Ẩn số một bài ca dao

B ài ca dao quen thuộc đến cũ càng là một trường hợp như thế: Con cò mà đi ăn đêm Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao Ông ơi, ông vớt tôi nao Tôi có lòng nào ông hãy xáo măng Có xáo thì xá

ẨN SỐ MỘT BÀI CA DAO

Phương Vân

Không chỉ đi tìm cái đẹp, thi sĩ còn khao khát gửi cái đẹp đến cho đời Thi sĩ thường vô tâm nhưng cái đẹp thì ít khi dễ tính Vì thế mà nhiều lúc

thơ thật khó hiểu Về phía người đọc thì lại hay chủ quan là đã hiểu rồi, nhất

là những bài thơ có quá nhiều độc giả Lại lắm khi người đọc đem cái đã có

để hiểu cái chưa có Từ đó, thay vì nỗ lực khai quật một ẩn số , ta lại đem

một đáp số có sẵn để giãi mã một văn bản vốn tinh khôi B ài ca dao quen thuộc đến cũ càng là một trường hợp như thế:

Con cò mà đi ăn đêm

Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao

Ông ơi, ông vớt tôi nao

Tôi có lòng nào ông hãy xáo măng

Có xáo thì xáo nước trong

Đừng xáo nước đục đau lòng cò con

Bài ca dao thật dễ khiến ta hiểu rằng đó là hình ảnh người phụ nữ tảo tần, chịu thương, chịu khó Yêu chong, thương con, con c ò ấy phải vất vả cả

ban đêm, thời gian mà lẽ ra con cò tạm thời ở yen trong mái ấm gia đ ình

Rồi giữa mịt mù của bóng đêm quái ác, con cò đã lâm nạn Cò kêu cứu

nhưng đồng thời không sợ chết, miễn là:

“Đừng xáo nước đục đau lòng cò con”

Đến đây, bài ca dao trở thành lời răn dạy về lẽ sống chết ở đời:

- Chết vinh hơn sống nhục

(Tục ngữ)

- Đến điều sống đục sao bằng thác trong

(Truyện Kiều) Cũng lạ Nếu phải tảo tần vì chồng con rồi tử nạn thì cái chết ấy có thể

xưm như một hành vi “tựu nghĩa”, con cái về sau sẽ ngẩng cao đầu Cớ chi

cò mẹ lại sợ cò con đau lòng? Không phải nỗi đau mất mẹ mà ở đây là danh

dự , là phẩm tiết, có thể để lại tai tiếng cho gia đ ình, làm tổn thương cả dòng tộc và trong thời gian là “di chứng tật nguyền” cho những thế hệ mai sau Rồi lại nữa, nếu vì chồng con mà cò mất mạng thì trước phút chết tại sao cò lại chỉ lo nghĩ đến đàn con mà không mảy may nghĩ đến chồng Tình mẫu

tử có đấy còn đạo phu phụ ở đâu? Không có một tín hiệu n ào trong văn bản

thông báo con cò này là con cò góa phụ.

Đó đây nghe chừng không ổn

Biết đâu tác giả khuyết danh n ào đó có tư tưởng tiến bộ, có trái tim cận nhân tình nên không chịu nổi những định kiến ng àn đời tưởng là chân lí

nhưng lại bất cận nhân tình Từng thấu hiểu những oan khuất của ng ười phụ

nữ trong xã hội cũ, tác giả khuyết danh đ ã lên tiếng? Đọc lại bài ca dao:

“Con cò mà đi ăn đêm”

Con cò nhỏ bé, bóng đêm mênh mang Màu lông tr ắng bạch của nó với màu đen đặc quánh của đêm sâu tạo nên cái đối lập đến tàn nhẫn Người

đọc cảm động và lo sợ cho cò Quy luật liên tưởng làm màn hình vỏ não

chớp nháy liên tục

-Nửa đêm giờ tí canh ba…

- Dặm khuya ngất tanh mù khơi…

Con cò sợ ma chết lẫn ma sống…

Thêm nữa, dòng thơ sáu âm tiết toàn là những thanh bằng Cánh cò

lướt nhẹ qua đêm lặng lẽ quá chăng, đôi chân gầy của c ò trên đường khuya

lặng lẽ quá chăng mà dòng thơ tịnh êm đến thế? Dòng thơ lại tuyệt không coa một từ tượng thanh Đêm, êm hơi đến rợn người…Đôi mắt của cò không

có khả năng quan sát trong bóng tối Tính nghịch lí củ a vấn đề ngưng kết

trong chữ “mà” Trong tiếng Việt, “mà” là một kết từ , nó xuất hiện thì

những gì được nói sau đó thì sẽ trái ngược với điều được nói trước đó (Dốt

mà thi đỗ, giàu mà kiết…) Sự xuất hiện của từ “mà” đã ngầm nêu một tình

huống có vấn đề, ngầm báo động một trường hợp khác thường Vậy cái không thể xảy ra đã xảy ra Con cò đi đâu, làm gì, trong đêm tối? Bí ẩn nằm

ở chữ “ăn đêm” Ngờ rằng việc ăn đêm của cò không minh bạch cho lắm (!)

Lại nhớ câu nói khác lạ mà tuyệt vời củaCharles Baudelaire: “Đ êm tối là thời gian của kẻ cướp vầ thi nhân” Cò đi ăn trộm về nuôi chồng con đang

đói chăng? Không được, cái “nghề” một đêm bằng ba năm làm ấy chỉ dành cho đấng mày râu Không là kẻ cướp, không là kẻ trộm, cò vẫn có thể đi ăn

cắp vặt Cứ cho là như thế thì tại sao trước lúc “xáo măng”, cò lại không hề nghĩ đến chồng như đã nói ở trên? Rõ ràng là một ẩn số bí hiểm (!)…Bài lục bát sáu dòng mà đã cóa 4 dòng biến thể:

“Con cò mà đi ăn đêm Đậu phải cành mềm…

Ông ơi, ông vớt tôi nao Tôi có lòng nào…

Vần lục bát không bình thường bởi có chuyện không b ình thường Nếu thế thì cái cành mềm kia sẽ là cạm bẫy hay một đối tượng nào đó mà

còn vô phúc “tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa” Chợt nhớ lại b ài học được truyền

tụng cho người phụ nữ:

“Chim khôn tìm cành mà đậu…”

Ngơ ngác, thật thà, cò lộn cổ xuống ao; lại thêm bóng tối tàn nhẫn nên

mắt của cò không còn nhìn xa, trông rộng Cò không dủ khôn lanh Có mấy

ai thiệt thà, hiền lành, yếu đuối như cò mà lại khôn lanh đâu? Bị bắt quả tang, cò không còn đường chạy chối, đành van xin:

“Ông ơi, ông vớt tôi nao

Tôi có lòng nào ông hãy xáo măng”

Cò kêu cứu đồng thời kêu oan Lại gặp “ông”,người mà trước đây từng vu oan,giáng họa cho cò:

Cái cò, cái vạc, cái nông Sao mày dậm lúa nhà ông hỡi cò!

- Không, không tôi đứng trên bờ

Mẹ con cái vạc đổ ngờ cho tôi

Có thể là “ông”- cường hào địa chủ quen thói đổ vạ cho ng ười để kiếm ăn Vô phúc cho ai hi ền lành, thấp cổ, bé miệng mà bị ông vớ

được…Chuyện “dậm lúa” năm x ưa có lẽ cuối cùng cũng qua được, còn

chuyện “ăn đêm” của cò lần này thì không còn đường chạy chối “Ông” cũng có thể là một anh trương tuần làm nhiệm vụ gác đêm ở đầu thôn cuối xóm đã bắt gặp một chuyện động trời “Ông” cũng c òn có thể là một nhân vật phiếm chỉ, , đại biểu của dư luận nghiệt ngã, lạnh lùng Có dư luận nào lại buông tha cho dâm phụ? Cho d ù ai đi nữa cũng chẳng bao giờ đứng về phía con cò Đi trước thời đại như Hồ Xuân Hương, lá chắn cho người phụ

nữ, cũng đứng về phía ai đó “không chồng m à chửa”, chưa thấy một lần bà

đứng về phía người đàn bà ngoại tình (!) Thế thì con con cò bị người ta

“thịt” mất Dư luận tha hồ xẻ thịt, lột da ng ười đàn bà ăn đêm bất chính Nhưng vì sao người đàn bà lại làm chuyện tày trời đến thế? Nếu soi bằng

nguyên lí nhân quả của luận lí học thì “Không có gì xảy ra mà không có nguyên nhân vì sao nó xảy ra như thế” Đã nhiều lần người đàn bà than thở

về người chồng không “đáng tấm chồng”:

- Chồng em nó chẳng ra gì…

- Chồng gì anh, vợ gì tôi Chẳng qua là cái nợ đời chi đây…

Bao lần báo động, làng nước vẫn im Ngày ấy, người đàn ông thì sống sao cũng được, làm gì cũng được Họ có quyền giày xéo, cày xới, dẫm nát số phận người vợ mà vẫn không sao Còn người phụ nữ, người vợ thì đạo tam tòng của Tống Nho là cái vòng kim cô đã thắt trên đầu Họa hiếm gặp được anh chồng biết điều thì người vợ nơi thôn cùng xóm vắng may ra còn thở

được Mười hai bến nước con cò đã rơi vào bến đục và cứ thế triệu triệu con

cò suốt ngàn năm câm nín Con c ò ăn đêm là con cò toan phá bẻ xiềng gông,

con cò “nổi loạn”, con cò trả thù số phận Chẳng cần chồng hiểu vì chồng

chẳng ra gì Cò chỉ sợ cho con Cò con lớn lên rồi cò cháu, cò chắt, sau này

Cò lo sợ hậu duệ của nó có bị dư luận xỉ vả mà tủi nhục với làng nước,

không ngóc đầu lên được Cò mong được xáo nước trong là thế Nhưng ở

một nền văn minh lúa nước với hệ tư tưởng phong kiến sắc lạnh, bủa vây th ì nỗi niềm và ước mong của cò vẫn cứ lạnh lùng tan trong bóng đêm mịt mù ngất lạnh Cò con đâu thấu hiểu cho mẹ, người mẹ từng cúi đầu câm lặng,

nhẫn nhục nuôi con, lòng dạ lúc nào cũng sáng trong, trong như nước trong

nguồn chảy ra Cò con cứ hiểu cò mẹ qua mạng lưới “ viễn thông vô tuyến”

và tự phát sóng khắp làng trên xóm dưới rồi ghê gớm hơn là thành một thứ

“bia miệng nghìn năm” Cò mẹ là nạn nhân hay thủ phạm? Vẫn c òn đó

những chuyện muôn đời không nói năng Uẩn khúc của con c ò là một ẩn số, một ẩn số có khả năng đa nghiệm!

Nhưng dù sao thì cuối cùng cò cũng ít nhiều nói được nên lời,

còn hiểu được uẩn khúc của cò hay không là một chuyện khác Nếu nói như một nhà hiện sinh học phương Tây thì “ Kêu lên đau thương là vượt qua đau

thương rồi” (Nommer le malheureux c’ét le dépasser) Có phải v ì thế mà hai

dòng lục bát cuối cùng, một chúc thư của cò, không cần biến thể nữa mà trở lại trật tự bình thường Cò đã có một chút nhẹ nhõm chăng”

“Có xáo thì xáo nước trong Đừng xáo nước đục đau lòng cò con”

Bài đã dăng Văn học và tuổi tre, số 35 và 36, Xuân Kỉ Mão - 1999