ÔN THI THPT QUỐC GIA MÔN NGỮ VĂN

Hơn nữa, từ láy “chơi vơi” gợi cảm giác về một nỗi nhớ vô hình, vô lượng, không thể đođếm, một nỗi nhớ da diết, mơ hồ, đầy ám ảnh, một nỗi nhớ lơ lửng, ăm ắp, không nguôi… => Hai câu thơ

123DOC.ORG THƯ VIỆN TRI THỨC1102

`

MÔN: NGỮ VĂN(TÀI LIỆU ĐỘC QUYỀN DO THƯ VIỆN TRI THỨC1102 SƯU TẦM VÀ BIÊN SOẠN)

2015 - 2016

2 Tác phẩm:

2.1 Vị trí:

Tây Tiến là bài thơ tiêu biểu cho đời thơ của Quang Dũng, trong đó thể hiện tập trungnhững nét đặc sắc nhất trong phong cách nghệ thuật của nhà thơ Tây Tiến cũng là mộttrong những bài thơ hay nhất trong số những bài viết về đề tài người lính thời kỳ khángchiến chống Pháp

2.2 Cảm hứng sáng tác:

Với sự kết hợp bút pháp hiện thực và cảm hứng lãng mạn, bài thơ đã trở thành khúc ca bitráng phản ánh chân thực cuộc sống, chiến đấu gian khổ, sự hy sinh anh dũng và vẻ đẹphào hoa, hào hùng của người chiến sỹ Tây Tiến

- Cảm hứng lãng mạn: thường tô đậm cái “tôi” tràn đầy cảm xúc, tô đậm sự phithường, dữ dội, những vẻ đẹp thơ mộng, tuyệt mỹ, thường lý tưởng hóa, thi vị hóa hiệnthực

- Cảm hứng lãng mạn luôn sử dụng bút pháp đối lập để tạo ra những hình tượngtương phản, đem đến những ấn tượng sâu đậm cho người đọc

- Cảm hứng bi tráng: sự kết hợp giữa cảm hứng lãng mạn và bút pháp hiện thực đãtạo ra chất bi tráng rất đặc biệt cho bài thơ, đem đến những màu sắc và âm hưởng mạnh

mẽ, hào hùng cho sự hy sinh, mất mát của người chiến sỹ Tây Tiến

a) Hoàn cảnh sáng tác:

- Đoàn quân Tây Tiến:

+ Tây Tiến là một đơn vị quân đội được thành lập năm 1947 có nhiệm vụ phối hợpvới bộ đội Lào bảo vệ biên giới Việt - Lào, đánh tiêu hao lực lượng của quân đội Pháp ởThượng Lào và miền Tây Bắc bộ của Việt Nam

+ Địa bàn đóng quân và hoạt động của Trung đoàn là một miền rừng núi rộng lớn vàhiểm trở của biên giới Việt - Lào gồm các tỉnh: Sơn La, Lai Châu, Hòa Bình, miền tây ThanhHóa và Sầm Nứa

+ Sau một thời gian hoạt động, đoàn quân Tây Tiến trở về Hòa Bình, thành lập trungđoàn 52

- Chiến sỹ Tây Tiến:

+ Chiến sỹ Tây Tiến phần đông là học sinh thanh niên Hà Nội nên tâm hồn mangđậm nét hào hoa lãng mạn

+ Bài thơ được viết trong thời kỳ đầu kháng chiến chống Pháp, đời sống bộ đội gặprất nhiều khó khăn, đặc biệt đơn vị Tây Tiến chiến đấu trong hoàn cảnh hết sức gian khổ, vôcùng thiếu thốn về vật chất, bệnh sốt rét hoành hành dữ dội Tuy nhiên họ vẫn sống rất lạcquan và chiến đấu rất dũng cảm với tinh thần “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”

- Quang Dũng (vị trí tác giả trong hoàn cảnh):

+ Năm 1947, Quang Dũng là đại đội trưởng trong trung đoàn Tây Tiến Tới cuối

1948, ông được lệnh chuyển sang đơn vị khác Một thời gian sau, khi đang ở Phù LưuChanh, một làng thuộc tỉnh Hà Đông, nhớ đơn vị cũ, Quang Dũng đã viết bài thơ “Nhớ TâyTiến”

+ Năm 1957, khi in lại trong tập “Mây đầu ô”, tác giả đổi nhan đề bài thơ thành “TâyTiến”

=> Hoàn cảnh sáng tác cho thấy rõ hơn nỗi nhớ da diết của nhà thơ với đơn vị cũ vàmảnh đất miền Tây đầy kỷ niệm, nỗi nhớ đã trở thành cảm xúc trữ tình xuyên suốt bài thơ Hoàn cảnh sáng tác cũng đồng thời giúp người đọc hiểu rõ hơn vẻ đẹp hòa hoa, hào hùngcủa chiến sỹ Tây Tiến, hiểu được ng/x bút pháp hiện thực và cảm hứng lãng mạn - nhữngyếu tố làm nên chất bi tráng rất đặc biệt cho bài thơ

B TÌM HIỂU TÁC PHẨM:

Nỗi nhớ về chặng đường hành quân gian lao vất vả của chiến sỹ Tây Tiến

qua vùng núi rừng miền Tây

1 Hai câu đầu: thể hiện cảm hứng chủ đạo của đoạn thơ và của bài thơ

- Câu thơ đầu chia thành 2 vế trong nhịp ngắt 4/3:

“Sông Mã xa rồi, Tây Tiến ơi!”

+ Sông Mã là dòng sông chảy dọc theo địa bàn biên giới Việt - Lào thuộc tỉnh MộcChâu, Sầm Nưa, Mai Châu, Quan Hóa… Đây là dòng sông nhiều ghềnh thác, đổ dốc dữ dội,một mình băng băng giữa núi rừng hùng vĩ, hai bên bờ sông còn rải rác mồ chiến sỹ TâyTiến Vì thế, Sông Mã vừa là 1 cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, vừa là hình ảnh của vùng đấtmiền Tây Sông Mã còn là 1 dòng sông gắn liền với chặng đường hành quân của trungđoàn, từng chứng kiến và chia sẻ những buồn vui, những mất mát hy sinh, từng “gầm lênkhúc độc hành” tiễn đưa tử sỹ Sông Mã là 1 hình ảnh thiên nhiên miền Tây đựng đầy kỷniệm về trung đoàn Tây Tiến Hành hương về quá khứ, Quang Dũng đã nhắc đến Sông Mãnhư 1 biểu tượng đầu tiên của nỗi nhớ nhung

+ Bài thơ được viết khi Quang Dũng đang ở Phù Lưu Chanh, xa trung đoàn, xa đồngđội, xa núi rừng miền Tây và dòng sông Mã thân yêu Nhịp 4/3 với dấu ngắt giữa dòng tạocảm giác như có 1 phút ngừng lặng để cảm nhận sự trống trải mênh mông trong thực tại bởi

“Sông Mã xa rồi”, để rồi sau đó hiện tại mờ đi, nỗi nhớ ùa vào trong tiếng gọi tha thiết hướng

về quá khứ: “Tây Tiến ơi!” Tiếng gọi ấy không dừng lại trong câu 1 mà như được ngân nga,nối tiếp trong những vần “ơi” của từ láy “chơi vơi” ở câu 2 - phép điệp vần tinh tế khiến tiếnggọi như âm vang, đập vào vách đá, dội lại lòng người, da diết, bâng khuâng…

- Câu sau: Sau tiếng gọi ấy, nỗi nhớ ào ạt, trào dâng trong câu thơ tiếp theo:

“Nhớ về rừng núi, nhớ chơi vơi”

+ Từ “nhớ” điệp lại ở đầu 2 vế câu diễn tả nỗi nhớ da diết, ám ảnh, không thể nguôingoai

+ Vế đầu của câu thơ xác định đối tượng của nỗi nhớ “nhớ về rừng núi” - đó là khônggian mênh mông của miền Tây với những địa danh như Sài Khao, Mường Lát, PhaLuông…, những địa danh vừa gợi lên kỷ niệm về con đường hành quân gian truân, vất vả,vừa gây ấn tượng mạnh mẽ về miền đất heo hút, hoang sơ; và vì thế nỗi nhớ không chỉdừng lại ở rừng núi, nỗi nhớ còn hướng tới những năm tháng quá khứ đầy kỷ niệm vànhững người đồng đội thân yêu, nay kẻ còn, người mất…

+ Vế sau câu thơ dành miêu tả trạng thái của nỗi nhớ “Chơi vơi” là 1 từ láy vần, gợi

độ cao phiêu du, bay bổng, là 1 từ láy rất phù hợp để miêu tả nỗi nhớ nhung về miền núicao Hơn nữa, từ láy “chơi vơi” gợi cảm giác về một nỗi nhớ vô hình, vô lượng, không thể đođếm, một nỗi nhớ da diết, mơ hồ, đầy ám ảnh, một nỗi nhớ lơ lửng, ăm ắp, không nguôi…

=> Hai câu thơ đầu đã thể hiện cảm hứng chủ đạo của cả bài thơ, đó là nỗi nhớ thathiết hướng về những kỷ niệm không thể nào quên trong quá khứ với miền Tây và trungđoàn Tây Tiến

2 Mười hai câu sau: trong 12 câu sau, nỗi nhớ ấy chủ yếu hướng về vùng đất miền Tây quachặng đường hành quân gian nan vất vả của trung đoàn Tây Tiến Thông qua những kỷniệm về thiên nhiên và con người, Quang Dũng khắc họa vẻ đẹp hào hoa, hào hùng củangười chiến sỹ Tây Tiến

a) Nỗi nhớ về thiên nhiên miền Tây:

Thông qua những nét phác tài hoa, vừa hiện thực, vừa thấm đẫm chát lãng mạn, QuangDũng đã làm hiện lên bức tranh thiên nhiên miền tây heo hút, hiểm trở nhưng cũng hùng vĩ,thơ mộng, biết bao kỳ thú

- Sương: Nét đặc sắc đầu tiên về thiên nhiên miền Tây qua ký ức của Quang Dũngchính là màu sương rừng mờ ảo Sương phủ dày ở Sài Khao, sương bồng bềnh ở MườngLát, nhưng đó không chỉ là màn sương của thiên nhiên mà còn là màn sương mờ của kỷniệm, của nỗi nhớ thương:

“Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏiMường Lát hoa về trong đêm hơi”

+ Bút pháp hiện thực trong câu trên đã mô tả một đoàn quân dãi dầu, mệtmỏi, thấp thoáng ẩn hiện trong sương Nhịp ngắt 4/3 khiến trọng tâm câu thơ rơi vào từ “lấp”

ở cuối vế đầu Với việc này, nhà thơ đã cho thấy màn sương rừng miền Tây mênh mông,dày đặc, che kín cả một đoàn quân, trùm phủ, khuất mờ rừng núi, khiến con đường hànhquân của các chiến sỹ thêm vất vả, gian nan

+ Với câu sau, hiện thực khắc nghiệt đã được thi vị hóa bởi cảm hứng lãngmạn: Đêm sương thành “đêm hơi” bồng bềnh, những ngọn đuốc soi đường di chuyển dọctheo hàng quân được nhìn như những đóa hoa chập chờn, lung linh, huyền hoặc… Những

thanh bằng nhẹ bẫng trong câu thơ càng làm đậm thêm sắc hư ảo của màu sương rừng Sựkhắc nghiệt của thiên nhiên đã được cảm nhận một cách thi vị bởi những tâm hồn lãng mạn,hào hoa…

- Dốc núi: Nhắc đến miền Tây không thể nào quên sự hiểm trở và hùng vĩ vô cùng

của dốc núi Đoạn thơ mô tả dốc núi miền Tây đã làm hiện ra sắc nét khung cảnh thiênnhiên hùng vĩ và hiểm trở ấy, qua đó cũng đồng thời làm hiện ra cuộc hành quân gian lao vàvất vả, ý chí bất khuất kiên cường, tinh thần lạc quan, yêu đời của người lính Tây Tiến

Đọc đoạn thơ mô tả dốc núi của Quang Dũng, người đọc có thể nhớ tới con đườngkhó khăn lên xứ Thục của Lý Bạch xưa:

“Thục đạo nan! Thục đạo nanNan ư hướng thiên thanh”

Nghĩa là:

Đường lên xứ Thục khó thayKhó như đi lên trời xanh+ Câu thơ đầu trực tiếp miêu tả dốc núi miền Tây:

“Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm”

Câu thơ ngắt nhịp 4/3, từ “dốc” điệp lại ở đầu 2 vế câu thể hiện sự trùngđiệp, chồng chất, nối tiếp như tới vô tận của những con dốc, cũng phần nào gợi ra nhữngnỗi nhọc nhằn của người lính trên đường hành quân: con dốc này chưa qua, con dốc kháclại đợi sẵn, núi rừng miền Tây như muốn thử thách nghị lực của các anh

Sự hiểm trở của dốc núi miền Tây đã hiện ra trong ý nghĩa tạo hình củabiểu cảm của các từ láy “khúc khuỷu”, “thăm thẳm” Từ láy “khúc khuỷu” miêu tả sự gồ ghề,gập ghềnh ngay dưới chân chiến sỹ, còn từ láy “thăm thẳm” lại gợi độ cao, độ xa vời vợi khiđưa mắt nhìn tiếp con đường hành quân vẫn cheo leo ngút ngàn như không cùng, conđường lên miền Tây quả là “nan ư hướng thiên thanh” (Lý Bạch)

Sự hiểm trở ấy còn được hiện ra trong nhạc điệu bởi sự phối hợp dàyđặc 5 thanh trắc ghập ghềnh trong một câu 7 chữ

+ Câu thơ thứ hai: Dốc núi miền tây còn được gợi tả gián tiếp trong câu thơsau với việc tô đậm ấn tượng về độ cao chót vót:

“Heo hút cồn mây súng ngửi trời”

Từ láy “heo hút” được đảo lên đầu cao nhấn mạnh sự hoang sơ xa vắng,thăm thẳm như vô tận

“Cồn mây” là một ẩn dụ đặc sắc cho thấy mây núi miền Tây bộn bề,chồng chất, dựng lên thành cồn, thành dốc Từ đó câu thơ dán tiếp cho thấy dốc núi cao đếnmức con đường như lẫn vào mây, bao phủ đường núi, mây mờ mịt trập trùng, mây khiếncon đường hành quân của chiến sỹ càng cheo leo, hiểm trở, hoang vu…

Vế sau của câu thơ cũng tiếp tục gợi tả độ cao của dốc núi khi người lính

đi trong mây, mũi súng như chạm tới đỉnh trời Đây là một cảm nhận chính xác của nhà thơ

về địa hình heo hút, hiểm trở trên đường hành quân của chiến sỹ Sự hiểm trở ấy đã làmtăng thêm những gian truân vất vả cho người lính Nhưng bằng cách nói tếu táo, hóm hỉnh,đầy chất lính trong hình ảnh “súng ngửi trời” Quang Dũng đã cho thấy tâm hồn trẻ trung củanhững người lính phong trần, coi thường mọi gian lao vất vả Vũ Quần Phương còn cho

rằng hình ảnh “súng ngửi trời” là: “Trung tâm hùng tráng của bức tranh hiểm trở, bởi ở chỗcao ấy có con người” Và do vậy, câu thơ không chỉ gợi sự hiểm trở của dốc núi, sự tươi trẻlạc quan của chiến sỹ Tây Tiến, nó còn khiến các anh hiện ra trong dáng vẻ ngang tàng kiêudũng của những chàng trai chinh phục độ cao.

+ Câu thơ thứ ba: Dốc núi tiếp tục được miêu tả trong một nét vẻ sắc sảo,gân guốc:

“Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống”

Điệp ngữ “ngàn thước” là một ước lệ nghệ thuật có tính định lượng đãkhắc họa vẻ đẹp kỳ vĩ, chênh vênh, kỹ thú của núi rừng miền Tây Yếu tố tương đồng củađiệp ngữ “ ngàn thước” cộng chất tương phản của các động từ “ lên”, “xuống” trong hai vếcâu đã tạo ra một nét gập đột ngột, dữ dội đặc tả độ cao của dốc, độ sâu của vực, bên nàyđường lên núi dựng đứng vút cao, bên kia vực đổ xuống hun hút hiểm trở

=> Trong 3 câu thơ đặc biệt giàu chất tạo hình, dốc núi miền Tây đã được miêu tảmột cách trực tiếp hoặc gián tiếp nhưng đều khắc họa được đồng thời cả sự hiểm trở lẫn vẻđẹp ký thú, thông qua bức tranh thiên nhiên có thể thấy những vẻ đẹp trong tâm hồn ngườilính Tây Tiến: Họ lạc quan, mạnh mẽ, coi thường mọi gian truân, những khó khăn thử tháchcủa thiên nhiên chỉ làm rõ hơn ý chí, sức mạnh tâm hồn trẻ trung và tư chất nghệ sỹ của họ

- Mưa rừng: Sau những câu thơ hun hút nhọc nhằn miêu tả dốc núi, câu thơ tả mưamiên man trong 7 thanh bằng với rất nhiều âm thanh mở, câu thơ đã gợi tả một không gianmênh mông, dàn trải, nhạt nhòa trong mưa:

“Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi”

+ Hình ảnh “mưa xa khơi” có thể coi là một ẩn dụ cho thấy cả thung lũng mờmịt như loãng tan trong biển mưa, không gian bỗng như mênh mông, xa vời hơn Saunhững chặng đường hành quân gian khổ, người lính như đang dừng chân đâu đó đưa mắtnhìn cảnh núi rừng chìm trong mưa Ánh mắt những người lính xa nhà bâng khuâng hướngtới những ngôi nhà bồng bênh thấp thoáng trong màn mưa hư ảo… Sắc thái phiếm chỉ khiếncụm từ “nhà ai” trở nên mơ hồ, xa xăm; sắc thái nghi vấn gợi nỗi trăn trở trong lòng người

Cả câu thơ chỉ có duy nhất tiếng “nhà” mang thanh huyền như một thoáng trầm lắng suy tư

để rồi sau đó tất cả là những thanh không chơi vơi trong nỗi nhớ

+ Giữa mưa rừng buốt lạnh, giữa núi rừng mênh mông, hình ảnh những ngôinhà đã gợi cảm giác ấm áp, nhớ nhung, dễ làm xao xuyến lòng người xa quê

- Núi rừng thâm u: Núi rừng miền Tây được miêu tả trong những nét vẽ đầy ấn

tượng:

“Chiều chiều oai linh thác gầm thétĐêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”

+ “Thác gầm thét” và “cọp trêu người” là hai hình ảnh nhân hóa thể hiện sự

dữ dội, hoang sơ đầy bí hiểm của núi rừng miền Tây Bút pháp đối lập của cảm hứng lãngmạn được sử dụng trong phép đối thanh rất tinh tế ở hai câu thơ này: nếu câu trên có “thác”,

“thét” mang thanh trắc ở âm vực cao thì âm dưới là “hịch”, “cọp” cũng mang thanh trắcnhưng thuộc âm vực thấp Những dấu sắc trong câu trên như gợi âm thanh tiếng thác nướcman dại ở vòm cao thăm thẳm, những dấu nặng liên tiếp trong câu dưới lại như mô phỏngbước chân nặng nề của thú dữ, gợi cái thâm u, bí ẩn đầy đe dọa ở vòm tối thấp của núirừng

+ “Chiều chiều” và” đêm đêm” là những trạng ngữ chỉ thời gian lặp lại nhữngmiên viễn, vĩnh hằng, những sức mạnh thiên nhiên khủng khiếp đã ngự trị nơi núi rừng miềnTây không phải một chiều, một đêm mà là chiều chiều, đêm đêm - sự ngự trị muôn đời!Nhưng cũng chính điều này lại càng khiến chân dung người chiến sỹ Tây Tiến thêm hàohùng, mạnh mẽ Họ đã hành quân qua những vùng đất hoang sơ, dữ dội, vắng bóng conngười, họ đã vượt qua tất cả những gian truân vất vả bằng ý chí kiên cường và lòng dũngcảm

b) Nỗi nhớ về người chiến sỹ Tây Tiến trong chặng đường hành quân

Sự vất vả gian truân cũng như vẻ đẹp trong tâm hồn người lính đã ít nhiều thể hiện trongnhững câu thơ miêu tả cảnh thiên nhiên miền Tây và hành trình qua miền Tây; Ngoài ra còn

có những câu thơ trực tiếp miêu tả hình ảnh người lính cũng như những kỷ niệm của họ trênđường hành quân

- Trước hết là một ký ức sâu đậm của Quang Dũng về hình ảnh một người chiến sỹTây Tiến trên đường hành quân

“Anh bạn dãi dầu không bước nữaGục lên súng mũ bỏ quên đời”

+ Từ láy “dãi dầu” đã thể hiện tất cả những vất vả nhọc nhằn của các anh khihành quân qua miền Tây, khi phải vượt qua những núi cao vực thẳm, những thác ghềnh dữdội, những sương gió nắng mưa

+ Hai câu thơ tựa như một bức ký họa đầy ấn tượng về người lính Có thểhiểu đây là hình ảnh người lính phong trần buông mình vào giấc ngủ hiếm hoi trong phútdừng chân, một giấc ngủ mệt nhọc, vô tư, trẻ trung; Cũng có thể hiểu đây là câu thơ miêu tảthực tế đau xót trên chiến trường khi người lính kiệt sức, gục ngã, không thể bước tiếp cùngđồng đội Cũng có thể thấy người lính quỵ xuống khi đang đi giữa hàng quân nhưng “súngmũ” vẫn bên mình - như vậy là dù không vượt qua được khó khăn nhưng anh cũng khôngthoái lui, chùn bước, không đầu hàng khó khăn, không rời bỏ đội ngũ Và nhất là hiện thựckhắc nghiệt của chiến tranh đã được Quang Dũng biểu hiện bằng cách nói thật lãng mạn đểqua đó làm hiện lên không phải khó khăn mà là tinh thần dũng cảm vượt lên khó khăn, đóchính là vẻ đẹp hào hùng của người chiến binh Tây Tiến

- Con đường hành quân của chiến sỹ Tây Tiến không chỉ có gian truân vất vả mà còn

có cả những kỷ niệm ngọt ngào, thắm thiết ân tình Miền Tây không chỉ có núi cao, rừngsâu…, miền Tây còn còn có những bản làng nên thơ với khói lam chiều ấm áp quện bênsườn núi, có hương thơm quyến rũ của xôi nếp hương và nhất là có những sơn nữ tình tứ

cả xúc giác

+ Mở đầu bằng cụm từ “nhớ ôi…”, câu thơ đã bộc lộ cảm xúc nhớ nhungdâng trào mãnh liệt sau những chặng đường hành quân giữa mưa rừng buốt lạnh, giữanhững tiếng chân thú rình rập đầy đe dọa, bát cơm mới thơm ngào ngạt cùng làn khói bếp

mỏng manh vương vấn quấn quýt phút dừng chân ở Mai Châu, một bản làng miền Tây, tất

cả đã đem đến cảm giác thanh bình thật hiếm hoi, quý giá trong chiến tranh Giống như âmthanh tiếng gà trưa trên đường hành quân của anh chiến sỹ trong bài thơ Xuân Quỳnh,hương thơm bát xôi nếp đầu mùa ở Mai Châu sẽ mãi là một kỷ niệm khó quên về tình cảmquân dân ấm áp trong cả đời người lính chiến

+ Câu “Mai Châu mùa em thơm nếp xôi” gợi ra nhiều cách hiểu Có thể hiểucác chiến sỹ Tây Tiến dừng chân ở Mai Châu giữa mùa lúa chín, đón nhận bát xôi ngào ngạthương nếp đầu mùa và tình em thơm thảo… Cũng có thể hiểu theo một nét thật lãng mạncủa cụm từ “mùa em” Người ta thường chỉ nói “mùa hoa”, “mùa quả”… Đó là thời điểm căngtràn, sung mãn, đầy ắp sắc hương của hoa trái… Quang Dũng đã tạo ra một nghĩa mới mẻ,táo bạo và thật đa tình về mùa em khiến cho Mai Châu không chỉ là một địa danh với kỷniệm thơm thảo của hương nếp đầu mùa, Mai Châu còn gợi nhớ hình ảnh về những cô gáimiền Tây duyên dáng Có người lính nào quên được giây phút dừng chân ở Mai Châu, khinồng ấm xung quanh các anh là dân làng, là các sơn nữ sóng sánh ánh mắt, rạng rỡ nụcười, nồng nàn hương sắc… Những thanh bằng trong câu thơ đã gợi tả tinh tế cảm giácbồng bênh, xao xuyến tới đê mê của những chàng trai Hà thành hòa hoa và lãng mạn

 Với sự kết hợp uyển chuyển giữa họa và nhạc, giữa bút pháp hiện thực và cảm hứnglãng mạn, 14 câu thơ trong bài Tây Tiến của Quang Dũng đã tái hiện sinh động và biểu cảm

về một vùng đất hiểm trở, khắc nghiệt mà thơ mộng kỳ thú, gắn liền với chặng đường hànhquân của người chiến sỹ Tây Tiến qua miền Tây Từ những kỷ niệm hiện lên trong nỗi nhớ

da diết về quá khứ, Quang Dũng đã thể hiện chân thực bức chân dung của những ngườilính Tây Tiến kiêu dũng và hào hoa, góp phần làm đậm thêm cảm hứng chủ đạo của bài thơTây Tiến

Bình giảng đoạn thơ sau đây trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng (8 câu đoạn 2)

I/ Mở bài:

- Tác giả (A.1), tác phẩm (A.2.1)

- Cả bài thơ là nỗi nhớ tha thiết của Quang Dũng hướng về những kỷ niệm không thể nàoquên với miền Tây và trung đoàn Tây Tiến Tám câu thơ được bình giảng nằm trong đoạnthứ hai của bài thơ Đây là đoạn thơ tái hiện những ấn tượng sâu sắc về một đêm lửa trại vàsau đó là nỗi nhớ của nhà thơ về cảnh và người miền Tây Thông qua những kỷ niệm và nỗinhớ ấy, Quang Dũng đã khắc họa sinh động vẻ đẹp lãng mạn và hào hoa của người chiến

sỹ Tây Tiến

II/ Thân bài:

Nếu 14 câu đầu chủ yếu thể hiện sức mạnh hào hùng của người chiến sỹ Tây Tiến trongcuộc hành quân giữa núi rừng miền Tây hiểm trở thì tới đoạn 2, qua những kỷ niệm ngọtngào tươi sáng, nhà thơ đã tập trung miêu tả nét hào hoa nghệ sỹ trong tâm hồn nhữngchàng trai Hà thành lãng mạn, mộng mơ

1 Bốn câu đầu: Miêu tả những ấn tượng sâu sắc, những cảm nhận tinh tế của người chiến

sỹ Tây Tiến về một đêm lửa trại nơi trú quân giữa một bản làng nào đó ở miền Tây

- Câu thơ đầu tiên tựa như một tiếng reo vui:

“Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa+ Đây là lần thứ hai “đuốc” được liên tưởng đến “hoa” - nếu trong đêm sươngMường Lát, chiến sỹ Tây Tiến nhìn đuốc soi đường lung linh, huyền ảo như “hoa về trongđêm hơi” thì lần này, trong một đêm lửa trại giữa bản mường miền Tây, bút pháp lãng mạn

đã khiến ảnh lửa bập bùng nơi đóng quân trở thành đuốc hoa rực rỡ, gợi những liên tưởngthú vị, đem đến sự náo nức, rạo rực trong lòng người, khiến đêm liên hoan giữa bộ đội vàdân làng trở thành đêm hội tưng bừng

+ Cụm từ “bừng lên” là một nốt nhấn tươi sáng cho cả câu thơ, nó đem đến

ấn tượng về ánh sáng và đây là ánh sáng chói lòa, đột ngột của lửa, của đuốc, xóa đi cái tốităm lạnh lẽo của núi rừng, thể hiện niềm vui sướng, rạo rực trong lòng người Người đọccòn có thể hình dung ra những ánh mắt ngỡ ngàng, những gương mặt bừng sáng của cácchiến sỹ, bừng sáng vì sự phản chiếu của ánh lửa bập bùng đêm hội, bừng sáng còn vìngọn lửa ấm nóng trong tâm hồn, ngọn lửa của niềm vui trẻ trung, lạc quan, ngọn lửa củatình yêu với con người và mảnh đất miền Tây

- Câu 2: Hình ảnh trung tâm của hội đuốc hoa là các thiếu nữ miền sơn cước:

“Kìa em xiêm áo tự bao giờ”

+ Từ “kìa” và cụm từ nghi vấn “tự bao giờ” đã bộc lộ cảm giác vừa ngỡ ngàngthú vị, vừa ngưỡng mộ trìu mến của các chiến sỹ trước sự xuất hiện của các cô gái miềnTây Đó là cảm giác rất chân thực trong một dịp vui hiếm hoi sau bao ngày hành quân giữarừng già với núi cao, dốc thẳm, sương dày, với mua rừng và thú dữ Với niềm vui tỏa ra từcâu thơ, Quang Dũng còn đưa người đọc đến một cảm nhận thú vị khi liên tưởng tới câu thơđầu “Doanh trại bừng lên” hình như không chỉ vì ánh sáng của lửa, của đuốc mà còn vì sựxuất hiện đột ngột của các sơn nữ miền Tây

+ Các cô gái hiện lên với hai ấn tượng đẹp đẽ bởi bút pháp mỹ lệ hóa trong

“xiêm áo” lộng lẫy và nét “e ấp” đầy nữ tính Những ấn tượng ấy khiến các cô đẹp hơn trướcmột đoàn quân “xanh màu lá”, duyên dáng hơn trước những người lính “dữ oai hùm” Néttương phản của cảm hứng lãng mạn đã tạo nên chất thi vị làm dịu đi rất nhiều hiện thựckhắc nghiệp của chiến tranh

+ Người lính Tây Tiến không chỉ ngỡ ngàng, say đắm trước vẻ đẹp củanhững thiếu nữ miền Tây e ấp và duyên dáng mà còn mơ màng trong “man điệu” núi rừng

“Man điệu” có thể hiểu là vũ điệu uyển chuyển của các sơn nữ, cũng có thể là giai điệu mới

mẻ của vùng đất lạ trong tiếng “khèn lên” mê hoặc lòng người Với tâm hồn hào hoa nghệ

sỹ, đặc biệt nhạy cảm với cái đẹp, người lính Tây Tiến say đắm chiêm ngưỡng và cảm nhậnnhững hình ảnh rực rỡ, những âm thanh ngọt ngào, những đường nét duyên dáng… trongđêm lửa trại để được thả hồn phiêu diêu bay bổng trong thế giới mộng mơ với những vẻ đẹpsay người của phương xa đất lạ Câu thơ có tới 6 thanh bằng đã diễn tả tinh tế cảm giác mơmàng chơi với ấy

2 Bốn câu sau: Thể hiện nỗi nhớ về cảnh của người miền Tây Những hoài niệm rực rỡ vàsống động về một đêm lửa trại đã được thay bằng những bâng khuâng xa vắng trong nỗinhớ tha thiết mênh mông về cảnh sắc con người miền Tây

- Câu 1:

+ Nỗi nhớ miền Tây được gửi vào lời nhắn với “người đi”, nhưng đâu chỉ lànhắn với ai đó mà thực ra nhà thơ đang để lòng mình hướng về Châu Mộc, hướng về núirừng Miền Tây, trong một chiều sương nhạt nhòa, màn sương huyền ảo của núi rừng, mànsương huyền ảo của hoài niệm, nhớ nhung

+ Trong tiếng Việt, “ấy” là một đại từ chỉ định luôn đem đến sắc thái xa xôi,

mơ hồ cùng nỗi nhớ tiếc cho những danh từ đứng cùng với nó như: thuở ấy, ngày ấy, ngườiấy… Và bây giờ, khi đang ngồi ở Phù Lưu Chanh, Quang Dũng cũng nhắc về chiều sương

ấy với bao nỗi nhớ thương lưu luyến khi Châu Mộc trở nên nhạt nhòa trong sương khói vàbuổi chiều miền Tây với cảnh, với người… đã bị đẩy về một quá khứ thật xa xăm

- Câu 2, 3, 4: Sau lời nhủ thầm xao xuyến, nhà thơ cất lên những tiếng hỏi mà phépđiệu trong cấu trúc câu: “Có thấy hồn lau… có nhớ dáng người…” đã thể hiện nỗi nhớ nhungđầy trăn trở hướng về cảnh và người miền Tây

+ Câu hỏi thứ nhất hướng về những hàng lau xám buồn bên bờ sông hoangdại:

“Có thấy hồn lau nẻo bến bờ”

Nét đặc sắc trong câu thơ chính là hình ảnh ẩn dụ về “hồn lau” thay vì

bờ lau, hàng lau hay rừng lau… Hoa lau có màu xám trắng, bông lau được tạo bởi muônngàn hạt nhỏ li li nên chỉ cần một chút gió rất nhẹ hoa cũng xao động, cả bờ lau đung đưamềm mại Sắc trắng của hoa lau trong chiều sương nhạt nhòa, mơ ảo, cái phơ phất củangàn lau trong xạc xào gió núi… đã khiến rừng lau như có hồn, như biết sẻ chia nỗi niềm vớicon người, sự giao cảm khiến nỗi nhớ càng mênh mông da diết

Khi đã xa miền Tây, câu hỏi “có thấy hồn lau nẻo bến bờ” càng làm “xaoxác” lòng người Hoa lau thường mọc ven bờ sông, triền núi, nơi vắng người qua lại Trongnhững năm tháng quá khứ, người chiến sỹ Tây Tiến hành quân giữa núi rừng miền Tây, bêndòng sông Mã, giữa phơ phất ngàn lau, lau như linh hồn của rừng núi chia sẻ buồn vui vớichiến sỹ trên đường hành quân Nay người đã đi xa, ngàn lau vẫn ở lại giữa mênh mông giónúi, cảm giác về những bờ lau cô đơn “nẻo bến bờ” khiến nỗi nhớ càng xao xác trong lòngngười đã chia xa miền Tây

+ Câu hỏi thứ hai dành cho con người miền Tây:

“Có nhớ dáng người trên độc mộcTrôi dòng nước lũ hoa đung đưa”

Trong làn sương mờ của hoài niệm, con người miền Tây chỉ hiện lên như mộtbóng dáng mờ xa huyền ảo Dáng người ấy vừa cứng cỏi, kiên cường trên con thuyền “độcmộc” đè thác lũ băng băng lướt tới, vừa mềm mại, duyên dáng trong hình ảnh ẩn dụ “hoađung đưa” Nếu “hoa đung đưa” gợi hình hơn biểu cảm và chủ yếu gợi hình ảnh những cánhhoa dập dờn đôi bờ sông thì “hoa đung đưa” không dừng lại ở nét nghĩa cụ thể ấy mà còngợi tả tinh tế dáng vẻ dịu mềm, tình tứ của những sơn nữ miền Tây - đó là một sáng tạo mới

mẻ về ngôn từ, thể hiện chất lãng mạn rất đặc sắc của hồn thơ Quang Dũng

- Nội dung: Bút pháp lãng mạn đậm nét trong đoạn thơ đã khắc họa vẻ đẹp thơ mộngcủa cảnh và người miền tây qua cảm nhận của những người lính phong trần có tâm hồn

nghệ sỹ Giữ được tâm hồn mộng mơ lãng mạn ngay trong những năm tháng vất vả giantruân không chỉ thể hiện được nét hào hoa mà còn là nhân tố quan trọng tạo nên sức mạnhhào hùng để các anh chiến đấu và chiến thắng Những giá trị nội dung và nghệ thuật đặcsắc trong bài thơ đã góp phần khắc họa vẻ đẹp toàn vẹn cho bức chân dung người lính TâyTiến trong bài thơ cùng tên của Quang Dũng.

Bình giảng đoạn thơ sau đây trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng (đoạn 3 + 4 câu cuối)

I/ Mở bài:

- Tác giả (A.1), tác phẩm (A.2.1)

Đoạn thơ được bình giảng là phần cuối của bài thơ Tây Tiến Thông qua nỗi nhớ về cuộcsống chiến đấu gian khổ và sự hy sinh anh dũng của chiến sỹ Tây Tiến, đoạn thơ đã trởthành một bức tượng đài về hình ảnh những người chiến binh miền Tây với vẻ đẹp hàohùng của lý tưởng cao cả, của ý chí kiên cường, của sự hy sinh dũng cảm cùng vẻ đẹp hàohoa lãng mạn của những tâm hồn đằm thắm mộng mơ

II/ Thân bài:

1 Bốn câu đầu: Nhà thơ đã tái hiện chân thật cuộc sống chiến đấu gian khổ kiên cường củacác chiến sỹ Tây Tiến trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp

a) Hai câu đầu:

- Trong ký ức của Quang Dũng, Tây Tiến là một “đoàn binh không mọc tóc” Nét vẽngoại hình này xuất phát từ một hiện thực trong cuộc sống của người lính Tây Tiến: họ phảicạo trọc đầu để giảm bớt những bất tiện trong cuộc sống ở rừng; cũng có thể đó là hậu quảcủa những trận sốt rét liên miên nơi rừng thiêng nước độc Dù hiểu theo cách nào, hình ảnh

ấy cũng gợi lên sự gian khổ, thiếu thốn, nghiệt ngã của chiến tranh Nhưng với cách diễn đạtđộc đáo của Quang Dũng, cũng như trong câu thơ “Anh bạn dãi dầu không bước nữa”, câuthơ “Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc” đã chuyển hoàn toàn tình thế bị động sang trạngthái chủ động Sự chủ động khiến người lính Tây Tiến hiện lên không tiều tụy, nheo nhếch

mà kiêu bạc, ngang tàng Hơn thế nữa, còn có thể coi hình ảnh “đoàn binh không mọc tóc”

là một nét vẽ phi thường làm đậm thêm cảm hứng lãng mạn cho hình tượng thơ

- Câu 2: Chân dung người lính còn được vẽ tiếp trong một nét ngoại hình đặc sắc:

“Quân xanh màu lá dữ oai hùm”

+ Có thể hiểu đây là màu xanh áo lính hay màu xanh của lá ngụy trang khiếncho cả đoàn quân “xanh màu lá” Nhưng theo mạch thơ, có lẽ nên hiểu đây là câu thơ miêu

tả những gương mặt xanh xao gầy ốm vì sốt rét, vì cuộc sống kham khổ ở rừng Có thểnhận ra các diễn đạt tinh tế của Quang Dũng khi nhà thơ miêu tả một đoàn quân “xanh màulá” chứ không phải “xanh xao”, người lính Tây Tiến như hòa với thiên nhiên cây lá - ốm màkhông yếu, gầy ốm mà vẫn tràn đầy sức sống Cũng có thể thấy “không mọc tóc” và “xanhmàu lá” là cách diễn đạt đẹp và thanh về một hiện thực thô ráp nặng nề trong chiến tranh

+ Và ngay trong vế sau của câu thơ đã là một tương phản độc đáo với hìnhảnh “dữ oai hùm” - trên những gương mặt xanh xao gầy ốm của người lính vẫn toát lên nét

dữ dội kiêu hùng, vẻ uy nghi lẫm liệt, tựa như những vị chúa tể rừng xanh! Cũng với hìnhảnh về một “đoàn binh không mọc tóc”, những gương mặt “dữ oai hùm” cũng là nét vẽ đặcsắc, ấn tượng của cảm hứng lãng mạn trong bức chân dung phi thường về người chiến binhTây Tiến

+ Hình ảnh ẩn dụ “dữ oai hùm” còn gợi liên tưởng tới “cọp trêu người” ở đoạntrên - một liên tưởng thú vị, tự hào: dường như ở miền đất có bóng hổ rình rập đe dọa với

“cọp trêu người” thì người lính cũng phải có “oai hùm” dữ dội, uy nghi để chế ngự và chiếnthắng

=> Miêu tả người chiến sỹ Tây Tiến trong gian khổ, bệnh tật nhưng QuangDũng không chú trọng vào gian khổ cùng hậu quả của nó mà nghiêng về ca ngợi vẻ đẹp phithường, lãng mạn, hào hùng

b) Hai câu sau:

Bức tượng đài chiến sỹ Tây Tiến không chỉ có nét ngang tàng oai phong trong dáng vẻ uynghi dữ dội mà còn được thể hiện ở chiều sâu đẹp đẽ trong tâm hồn:

“Mắt trừng gửi mộng qua biên giớiĐêm mơ Hà Nội dáng kiềm thơm”

+ “Mắt trừng” là ánh mắt mở to hướng thẳng về phía trước, ánh mắt ngời lên

ý chí chiến đấu, khát vọng chiến thắng, cái khát vọng gửi trong mộng chiến trường, giấcmộng cao đẹp của những người trai thời loạn Ánh mắt ấy thực chất là một hình ảnh ước lệcủa cảm hứng lãng mạn nhằm tôn thêm sự oai phong lẫm liệt trong dáng vẻ, nét kiêu hùngngạo nghễ trong tâm hồn những người lính có lý tưởng và khát vọng lớn lao, ra đi vì nghĩalớn như những tráng sỹ xưa “Giã nhà đeo bức chiến bào - Thét roi cầu vị ào ào gió thu”

+ Những chàng trai Hà Nội ra đi vì sức vẫy gọi mãnh liệt của lý tưởng songtrái tim của họ vẫn dành một góc lưu luyến nhớ nhung về “Hà Nội dáng kiều thơm” Theocấu trúc câu, có thể hiểu người lính miền viễn xứ khi xa quê vẫn mơ màng nhớ về Hà Nội,nhớ về thủ đô hoa lệ đẹp như một dáng kiều thơm; cũng có thể hiểu theo một cách rất lãngmạn đó là nỗi nhớ về những thiếu nữ Hà thành với vóc dáng đáng yêu, kiều diễm Qua hìnhảnh ẩn dụ về “dáng kiều thơm”, câu thơ đã gợi tả vóc dáng sắc hương những cô gái Hà Nộihào hoa thanh lịch trong nỗi nhớ nhung của người lính xa nhà

+ Nhà thơ Vũ Quần Phương cho rằng: “hai câu thơ như chứa đựng cả hai thếgiới” Sự tương đồng trong 2 nét nghĩa của “mộng” và “mơ”, sự tương phản của 2 thế giớinghĩa chung và tình riêng đã làm nên vẻ đẹp toàn vẹn cho tâm hồn người lính: họ không chỉ

có lý tưởng cao cả, ý chí kiên cường, sẵn sàng hy sinh vì nghĩa lớn mà còn là những chàngtrai lãng mạn mộng mơ có trái tim chan chứa tình yêu thương

+ Cũng như hình ảnh: “Người ra đi đầu không ngoảnh lại - Sau lưng thềmnắng lá rơi đầy” trong sáng tác mùa thu trước Cách mạng, và sau đó là người lính trong:

“Những đêm dài hành quân nung nấu - Bỗng bồn chồn nhớ mắt người yêu”, những chàngtrai Hà Nội trong đoàn quân Tây Tiến cũng thật lãng mạn, kiêu hùng; tình yêu thương trởthành động cơ đẹp đẽ để họ ra đi chiến đấu vì những điều yêu thương, đó là những nét khắchọa chân thực, cảm động về cả một thế hệ người Việt Nam dằn lòng gạt tình riêng ra đi vìnghĩa lớn

2 Bốn câu sau: Trực tiếp miêu tả sự mất mát hy sinh anh dũng của người chiến sỹ

- Câu thơ đầu: Đem đến một cảm giác buồn bã, ảm đạm về cái chết:

“Rải rác biên cương mồ viễn xứ”

+ Có thể nhận ra một nét nghĩa tương đồng trong cả 4 từ của câu thơ khi tất

cả đều ít nhiều gợi tới sự xa xôi: “rải rác” gợi ra hình ảnh của những nấm mồ nằm xa nhaudọc đường hành quân, “biên cương” là nơi cuối cùng của đất nước, cũng có thể coi là “viễn

xứ”, xứ xa; “mồ” là hình ảnh của cái chết gợi sự chia lìa xa cách của tử biệt sinh ly, của sựsống và cái chết, của cõi dương và cõi âm, của những nấm mồ miền viễn xứ với nhữngngười thân yêu chờ đợi nơi quê nhà Những nét nghĩa ấy cũng hướng tới miêu tả một thựctế: rất nhiều cái chết, rất nhiều nấm mồ của những con người xa quê nằm lại miền viễn xứ -

có lẽ đó chính là nguyên nhân đưa đến cảm giác ảm đạm lạnh lẽo cho cả câu thơ

+ Trong một câu thơ và đoạn thơ dùng rất nhiều từ Hán Việt thì “mồ" là một từthuần Việt có giá trị biểu hiện và biểu cảm thật xúc động Không sử dụng từ “mộ” trang trọng,

“mồ” là một danh từ miêu tả chính xác thực tế chiến trường lúc đó khi các anh hy sinh trênđường hành quân, việc chôn cất sơ sài, vội vã, đồng đội xót lòng để các anh lại trong nhữngnấm đất hoang lạnh, hiu hắt, đơn sơ trên đường Bản thân cái chết đã gợi nên sự buồn bã,càng lạnh lẽo hơn khi các anh không được nằm bên nhau, những nấm mồ cứ rải rác trêntừng chặng đường hành quân gian khổ, những nấm mồ thiếu hơi ấm của gia đình, quêhương - sự hy sinh của các anh càng làm đau lòng người sống Tây Tiến là một trong số ítnhững tác phẩm văn chương thời chống Pháp trực tiếp miêu tả sự mất mát hy sinh củangười lính, thậm chí bằng những câu thơ gợi nỗi bi thương, đau xót nhất

- Câu thứ hai: Tuy nhiên Tây Tiến bi mà không lụy, ảm đạm mà không yếu mềm, cảmhứng bi tráng đã trở thành âm hưởng chủ đạo của đoạn thơ và của bài thơ

+ Một trong những yếu tố đem đến sắc thái mạnh mẽ và hào hùng cho đoạnthơ chính là việc Quang Dũng đã sử dụng một loạt các từ Hán Việt như: biên cương, viễn

xứ, chiến trường, độc hành khiến sự hy sinh của chiến sỹ Tây Tiến được đặt vào mộtkhông khí thiêng liêng trang trọng tạo tâm thế ngưỡng mộ đầy tôn kính cho người đọc

+ Và cảm giác ảm đạm ngậm ngùi trong câu 1 đã nhanh chóng được xóa đibởi tứ thơ mạnh mẽ, rắn rỏi như một lời tuyên thệ trong câu 2:

“Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh”

Hình tượng thơ đậm nét bi tráng, phảng phất hình ảnh những tráng sỹxưa: “Gieo Thái Sơn nhẹ tựa hồng mao”, những con người sẵn sàng gạt tình riêng ôm chílớn “ra đi không vương thê nhi” Cũng với cách diễn đạt chủ động trong kiểu câu phủ định,,câu thơ đã tô đậm lý tưởng cao cả và khí phách kiên cường của những người chiến sỹ anhhùng “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”

“Đời xanh” là hình ảnh ẩn dụ cho tuổi thanh xuân, thời gian đẹp nhấttrong đời, quãng thời gian một đi không trở lại; nhịp đi liền mạch trong câu thơ “chiến trường

đi chẳng tiếc đời xanh” cho thấy ý chí quyết tâm cao độ của những người thanh niên ưu túsẵn sàng hiến dâng cuộc đời và tuổi thanh xuân, cũng có nghĩa là sẵn sàng hiến dâng phầnđời đẹp nhất cho đất nước, đó cũng là tâm nguyện, là ý chí cao đẹp của những người thanhniên Việt Nam thời chống Mỹ đã được Thanh Thảo thể hiện trong những câu thơ chânhthành, xúc động:

“Chúng tôi - đã đi không tiếc đời mìnhNhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếcNhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc”

+ Như vậy, sau câu thơ đầu nói về cái chết, về những nấm mồ, câu thơ tiếptheo lại khẳng định ý chí, lý tưởng và khí phách của chiến sỹ Tây Tiến Phải chăng đây cũng

là hàm ý sâu xa của nhà thơ: các anh nằm lại trong những nấm mồ miền viễn xứ nhưng khíphách tinh thần vẫn sống mãi tuổi hai mươi, và với Tổ quốc các anh là bất tử, vẻ đẹp hàohùng của các anh vẫn có sức cổ vũ mãnh liệt tới muôn đời

- Câu thứ ba: Không chỉ hình ảnh của cái chết, câu thơ miêu tả việc chôn cất tử sỹcũng gây ấn tượng rất mạnh mẽ cho người đọc:

“Áo bào thay chiếu anh về đất”

+ Cảm hứng lãng mạn trong bút pháp mỹ lệ hóa đã biến tấm áo quân phụcsờn rách của người lính chiến thành tấm áp bào đẹp đẽ, thiêng liêng Quang Dũng có kể lại:

“Khi tử sỹ nằm xuống không đủ manh chiếu để liệm, nói áo bào thay chiếu là mượn cách nóicủa thơ trước đây để an ủi những người đồng chí vừa ngã xuống” Vượt lên trên hiện thựckhắc nghiệt của chiến tranh, trong cảm nhận của Quang Dũng, những người đồng đội thânyêu của ông khi ngã xuống vẫn được khâm liệm trong những tấm áo bào trang trọng vốn chỉdành cho những tráng sỹ anh hùng xả thân vì đất nước

+ Hình ảnh “áo bào thay chiếu” còn gợi liên tưởng đến lý tưởng cao quý mộtthời, coi việc chết ngoài chiến địa lấy “da ngựa bọc thây” làm niềm tự hào của đấng trượngphu, coi “chí làm trai dặm nghìn da ngựa” là điều thiêng liêng cao quý; những người lính TâyTiến hôm nay cũng xem việc hy sinh nơi chiến trường, được khâm liệm bằng tấm áo củachính mình là niềm vinh quang của những con người “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”

+ Sự bi thảm của cái chết đã được xóa đi không chỉ vì lý tưởng cao cả và khíphách hào hùng mà còn bởi cách nói giảm khi coi chết chỉ là “về đất” Không chỉ làm dịu nhẹnỗi đau, hai chữ “về đất” còn gợi ra những tầng nghĩa sâu sắc: “đất” là hình ảnh gợi sự bềnvững muôn đời của non sông đất nước, “về” gợi bao ấm áp bởi sự đón nhận và ấp ủ, nângniu Các anh đã từ biệt gia đình, quê hương ra đi về miền viễn xứ với mộng chiến trườngcao cả, đã chiến đấu kiên cường, đã hy sinh anh dũng vì Tổ quốc, nay Tổ quốc trìu mến,yêu thương, mở rộng vòng tay đón nhận những người con thân yêu trở về thanh thản, yênnghỉ trong lòng đất mẹ, tựa như những người chiến sỹ trong thơ Tố Hữu: “vui vẻ chết nhưcày xong thửa ruộng” (Trăng trối - Tố Hữu), Sự trở về này đã nhập các anh vào thế giới vĩnhhằng của cha ông, thế giới của “những người chưa bao giờ khuất, đêm đêm rì rầm trongtiếng đất, những buổi ngày xưa vọng nói về” (Đất nước - Nguyễn Đình Thi)

- Câu thứ tư: Âm hưởng bi tráng được gợi ra từ hình tượng người chiến sỹ Tây Tiến

đã được đẩy lên tới đỉnh điểm trong câu kết đoạn:

“Sông Mã gầm lên khúc độc hành”

+ Sông Mã đã từng xuất hiện trong tiếng gọi tha thiết ở đầu bài thơ “SôngMã ” như một biểu tượng của miền Tây, của chiến khu, nay trở lại với âm thanh dữ dội, hàohùng của cảnh tiễn đưa tử sỹ Không phải là “vang lên” hay “cất lên”, cụm từ “gầm lên” đãthể hiện trọn vẹn tính chất dữ dội trong những cung bậc tình cảm mạnh mẽ và sâu sắc: biphẫn, đau xót, tiếc thương, cảm phục

+ Sông Mã từng gắn bó với các anh trong suốt chặng đường hành quân giankhổ qua miền Tây, nay Sông Mã lại là chứng nhân lịch sử thay lời cho cả thiên nhiên trời đất,núi sông, gầm vang “khúc độc hành” bi tráng đưa tiễn những người con yêu quý trở về yênnghỉ trong lòng đất mẹ Ý nghĩa của khúc độc hành vừa mạnh mẽ, hào tráng, vừa phảngphất âm hưởng cô đơn gợi nỗi ngậm ngùi buồn bã Đây là cảm giác không tránh khỏi khiđứng trước cái chết, khi phải tiễn đưa những người thân yêu trong chuyến ra đi cuối cùngđơn độc

3 Đoạn kết: Khúc vỹ thanh nhớ nhung về Tây Tiến

- Trở về với hiện tại, Tây Tiến đã lùi xa trong ký ức, trong nỗi nhớ thương:

“Tây Tiến người đi không hẹn ước

Đường lên thăm thẳm một chia phôi”

+ Tác giả nhắc tới hình ảnh “người đi” trong những nét nghĩa mơ hồ: đó cóthể là những chiến binh Tây Tiến, những chàng trai Hà Nội năm xưa từ biệt quê hương, ra điTây Tiến “không hẹn ước” ngày về, cách hiểu này gợi niềm thương mến, cảm phục vớinhững “người chiến sỹ, mùa thu ấy ra đi từ đó không về ” (lời một bài hát); cũng có thể hiểu

đó là thời điểm cuối năm 1948 khi Quang Dũng đang ở Phù Lưu Chanh, bâng khuâng nhớ

về việc mình đã chia xa trung đoàn Tây Tiến “không hẹn ước” ngày về, đã từ biệt miền Tâykhông biết bao giờ gặp lại

+ Đoạn kết còn đồng thời mở ra một không gian thăm thẳm, xa xa, mịt mờcủa “đường lên” với miền Tây, với Tây Tiến - cái xa xăm mịt mờ ấy càng làm đậm thêm cảmgiác “chia phôi” ngăn cách với những người thân yêu nhất trong lòng nhà thơ, một cựu chiếnbinh Tây Tiến

- Những năm tháng ngắn ngủi sống trong đoàn binh Tây Tiến đã để lại trong lòng nhàthơ những hoài niệm không thể phai mờ Bài thơ kết lại bằng lời nhắn nhủ da diết:

“Ai lên Tây Tiến mùa xuân ấyHồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi”

+ Có thể hiểu nhà thơ đang thể hiện một tâm nguyện âm thầm mà thủy chungson sắt của tất cả những “ai lên Tây Tiến mùa xuân ấy” - trong lòng họ, thời gian gắn bó vớitrung đoàn, với miền Tây từ mùa xuân ấy là những thời gian quý giá nhất trong đời, nhữngthời gian vời vợi nhớ thương Dù có thể chia xa nhưng tâm hồn những người lính Tây Tiến

sẽ mãi mãi ở lại với miền Tây, với Sầm Nưa, Pha Luông, Mường Hịch những vùng đất xaxôi đựng đầy kỷ niệm với đồng đội, với trung đoàn Tây Tiến trong những năm tháng gian khổhào hùng bởi:

“Khi ta ở, chỉ là nơi đất ởKhi ta đi đất đã hóa tâm hồn”

(Tiếng hát con tàu - Chế Lan Viên)+ Cũng có thể hiểu nhà thơ đang xót xa nhắc tới những người đồng đội đãvĩnh viễn nằm lại trong những nấm mồ cô đơn miền viễn xứ Họ đã “lên Tây Tiến mùa xuânấy”, đã chiến đấu kiên cường và hy sinh dũng cảm; linh hồn và thân xác của họ đều ở lại vớimiền tây, để lại nỗi nhớ thương da diết cho những người còn sống

vẻ đẹp toàn vẹn trong tâm hồn các anh, những người lính hào hùng và hào hoa Hình ảnhcác anh càng làm rõ thêm cảm hứng chủ đạo của bài thơ: nỗi nhớ tha thiết của người cựuchiến binh Tây Tiến hướng về miền Tây, về trung đoàn Tây Tiến, về những năm tháng chiếnkhu không thể nào quên…

VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ CMT8 - 1945 ĐẾN HẾT THẾ KỶ XX

A VĂN HỌC VIỆT NAM 1945 - 1975

1 Hoàn cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa:

- Nền văn học vận động và phát tiển dưới sự lãnh đạo của Đảng CS, thống nhất vềkhuynh hướng tư tưởng, tổ chức và quan niệm nhà văn mới: nhà văn - chiến sỹ

- Đất nước diễn ra nhiều sự kiện lớn lao: cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc và côngcuộc xây dựng cuộc sống, con người mới ở miền Bắc

2 Quá trình phát triển và những thành tựu chủ yếu:

2.1 Chặng đường 45-54:

Văn học tập trung phản ánh cuộc kháng chiến chống Pháp với chủ đề bao trùm là ca ngợi

Tổ quốc và quần chúng Cách mạng, ca ngợi cuộc kháng chiến và con người kháng chiến,văn học gắn bó sâu sắc với đời sống cách mạng, kháng chiến, hướng tới đại chúng, phảnánh sức mạnh của quần chúng nhân dân, thể hiện niềm tự hào dân tộc, niềm tin vào tươnglai tất thắng của cuộc kháng chiến

+ Đôi mắt - Nam Cao

Văn học chặng đường này tập trung viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ với chủ đề bao trùm

là ca ngợi tinh thần yêu nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng

- Gắn bó sâu sắc với vận mệnh đất nước nên văn học gần như song hành với từngchặng đường lịch sử dân tộc, theo sát từng nhiệm vụ chính trị của đất nước Hai đề tài lớncủa văn học 45-75 là Tổ quốc và CNXH, văn học phản ánh cuộc đấu tranh vệ quốc vĩ đạicủa dân tộc vói nhân vật trung tâm là chiến sỹ Văn học sau 54 còn phản ánh công cuộc xâydựng CNXH ở miền Bắc với hình ảnh con người mới với những khát vọng lớn lao và phẩmchất tốt đẹp.

3.2 Nền văn học hướng về đại chúng:

- Quần chúng nhân dân vừa là đối tượng phản ánh, đối tượng phục vụ, vừa là nguồncung cấp lực lượng sáng tác cho văn học cách mạng, quan niệm “đất nước của nhân dân”

đã làm thay đổi hẳn cách nhìn nhân dân của các nhà văn

- Văn học tập trung phản ánh cuộc sống, số phận, con đường tất yếu đến với cáchmạng của những con người lao động bị áp bức, ca ngợi sức mạnh và những phẩm chất tốtđẹp của nhân dân khiến văn học có tính nhân dân sâu sắc và nội dung nhân đạo cao cả

- Tính nhân dân trong văn học thời kỳ này không chỉ thể hiện ở nội dung mà còn ởhình thức nghệ thuật với những sáng tác ngắn gọn dễ hiểu, ngôn ngữ trong sáng bình dị,vận dụng sáng tạo vốn văn học dân gian

3.3 Nền văn học chủ yếu mang khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn:

- Văn học tập trung phản ánh những vấn đề cơ bản có ý nghĩa sống còn với vậnmệnh đất nước Con người được khám phá ở những lẽ sống lớn, tình cảm lớn, thường lànhững đại diện ưu tú cho cộng đồng, thể hiện phẩm chất, sức mạnh, vẻ đẹp và khát vọngcủa cả cộng đồng, có số phận gắn liền với số phận cộng đồng Lời văn mang giọng điệutrang trọng, ngợi ca, tráng lệ và hào hùng

- Cảm hứng lãng mạn được thể hiện trong việc khẳng định vẻ đẹp lý tưởng của cuộcsống mới, con người mới, ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng, tin tưởng vào tương laitươi sáng của dân tộc

B VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ SAU 1975 ĐẾN HẾT THẾ KỶ XX

1 Hoàn cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa:

Sau chiến thắng của cuộc vệ quốc vĩ đại 1975, đất nước ta bước vào thời kỳ độc lập tự do

và thống nhất Hậu quả nặng nề của chiến tranh khiến đổi mới trở thành một đòi hỏi bứcthiết về mọi mặt, trong đó có văn hóa nghệ thuật Trong thời kỳ đổi mới, nền kinh tế thịtrường và điều kiện tiếp xúc rộng rãi với văn hóa các nước đã chi phối mạnh tới văn học.1.1 Sự phát triển và đặc điểm cơ bản:

- Thơ ca: Không còn sức hấp dẫn mạnh mẽ như thời kỳ trước, một loạt các bản

trường ca ra đời với xu hướng tổng kết, khái quát về chiến tranh thông qua những trảinghiệm của bản thân

- Văn xuôi: Đặc biệt khởi sắc, có những đổi mới mạnh mẽ, quyết liệt trong cả nội

dung và hình thức thực hiện, có sức hút cao với người đọc Đó là những tác phẩm có nhucầu đổi mới cách viết về chiến tranh, nhìn nhận lại hiện thực đời sống Từ sau Đại hội Đảng

VI 1986, văn học Việt Nam đã thực sự đổi mới với những tác phẩm có giá trị cao ở nhiều thểloại: truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn Minh Châu, truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, bút

ký của Hoàng Phủ Ngọc Tường, kịch của Lưu Quang Vũ

Nhìn chung văn học thời kỳ này vận động theo hướng dân chủ hóa mang tính nhân bảnnhân văn sâu sắc Văn học đa dạng về đề tài, chủ đề, có tính hướng nội, đề cao cá tínhsáng tạo của nhà văn, đổi mới cách nhìn nhận, khám phá con người cà đời sống, đặc biệtchú ý tới số phận cá nhân trong cuộc sống đời tư - thế sự

NGUYỄN ÁI QUỐC - HỒ CHÍ MINH

A QUAN ĐIỂM SÁNG TÁC:

Khái quát: Không chỉ là vị lãnh tụ vĩ đại của cách mạng Việt Nam, HCM còn là nhà văn nhà

thơ lớn với nhiều tác phẩm có giá trị HCM am hiểu sâu sắc quy luật và đặc trưng của vănhọc nghệ thuật từ phương diện tư tưởng chính trị đến nghệ thuật biểu hiện Điểu này đượcthể hiện trực tiếp trong quan điểm sáng tác văn chương của Bác

1 Hồ Chí Minh coi văn nghệ là một vũ khí chiến đấu phụng sự cho cuộc đấu tranh cáchmạng Nhà văn phải có tinh thần xung phong như người chiến sỹ ngoài mặt trận:

“Nay ở trong thơ nên có thépNhà thơ cũng phải biết xung phong”

- Đây là một “tuyên ngôn về thơ” (Tố Hữu) Chất “thép” là cảm hứng đấu tranh xã hộitích cực, là tính chiến đấu của thơ ca và văn học nghệ thuật Văn học phải trở thành mộthoạt động tinh thần phong phú, phục vụ có hiệu quả cho sự nghiệp đấu tranh cách mạng.Khi văn học trở thành vũ khí cách mạng thì đương nhiên nhà văn phải là chiến sỹ cáchmạng, phải ở giữa cuộc đời, trực tiếp góp phần vào nhiệm vụ đấu tranh và phát triển xã hội

- Quan niệm này đã được Bác nói rõ hơn trong thư gửi các họa sỹ nhân dịp triển lãmhội họa năm 1951: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận, anh chị em là chiến sỹ trênmặt trận ấy” Quan niệm của Bác vừa khẳng định vai trò to lớn, vừa thể hiện yêu cầu của xãhội với văn hóa nghệ thuật và người nghệ sỹ trong công cuộc cải tạo và xây dựng xã hội Họphải là những chiến sỹ có tinh thần chủ động, tích cực tấn công trên mặt trận đặc biệt là vănhóa nghệ thuật, với vũ khí đặc biệt là tác phẩm văn chương

2 Hồ Chí Minh đặt biệt quan tâm đến đối tượng tiếp nhận và mục đích sáng tác để quyết

định nội dung và hình thức tác phẩm Trước khi viết, Bác thường đặt ra cho mình câu hỏi:

viết cho ai (đối tượng tiếp nhận), viết để làm gì (mục đích sáng tác) rồi sau đó mới quyếtđịnh: viết cái gì (nội dung) và cuối cùng là lựa chọn cách viết như thế nào (hình thức).Những câu hỏi trên đã thể hiện quan niệm của HCM coi sáng tác văn chương trước hết làmột hành vi chính trị, coi trọng tính mục đích trong sáng tác, đặc biệt lấy quảng đại quầnchúng làm đối tượng phục vụ Quan niệm này cũng được thể hiện rõ nét trong thực tế sángtác của Bác: khối lượng các tác phẩm trực tiếp dành cho mục đích tuyên truyền chính trịchiếm vị trí lớn nhất trong sự nghiệp văn chương; bên cạnh những tác phẩm có giá trị nghệthuật cao là những tác phẩm giản dị mộc mạc, gần gũi với cách cảm, cách hiểu của quầnchúng nhân dân

3 Hồ Chí Minh luôn đề cao tính chân thật và tính dân tộc của văn chương, coi đó là một tiêuchí quan trọng để xác định vị trí của tác phẩm Nhưng chân thật không có nghĩa là đơn giản,

sơ lược mà phải có tính nghệ thuật cao, Bác khuyên nghệ sỹ phải: “miêu tả cho hay, chochân thật, cho hùng hồn” những hiện thực phong phú của đời sống, phải “giữ tình cảm chochân thật”, nên “phát huy cốt cách dân tộc… giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt”

Kết luận: Hồ Chí Minh đã thể hiện một cách nhất quán những quan điểm ấy trong sáng tác

của mình khiến tác phẩm của Bác luôn có tư tưởng sâu sắc, nội dung thiết thực, hình thứcnghệ thuật sinh động, phong phú

B SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC:

Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh là một nhà cách mạng vĩ đại đồng thời là một nhà văn hóa

lớn Bên cạng sự nghiệp chính trị, Người còn để lại cho nhân dân ta một sự nghiệp vănchương lớn lao về tầm vóc tư tưởng, phong phú về thể loại và đặc sắc về phong cách Tácphẩm của Người được viết bằng tiếng Pháp, tiếng Hán và tiếng Việt với 3 loại hình nổi bật:văn chính luận, truyện ký và thơ ca

1 Văn chính luận:

- Nội dung và mục đích: trực tiếp tố cáo tội ác của kẻ thù hoặc thể hiện những nhiệm

vụ chính trị trong từng chặng đường lịch sử của cách mạng, kêu gọi quần chúng nhân dânthực hiện những nhiệm vụ chính trị ấy

- Nghệ thuật: Văn chính luận của HCM được viết không chỉ bằng lý trí sáng suốt, trí

tuệ sắc sảo mà còn bằng cả tấm lòng yêu ghét nồng nàn, được biểu đạt bằng những lời vănchặt chẽ, súc tích

- Tác phẩm: Tuyên ngôn độc lập (1945), Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (1946)

2 Truyện ký:

- Nội dung và mục đích: Tố cáo tội ác dã man, bản chất tàn bạo của bọn thực dân đế

quốc, bọn phong kiến tay sai đối với nhân dân các nước thuộc địa, ca ngợi những tấmgương yêu nước và cách mạng

- Nghệ thuật: Các tác phẩm truyện ký của Bác được viết bằng bút pháp hiện đại với

nghệ thuật trần thuật linh hoạt, tình huống truyện độc đáo, hình tượng sinh động…, thể hiệntrí tưởng tượng phong phú, vốn văn hóa sâu rộng, trí tuệ sắc sảo và trái tim tràn đầy nhiệttình yêu nước và cách mạng

- Nội dung: Tập thơ phản ánh sinh động và tài hoa tâm hồn và nhân cách cao đẹpcủa người chiến sỹ cách mạng trong hoàn cảnh khắc nghiệt chốn lao tù Vì vậy có thể coiNhật ký trong tù là bức chân dung tinh thần tự họa của HCM - một bậc “đại trí - đại nhân -đại dũng” (Viên Ưng - TQ) Tập thơ còn phản ánh chân thực bộ mặt tàn bạo của chế độ nhà

tù Quốc dân đảng và một phần xã hội Trung Quốc những năm 1942-1943 với ý nghĩa phêphán sâu sắc

- Đây là tập thơ sâu sắc về tư tưởng, độc đáo và đa dạng về bút pháp, là kết tinh giátrị tư tưởng và nghệ thuật thơ ca HCM

3.2 Hai tập: Thơ Hồ Chí Minh (86 bài) và Thơ chữ Hán HCM (36 bài):

- Hoàn cảnh sáng tác: Đây là những bài thơ được Bác viết ở Việt Bắc từ 1941-1945

và trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp

- Nội dung: Bên cạnh những bài thơ nhằm mục đích tuyên truyền cách mạng như:

Hòn đá to, Ca binh lính… là những bài thơ nghệ thuật vừa có màu sắc cổ điển, vừa mangtinh thần thời đại như: Pác Bó hùng vĩ, Nguyên tiêu… Nổi bật trong thơ Bác là nhân vật trữtình có tâm hồn hòa hợp với thiên nhiên, có bản lĩnh vững vàngcủa một nhà cách mạng vĩđại, phong thái ung dung của một bậc hiền triết, khí phách kiên cường của người chiến sỹcách mạng

- Nghệ thuật: Đó là những bào cổ thơ thâm thúy có tứ thơ phóng thoáng ở nhiều đề

tài, kết hợp chất trữ tình cách mạng và cảm hứng anh hùng ca của thời đại mới

C PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT: (Phong cách nghệ thuật hết sức phong phú đa dạng)

1 Văn chính luận:

Thường ngắn gọn, súc tich, lập luận chặt chẽ, lý lẽ đanh thép, bằng chứng đầy sức thuyếtphục, giàu tính luận chiến, đa dạng về bút pháp Văn chính luận của Bác rất giàu hình ảnh,thấm đượm cảm xúc, văn phong linh hoạt, khi ôn tồn thấu tình đạt lý, khi đanh thép, mạnh

mẽ, hùng hồn

2 Truyện ký:

Tùy theo từng đối tượng tiếp nhận, Bác lựa chọn bút pháp, giọng điệu và văn phong thíchhợp Nhìn chung, truyện ký Nguyễn Ái Quốc có phong cách rất hiện đại, thể hiện tính chiếnđấu mạnh mẽ và nghệ thuật trào phúng sâu sắc Tác phẩm thường tạo ra tiếng cười tràophúng nhẹ nhàng hóm hỉnh nhưng … thâm thúy sâu cay Bên cạnh đó, Bác còn có nhữngtác phẩm thắm thiết chất trữ tình làm xúc động lòng người Chất trí tuệ và tính hiện đại là nétđặc sắc của truyện ngắn Nguyễn Ái Quốc

3 Thơ ca:

a Thơ tuyên truyền cách mạng

Thường được viết theo hình thức bài ca với lời lẽ giản dị mộc mạc, dễ hiểu dễ nhớ, mangđậm màu sắc dân gian Loại thơ này cũng rất đa dạng về hình thức:

- Thơ châm ngôn

- Thơ chúc Tết mừng xuân theo tục lệ cổ truyền dân tộc

- Thơ tuyên truyền, kêu gọi

- Bút pháp hiện đại:

+ Chất hiện đại trong thơ Bác được thể hiện ngay ở tính dân chủ, đưa thơ catrở về gần gũi với cuộc đời; nhân vật trữ tình luôn ở vị trí trung tâm của bức tranh thiênnhiên, không chịu sự chi phối của thiên nhiên mà thậm chí còn có tác động tích cực trở lạithiên nhiên

+ Chủ thể trữ tình mang phong thái ung dung tự tại, hòa nhập với thiên nhiênnhưng không phải ẩn sỹ lánh đời mà là chiến sỹ cứu đời, yêu đời

+ Hình tượng nghệ thuật trong thơ HCM không tĩnh tại mà luôn vận độngmạnh mẽ hướng về ánh sáng, sự sống, tương lai

Kết luận: Nhìn chung phong cách nghệ thuật của Hồ Chí Minh đa dạng, phong phú mà

thống nhất Sự thống nhất thể hiện trong toàn bộ sáng tác văn thơ của Bác trên cơ sở nhấtquán về quan niệm sáng tác Cách viết của Bác luôn ngắn gọn, trong sáng, giản dị, luôn chủđộng trong việc sử dụng linh hoạt các thể loại ngôn ngữ, bút pháp và thủ pháp nghệ thuậtnhằm đạt tới mục đích thiết thực cho từng tác phẩm Sáng tác của Bác luôn kết hợp sâu sắcgiữa chính trị và văn học, tư tưởng và nghệ thuật, truyền thống và hiện đại Với một di sảnvăn học đồ sộ và quý giá, Người đã góp phần đặt nền móng và mở đường cho văn học cáchmạng Việt Nam

- Ngày 26/8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh từ Việt Bắc trở về Hà Nội, tại ngôi nhà số 48Hàng Ngang, Bác đã soạn thảo Tuyên ngôn độc lập, và ngày 02/9/1045, tại quảng trường

Ba Đình Hà Nội, Bác đã đọc bản Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủCộng hòa

- Đây cũng là lúc hoàn cảnh nước ta rất phức tạp, bọn thực dân đế quốc đang âmmưu xâu xé nước ta, nấp sau danh nghĩa quân Đồng minh vào tước khi giới quân đội Nhật:Phía Bắc là quân đội Quốc dân đảng, tay sai của đế quốc Mỹ đã trực sẵn ở biên giới để đổ

bộ vào Việt Nam, tiến vào từ phía Nam là quân đội Anh, phía sau là lính viễn chinh Pháp

Ngày 15/8/1945, Hội nghị toàn quốc của Đảng đã nhận định mâu thuẫn giữa Anh,Pháp, Mỹ và Liên Xô có thể khiến Anh, Mỹ sẽ nhân nhượng để cho Pháp trở lại Việt Nam.Còn Pháp, để chuẩn bị cho cuộc xâm lược lần thứ hai, chúng đã đưa ra một chiêu bài rất dễđánh lừa công luận quốc tế: Pháp có công khai hóa Đông Dương, đây vốn là đất bảo hộ củaPháp bị Nhật chiếm Nay Nhật đã đầu hàng Đồng minh, Pháp đương nhiên có quyền trở lạiĐông Dương thay thế quân đội Nhật

 Hoàn cảnh ra đời đã cho thấy đối tượng và mục đích của bản Tuyên ngôn độc lập Đốitượng của bản Tuyên ngôn không chỉ là “đồng bào cả nước” như trong lời mở đầu mà còn làcác nước trên thế giới, chủ yếu là phe Đồng minh, trong đó có Anh, Mỹ, đặc biệt là Pháp.Như vậy mục đích của bản Tuyên ngôn không chỉ là tuyên bố độc lập dân tộc, nội dung bảntuyên ngôn còn có thể coi là một cuộc tranh luận ngầm đối với những đối tượng ấy để bác

bỏ luận điệu kẻ cướp của thực dân Pháp Xác định được đối tượng và mục đích hướng tớicủa bản Tuyên ngôn độc lập, người đọc sẽ hiểu sâu sắc hơn nội dung tư tưởng, giọng điệu

và cách lập luận của tác phẩm

2 Nội dung chính (mục đích sáng tác):

- Khẳng định quyền độc lập tự do của dân tộc Việt Nam trên cơ sở chân lý lẽ phảikhông thể chối cãi, xuất phát từ thực tế Việt Nam có quyền hưởng tự do độc lập và sự thật

đã chiến đấu ngoan cường để trở thành một nước tự do độc lập

- Lên án, tố cáo tội ác của thực dân Pháp ở Đông Dương, kết hợp với những cứ liệuhùng hồn để phủ nhận quyền của thực dân Pháp với Việt Nam, bác bỏ luận điệu xảo trá, saitrái của chúng trước dư luận quốc tế, tranh thủ sự đồng tình ủng hộ của nhân dân thế giớivới sự nghiệp chính nghĩa của nhân dân Việt Nam trong cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập dântộc

- Khẳng định quyết tâm chiến đấu của nhân dân Việt Nam để giữ vững quyền tự dođộc lập.

Phân tích nghệ thuật lập luận trong đoạn mở đầu của Tuyên ngôn độc lập

- Đoạn mở đầu của tác phẩm đã thể hiện rõ nét và sinh động điều đó

II/ Thân bài

1 Trình tự lập luận

Mở đầu bản tuyên ngôn, tác giả Hồ Chí Minh đã trích dẫn những lời bất hủ về quyền

con người trong bản Tuyên ngôn độc lập năm 1776 của Mỹ để từ cơ sở đó, tác giả đã “suy

rộng ra” quyền dân tộc Tiếp theo là lời trích dẫn từ tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền

của Pháp năm 1791 để chốt lại bằng một khẳng định đanh thép: “Đó là những lẽ phải không

ai chối cãi được”

2 Hiệu quả lập luận của những lời trích dẫn

- Khi mở đầu bản Tuyên ngôn độc lập của Việt Nam bằng việc trích dẫn 2 bản tuyênngôn của Pháp và Mỹ, tác giả HCM đã tạo ra một vị thế ngang hàng giữa cuộc cách mạngtháng 8-1945 của Việt Nam với những cuộc cách mạng vĩ đại khác của thế giới như cuộcchiến tranh giải phóng dân tộc của Mỹ 1776, cuộc cách mạng tư sản của Pháp 1789… Hơnthế nữa, tác giả còn kín đáo thể hiện niềm tự hào dân tộc khi cách mạng Việt Nam đã cùngmột lúc thực hiện nhiệm vụ của cả 2 cuộc cách mạng kia: đó là nhiệm vụ dân tộc như cuộcchiến tranh giải phóng dân tộc của Mỹ khi “đánh đổ các xiềng xích thực dân hàng trăm nămnay để gây dựng nên nước Việt Nam độc lập” và nhiệm vụ dân chủ như cách mạng tư sảnPháp khi “đánh đổ chế độ quân chủ mấy mươi thế kỷ mà lập nên chế độ dân chủ cộng hòa”.Đây cũng là cách làm sáng tỏ tính chất hợp quy luật của cách mạng Việt Nam trong xu thếchung của cách mạng thế giới, cũng là cách để nâng cao vị thế, tầm vóc của đất nước ViệtNam trên trường quốc tế

- Lấy phần trích dẫn này làm tiền đề triển khai các lập luận, lý lẽ trong bản tuyênngôn độc lập của Việt Nam, tác giả đã khiến cho những luận điểm đúng đắn trong 2 bảntuyên ngôn của Pháp và Mỹ vốn được thế giới thừa nhận như những chân lý lớn của nhân

loại đã trở thành cơ sở pháp lý vững vàng, mang tầm vóc quốc tế cho lời tuyên bố độc lập

của dân tộc Việt Nam

- Việc trích dẫn cũng thể hiện một nghệ thuật lập luận vừa khéo léo, vừa sắc sảo,kiên quyết của người viết

+ Khéo léo vì thái độ trân trọng với những cuộc cách mạng vĩ đại của 2 quốcgia Pháp và Mỹ khi đặt lời tuyên bố bất hủ của tổ tiên họ vào phần mở đầu bản Tuyên ngônđộc lập của Việt Nam Khéo léo còn vì hàm ý khẳng định: Việt Nam sẵn sàng tiếp thu những

tư tưởng tiến bộ và thành quả cách mạng vĩ đại của nhân loại, Cách mạng tháng Tám năm

1945 không phải sản phẩm của chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, nó xứng đáng được nhận sựđống tình ủng hộ của nhân loại tiến bộ trên thế giới

+ Việc trích dẫn cũng tỏ ra kiên quyết sắc sảo khi cảnh cáo thực dân Pháp và

đế quốc Mỹ: họ không thể phản bội lý tưởng cao quý của chính tổ tiên mình, không thể chàđạp lên lá cờ tự do - bình đẳng - bác ái mà tổ tiên họ từng giương cao

Lời khẳng định sau khi trích dẫn: “Đó là những lẽ phải không ai chối cãi được” làcách lập luận “vừa khôn khéo, vừa kiên quyết” của HCM, là thủ pháp “lấy gậy ông đập lưngông” rất mạnh mẽ, đích đáng

3 Hiệu quả của những lời luận bàn, mở rộng nâng cao:

- Sự “suy rộng ra” từ quyền con người tới quyền sống, quyền tự do, quyền bình đẳngcủa các dân tộc trên thế giới đã thể hiện tư duy lý luận sáng tạo của Đảng, của HCM, nhờ

đó, lời tuyên bố độc lập của Việt Nam trở thành chân lý của mọi thời đại Đó cũng là đónggóp lớn về tư tưởng của Chủ tịch HCM đối với phong trào giải phóng dân tộc trên toàn thếgiới - 1 dòng thác cách mạng sẽ phát triển mạnh mẽ vào nửa sau thế kỷ XX

- Một nhà hoạt động cách mạng thế giới đã khẳng định: “Cống hiến nổi tiếng nhất của

cụ HCM là ở chỗ Người đã phát triển quyền lợi của con người thành quyền lợi dân tộc, nhưvậy, tất cả mọi dân tộc đều có quyền tự quyết định lấy vận mệnh của mình”

100 năm của dân tộc ta để có thể có được quyền thiêng liêng và chính đáng ấy

- Bản Tuyên ngôn độc lập đã tuyên bố chấm dứt chế độc thực dân phong kiến ở ViệtNam, khẳng định quyền tự chủ và vị thế bình đẳng cho dân tộc Việt Nam trên trường quốc

tế, mở ra một kỷ nguyên mới cho dân tộc ta: kỷ nguyên độc lập, tự do, kỷ nguyên nhân dânlàm chủ đất nước

2 Giá trị văn học

- Tuyên ngôn độc lập là áng văn chương yêu nước lớn của thời đại cách mạng Tácphẩm đã khẳng định mạnh mẽ quyền độc lập của dân tộc Việt Nam, gắn độc lập dân tộc vớiquyền sống của con người, nêu cao truyền thống yêu nước, truyền thống nhân đạo củ ngườiViệt Nam, đó cũng là những cảm hứng bao trùm trong lịch sử văn học Việt Nam

- Tuyên ngôn độc lập là áng văn chính luận mẫu mực Dung lượng tác phẩm ngắngọn hàm súc; kết cấu tác phẩm chặt chẽ, mạch lạc; lập luận đanh thép giàu sức thuyết phục;chứng cứ cụ thể xác thực; ngôn ngữ chính xác gợi cảm, tác động mạnh mẽ vào cả nhậnthức và tình cảm của người đọc, người nghe.

Nghệ thuật lập luận sắc bén của tác giả HCM trong phần 2 của bản Tuyên ngôn độc lậpnhằm bác bỏ luận điệu kẻ cướp của thực dân Pháp, khẳng định quyền độc lập, tự do của

dân tộc Việt Nam

I/ Mở bài

- HCM là tác giả lớn văn học Việt Nam Di sản văn học của Người gồm nhiều thể loại,trong đó văn chính luận giữ một vị trí đặc biệt quan trọng

- Tuyên ngôn độc lập là một văn kiện có giá trị cao về lị sử và văn học cũng đồng thời

là một mẫu mực về nghệ thuật lập luận của văn chính luận

- Với nghệ thuật lý luận sắc bén, phần hai của bản Tuyên ngôn độc lập đã bác bỏluận điệu kẻ cướp của thực dân Pháp, khẳng định quyền độc lập tợ do của dân tộc Việt Nam

II/ Thân bài

1 Luận điệu - chiêu bài:

Để chuẩn bị cho cuộc xâm lược lần thứ hai, thực dân Pháp đã đưa ra một chiêu bài rất dễđánh lừa công luận quốc tế: Pháp có công “khai hóa” Đông dương, đây vốn là đất “bảo hộ”của Pháp bị Nhật chiếm, nay Nhật đã đầu hàng Đồng minh, Pháp đương nhiên có quyền trởlại Đông Dương thay thế quân đội Nhật

2 Cuộc tranh luận ngầm:

Nội dung của bản Tuyên ngôn độc lập có thể coi như một cuộc tranh luận ngầm nhằm bác

bỏ hoàn toàn luận điệu xảo trá của thực dân Pháp

- Thực dân Pháp vừa lừa bịp thế giới bằng lá cờ “tự do - bình đẳng - bác ái” khichúng “đến cướp đất nước ta, áp bức đồng bào ta” Bản Tuyên ngôn lần lượt đưa ra những

bằng chứng cho thấy ở Việt Nam không hề có tự do khi thực dân Pháp “tuyệt đối không cho

nhân dân ta một chút tự do dân chủ nào”, khi “nhà tù nhiều hơn trường học”; không hề có

bình đẳng khi thực dân Pháp “giữ độc quyền in giấy bạc, xuất cảng và nhập cảng”, khi

“chúng không cho các nhà tư sản của ta ngóc đầu lên”; không có bác ái khi thực dân Pháp

“tắm các cuộc khởi nghĩa của ta trong những bể máu”, khi chúng “thẳng tay chém giếtnhững người yêu nước thương nòi của ta”

- Thực dân Pháp kể công khai hóa Việt Nam, bản Tuyên ngôn kể tội chúng “thi hành

chính sách ngu dân… bóc lột dân ta tới xương tủy… đặt ra hàng trăm thứ thuế vô lý làm chodân ta, nhất là dân cày và dân buôn trở nên bần cùng” Cùng với phát xít Nhật, thực dânPháp cũng là thủ phạm gây ra nạn đói khủng khiếp 1945 giết chết hơn 2 triệu đồng bào ta từBắc kỳ tới Quảng Trị

- Thực dân Pháp kể công bảo hộ Việt Nam, bản Tuyên ngôn lên án chúng trong 5

năm đã “bán nước ta hai lần cho Nhật”

- Thực dân Pháp khẳng định Việt Nam là thuộc địa của chúng bị Nhật chiếm, nay

Nhật đã đầu hàng Đồng minh thì Pháp đương nhiên có quyền trở lại Đông Dương thay thếquân đội Nhật Tuy nhiên, bản tuyên ngôn đã chỉ rõ một cách hùng hồn, đanh thép: “Sự thật

là từ mùa thu năm 1940, nước ta đã thành thuộc địa của Nhật, chứ không phải thuộc địa củaPháp nữa… Sự thật là dân ta đã lấy lại nước Việt Nam từ tay Nhật, chứ không phải từ tayPháp”

- Thực dân Pháp nhân danh Đồng minh tuyên bố Đồng minh tuyên bố đã thắng Nhật

và chúng có quyền lấy lại Đông dương, bản Tuyên ngôn chỉ rõ chúng là kẻ phản bội Đồngminh, đã hai lần dâng Đông Dương cho Nhật Trong khi đó Việt minh lãnh đạo nhân dân ViệtNam đứng lên đánh Nhật giải phóng đất nước, Việt minh cũng nhiều lần kêu gọi Pháp liênminh đánh Nhật nhưng Pháp cũng không hề đáp ứng, như vậy Pháp không đủ tư cách làmột nước thuộc phe Đồng minh

- Bản tuyên ngôn cũng lên án tội ác dã man và tư cách đê tiện của thực dân Pháp:hèn hạ quỳ gối trước phát xít Nhật, khủng bố Việt minh, khi chạy trốn còn nhẫn tâm giết tùchính trị, trong khi đó, Việt minh đã tỏ rõ lòng nhân đạo khi giúp quân Pháp chạy qua biêngiới

 Tất cả những lý lẽ đanh thép, những bằng chứng hùng hồn trên đã bác bỏ hoàn toàn luậnđiệu của thực dân Pháp và đưa ra một kết luận không ai có thể phủ nhận được: “Nước ViệtNam có quyền hưởng tự do độc lập và thực sự đã thành một nước tự do, độc lập”

2 Tác phẩm:

2.1 Vị trí - giá trị:

- Việt Bắc là đỉnh cao của thơ Tố Hữu, cũng là một trong những thành công xuất sắccủa thơ ca Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Pháp

- Việt Bắc được coi là khúc hùng ca và bản tình ca về cách mạng, cuộc kháng chiến

và con người kháng chiến Bài thơ đã thể hiện những nét tiêu biểu nhất trong phong cáchnghệ thuật thơ Tố Hữu

2.2 Hoàn cảnh sáng tác

- Việt Bắc là căn cứ địa vững chắc của cách mạng Việt Nam từ đầu những năm cáchmạng tới khi kết thúc cuộc kháng chiến chống Pháp Nơi đây người dân Việt Bắc che chở,đùm bọc và đã sát cánh bên bộ đội, cán bộ để giành và bảo vệ nền độc lập dân tộc

- Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúcthắng lợi, tháng 10/1954, các cơ quan trung ương của Đảng và chính phủ từ biệt căn cứ địaViệt Bắc trở về Hà Nội Một loạt những vấn đề đặt ra trong đời sống tình cảm của dân tộc:liệu những người chiến sỹ có giữ được tấm lòng thủy chung với đồng bào Việt Bắc và quêhương Có nhớ những tháng ngày gian khổ, hào hùng và sâu nặng nghĩa tình trong khángchiến? Việt Bắc sẽ có vị trí như thế nào trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nướcthời kỳ mới?

- Nhân sự kiện thời sự có tính lịch sử ấy, Tố Hữu sáng tác Việt Bắc Bài thơ gồm có

2 phần: Phần đầu tái hiện hình ảnh của cách mạng và kháng chiến ở Việt Bắc, phần sau gợi

ra viễn cảnh tươi sáng của đất nước và ca ngợi công ơn của Đảng, của Bác Hồ đối với dântộc Qua đó, nhà thơ đã thể hiện nghĩa tình thắm thiết với Việt Bắc - quê hương cách mạng,với đất nước và nhân dân, với cuộc kháng chiến nay đã trở thành kỷ niệm khiến niềm vuitrong hiện tại luôn gắn kết với nghĩa tình trong quá khứ và niềm tin ở tương lai Bài thơ làkhúc hát tâm tình của con người Việt Nam trong kháng chiến mà chiều sâu của nó là truyềnthống ân nghĩa, là đạo lý thủy chung của dân tộc

2.3 Cấu tứ chung của bài thơ:

- Bài thơ được đặt vào trong hoàn cảnh đặc biệt của một cuộc chia tay đầy nhớthương lưu luyến giữa những con người từng gắn bó lâu dài, từng chia sẻ mọi ngọt bùi cayđắng Nay trong giờ phút chia tay cùng nhau gợi lại những kỷ niệm đẹp đẽ trong quá khứ,khẳng định nghĩa tình bền chặt, sự thủy chung và hẹn ước về tương lai

- Nhưng đây lại là một cuộc chia tay rất đặc biệt vì người ra đi thưc chất lại là ngườitrở về, cuối chặng đường của người đi không phải là chân trời góc bể xa xôi mà là tổ ấm giađình, là thủ đô hoa lệ, là cuộc sống hòa bình…, và vì thế trong lòng người ở lại, ngoài nỗinhớ thương còn là niềm trăn trở về sự thủy chung của người đi.

- Hình ảnh này thường dùng để diễn tả những tình cảm riêng tư như tình bạn, tìnhyêu…, nay thể hiện những nghĩa tình thiêng liêng lớn lao của cách mạng Cách cấu tứ đặcbiệt này khiến chuyện nghĩa tình cách mạng, kháng chiến được diễn tả bằng ngôn ngữ vàgiọng điệu ngọt ngào của tình yêu, đưa người đọc vào khoảnh khắc xúc động của ân tìnhlưu luyến, của hồi tưởng và hoài niệm, của tin tưởng và ước vọng… Đây cũng là nét riêngđặc sắc trong phong cách thơ Tố Hữu

- Với hai nhân vật trữ tình là người đi - kẻ ở, bài thơ được kết cấu theo hình thức đốiđáp tựa như những câu hát giao duyên trong ca dao xưa Thực ra, bên trong lớp đối thoạicủa kết cấu là lời độc thoại của tâm trạng: kẻ ở - người đi, câu hỏi lời đáp cũng chỉ là sựphân thân của chủ thể trữ tình, là thủ pháp để nhà thơ bộc lộ nỗi niềm tâm trạng, tạo ra sự

hô ứng, đồng vọng, vang ngân… Để thể hiện sự phân thân ấy, bài thơ đã sử dụng sáng tạo

và tinh tế hai đại từ “mình” và “ta” Trong tiếng Việt, “mình” có thể là đại từ nhân xưng ngôithứ nhất để chỉ bản thân người nói, cũng có thể là ngôi thứ hai để chỉ những đối tượng giaotiếp thân yêu, gần gũi, thường hay xuất hiện trong các quan hệ tình yêu, vợ chồng Trongbài thơ Việt Bắc, “mình” lại chủ yếu được dùng ở ngôi thứ hai cho thấy sự gắn bó thân thiết

vô cùng giữa hai nhân vật đối đáp - “mình” có thể là người ra đi trong câu hỏi của người ởlại: “Mình về có nhớ ta”, có khi là người ở lại trong những xao xuyến của người đi: “Ta vềmình có nhớ ta”; tuy nhiên “mình” cũng có lúc chuyển hóa đa nghĩa, vừa là người đi, vừa làngười ở lại trong sự hòa nhập, gắn kết: “mình đi mình có nhớ mình?” Đại từ “ta” cũng được

sử dụng rất linh hoạt, độc đáo chủ yếu ở ngôi thứ nhất - người phát ngôn, nhưng nhiều khilại dùng để chỉ chung người đi, kẻ ở với nghĩa “chúng ta” như “rừng cây, núi đá, ta cùngđánh tây”…

B TÌM HIỂU BÀI THƠ:

Bình giảng 24 câu đầu trong bài thơ Việt Bắc của Tố Hữu

I/ Mở bài:

- Tác giả, tác phẩm

- Đoạn thơ bình giảng nằm ở phần đầu bài thơ Việt Bắc, chủ yếu thể hiện nỗi niềm

tâm trạng của người ở lại trong sự thấu hiểu, đồng cảm, đồng vọng của người ra đi, qua đó

khẳng định tình cảm son sắt của người dân Việt Bắc với kháng chiến cũng như sự thủychung của những người cán bộ kháng chiến với Việt Bắc

II/ Thân bài:

1 Bốn câu đầu: Là khúc dạo đầu ân tình thủy chung và niềm nhớ thương đầy trăn trở của

người ở lại với người ra đi

- Nội dung chủ yếu trong 2 cặp câu lục bát này là hai câu hỏi láy lại da diết:

“Mình về mình có nhớ ta

… Mình về mình có nhớ không?”

- “Mình” và “ta” là những đại từ nhân xưng quen thuộc trong ca dao xưa, là lối xưng

hô bình dị, thương mến vô cùng của tình yêu đôi lứa Hai câu hỏi trong đoạn mở đầu đã gợinhắc tới những câu ca dao nói về cảnh chia tay bịn rịn, nhớ nhung của đôi lứa:

“Mình về mình nhớ ta chăng

Ta về ta nhớ hàm răng mình cười”

Hoặc:

“Mình về ta dặn câu nàyDặn dăm câu nhớ, dặn vài câu thương”

Tố Hữu đã mượn một hình thức ngôn từ quen thuộc của văn học dân tộc để gửi gắmnhững nội dung tình cảm lớn lao của thời đại mới, những câu ca ngọt ngào của tình yêu đãtrở thành những câu hỏi xao xuyến của nghĩa tình cách mạng, thể hiện nỗi nhớ nhung củangười ở lại với người về xuôi

- Hai câu thơ lục bát có tới bốn chữ “mình” và chỉ có một chữ “ta” Tương quan ngôn

từ ấy đem lại cảm giác hình ảnh người ra đi tràn ngập không gian và đầy ắp trong nỗi nhớcủa người ở lại đồng thời cũng gợi một chút đơn côi, lặng thầm cho người ở lại nơi núi rừnghoang vắng, hắt hiu…

- Đoạn thơ đã sử dụng phép lặp quen thuộc trong ca dao khiến nỗi nhớ trở nên miênman da diết không thể nguôi ngoai, cũng đồng thời tạo nên âm hưởng day dứt, trăn trở, thểhiện một trong những cảm hứng chủ đạo của bài: liệu những người chiến thắng có giữ đượctấm lòng thủy chung, có mãi nhớ tất cả những người đã góp phần tạo nên chiến thắng

- Câu hỏi thứ nhất hướng về thời gian, đó là “mười lăm năm ấy…” Trong tiếng Việt,đại từ “ấy” luôn khiến những danh từ chỉ thời gian đứng trước nó bị đẩy về một quá khứ thật

xa xăm, trở thành những thời gian gợi nỗi nhớ thương, ngậm ngùi, tiếc nuối… Câu thơ cũngđồng thời gợi liên tưởng đến câu Kiều đằm thắm về: “mười lăm năm ấy biết bao nhiêu tình”.Còn trong câu thơ của Việt Bắc, “mười lăm năm ấy” là những thời gian từ “… khi thắng Nhật,thuở Việt minh” và sau đó là những năm tháng kháng chiến, là những thời gian Việt Bắc trởthành căn cứ địa của Cách mạng, trở thành thủ đô kháng chiến Đó cũng là những thời gian

“thiết tha mặn nồng”, là thời gian mà “ta” và “mình” từng gắn bó, chia ngọt sẻ bùi với “biếtbao nhiêu tình”, biết bao ân sâu nghĩa nặng

- Nếu câu hỏi thứ nhất “mình về mình có nhớ ta” làm xao xuyến lòng người bởi sựphảng phất giọng điệu những câu ca về tình yêu, thì câu hỏi thứ hai “mình về mình có nhớkhông” lại khiến con người phải trăn trở, suy ngẫm vì sự tha thiết và nghiêm nghị trong giọngđiệu câu thơ Câu hỏi này hướng đến không gian:

“Nhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ nguồn?”

+ Hai vế của câu thơ đan xen những hình ảnh của cả miền xuôi như “cây”,

“sông” và miền núi như “núi”, “nguồn” Nỗi nhớ và sự gắn bó khăng khít trong lòng ngườinhư đã hiện hữu ngay trong sự đan xen ngôn từ “Nhìn cây… nhìn sông” là thực tế chắcchắn trong tương lai khi người kháng chiến đã về xuôi, đã sống với quê hương, với đồngbằng còn “nhớ núi”, “nhớ nguồn” là để tâm hồn trở về với quá khứ, với Việt Bắc, điều này cóxảy ra hay không còn tùy thuộc vào sự thủy chung của người ra đi Câu thơ tiềm ẩn mốitương quan giữa thực tế và mong đợi, như tiềm ẩn một chữ “có” đầy trăn trở: “nhìn cây cónhớ núi, nhìn sông có nhớ nguồn?”

+ Trong câu hỏi thứ hai, bên cạnh nỗi nhớ nhung và niềm trăn trở, ý thơ cònđem đến những suy ngẫm sâu xa về nghĩa tình đạo lý, về cội nguồn chung thủy, về nét đẹptrong đời sống tư tưởng của một dân tộc luôn nhắc nhau “uống nước nhớ nguồn” Đây cũng

là một lẽ sống cao cả, một tình cảm lớn đã nhiều lần xuất hiện trong thơ Tố Hữu:

“Ngọt bùi nhớ lúc đắng cay

Ra sông nhớ suối, có ngày nhớ đêm”

 Kết luận: Với những câu hỏi tu từ da diết, những hình thức điệp từ, điệp ngữ, điệp cấutrúc, những cách vận dụng tinh tế và sáng tạo ca dao tục ngữ dân gian…, đoạn thơ đầu đãthể hiện ân tình sâu nặng của đồng bào miền Bắc với bộ đội, cán bộ kháng chiến trong giờphút chia tay đầy lưu luyến

2 Bốn câu tiếp: Miêu tả cảnh tiễn đưa bâng khuâng trong nỗi lưu luyến, nhớ nhung của

người đi kẻ ở

- Câu thơ đầu nhắc tới “tiếng ai tha thiết bên cồn” cho thấy những nhớ nhung xaoxuyến, những day dứt trăn trở trong lòng người ở lại gửi gắm trong 4 câu thơ trên đã đượcngười ra đi thấu hiểu cảm nhận “Ai” chính là người ở lại nhưng tính chất phiếm chỉ trongcụm từ tiếng ai đã đem lại cảm giác những câu hỏi tha thiết trong 4 câu đầu là tiếng của ai

đó chưa nhìn rõ mặt, mới chỉ như những âm thanh vọng từ cỏ cây núi rừng, suối sông ViệtBắc, là tiếng lòng của người ở lại, tuy nhiên sự tri âm tri kỷ đã khiến họ thấu hiểu lòng nhau,người ở lại “thiết tha”, người ra đi “tha thiết”, hô ứng, đồng cảm, đồng vọng…

- Những âm thanhh ấy cứ quấn quýt vương vấn theo từng bước chân khiến người đi:

“Bâng khuâng trong dạ, bồn chồn bước đi”

+ Sự đăng đối trong 2 vế câu thơ đã góp phần thể hiện sự đăng đối, đồngđiệu trong cảm xúc của con người

+ “Bâng khuâng” là từ láy gợi ra những trạng thái cảm xúc mơ hồ khó tả bởi

sự đan xen buồn vui, luyến tiếc nhớ nhung…, khiến con người như ngơ ngẩn… “Bồn chồn”

là tâm trạng thấp thỏm nôn nao khiến con người không yên Tuy cũng là từ láy miêu tả trạngthái cảm xúc nhưng “bồn chồn” không dừng lại ở những nỗi niềm trong tâm tưởng mà còn

có thể ngoại hiện trong ánh mắt, dáng vẻ hay hành động… Vì thế câu thơ không chỉ thể hiệnnỗi bịn rịn nhớ nhung trong lòng mà còn gợi tả cả những bước chân ngập ngừng lưu luyếncủa người đi

- Sự ngập ngừng được thể hiện rõ nét trong cử chỉ “cầm tay nhau” chứa chan ân tìnhxúc động; trong sự lặng im vì “biết nói gì hôm nay…”, khi mọi lời nói đều bất lực, đều khôngthể diễn tả những nỗi niềm đang trào dâng mãnh liệt; sự ngập ngừng đặc biệt hiện ra trongnhịp thơ 3-3-2 bồn chồn, day dứt thay thế cho nhịp chẵn êm đềm thông thường của thể thơlục bát:

“Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay”

- Trong giờ phút chia ly, nếu “tiếng ai” là những âm thanh mơ hồ vì thực ra nó là tiếnglòng của người ở lại, là tiếng vọng từ trong tâm tưởng, trong cảm nhận của người ra đi thìhình ảnh chiếc “áo chàm” lại cụ thể đến nao lòng:

“Áo chàm đưa buổi phân ly”

Đây là biểu tượng đơn sơ mà xúc động về những người dân Việt Bắc nghèo khổ,nghĩa tình Sắc áo chàm có thể nhòa mờ trong khói sương rừng núi nhưng sẽ vĩnh viễn inđậm trong nỗi nhớ thương của người về xuôi Hình ảnh hoán dụ về chiếc áo chàm vừa gợi

ra trang phục đặc trưng của người dân Việt Bắc, vừa khắc họa tính cách mộc mạc và tấmlòng son sắt của họ với cách mạng, với kháng chiến Câu thơ đã đồng thời cho thấy cả sựxót xa và niềm cảm phục đầy thương mến của những người ra đi với đồng bào Việt Bắc.

 Đoạn thơ đã miêu tả giờ phút chia tay giữa những người dân Việt Bắc với bộ đội, cán bộkháng chiến, từ nỗi bâng khuâng trong tâm trạng, sụ ngập ngừng mỗi bước chân đi, cử chỉ

“cầm tay nhau” thân thương trìu mến, cho đến cả sự im lặng không lời xiết bao xúc động…Bốn câu thơ vừa là sự đồng vọng nhớ nhung của người về xuôi với người ở lại, vừa tái hiệnsinh động cảnh tiễn đưa bịn rịn, lưu luyến, sâu nặng nghĩa tình trong ngày chiến thắng

3 Mười hai câu tiếp theo:

Nếu 2 câu hỏi ở phần đầu mới chỉ gợi ra hình ảnh khái quát của chiến khu “mười lăm nămấy” thì với những gắn bó thiết tha của chiến khu Việt Bắc với “núi”, với “nguồn” thân thuộc thìnhững câu hỏi trong đoạn thơ sau đã hướng tới những kỷ niêm thật cụ thể, xúc động

- Đoạn thơ gồm sáu câu hỏi của người ở lại với người ra đi, những câu hỏi dồn dập,gấp gáp bởi nỗi nhớ trào dâng khi giờ phút chia tay đang đến gần Sự đắp đổi nhịp nhàngtrong các điệp ngữ của câu 6 “mình đi có nhớ… mình về có nhớ…”, sự đắp đổi trong 2 vếcủa các câu 8, đó là những yếu tố tạo nên nhạc điệu ngân nga, dìu dặt, ngọt ngào cho đoạnthơ Nhạc điệu trữ tình ấy đã góp phần thể hiện tinh tế nỗi vấn vương, xao xuyến, giăng mắctrong lòng kẻ ở người đi, để qua đó, quá khứ đầy ắp kỷ niệm đã ào ạt trở về

- Trong những lời nhắc nhở tha thiết của người ở lại với người ra đi, Việt Bắc đã hiệnlên thật sống động từ những khắc nghiệt của thiên nhiên với “mưa nguồn, suối lũ, lau xám,mây mù…” tới cuộc sống kháng chiến gian khổ thiếu thốn với “miếng cơm chấm muối”, từnhững trang sử hào hùng “khi kháng Nhật, thuở Việt minh” tới những sự kiện trọng đại củacách mạng và kháng chiến nơi “Tân Trào, Hồng Thái…”

- Những câu hỏi tha thiết của người ở lại đã làm rõ cội nguồn tạo nên sự gắn bó sâunặng giữa “mình” và “ta”, giữa đồng bào Việt Bắc và cán bộ kháng chiến Họ đã cùng nhauchia sẻ từ những kham khổ thiếu thốn khi nhương nhau “miếng cơm chấm muối” đến nhữngtâm tư nỗi niềm khi chung nhau “mối thù nặng vai”; họ đã sát cánh bên nhau cùng vào sinh

ra tử trong những năm tháng ác liệt hào hùng từ thời mặt trận Việt Minh tới thời kháng chiếnchống Pháp Những chia sẻ trong quá khứ tạo nên sự gắn bó trong hiện tại và nghĩa tìnhthủy chung trong tương lai Gian truân vất vả chỉ làm ngời lên vẻ đẹp trong tâm hồn củanhững người dân Việt Bắc nghèo khổ mà sắt son, trung hậu, nghĩa tình, một lòng với cáchmạng và kháng chiến

- Những gắn bó ân tình trong suốt “mười lăm năm ấy” đã làm tăng thêm nỗi nhớnhung và cảm giác trống vắng cho núi rừng khi chia biệt:

“Mình về rừng núi nhớ aiTrám bùi để rụng, măng mai để già”

+ Câu 6 vẫn mang hình thức của một câu hỏi nhưng không dùng để hỏi người

đi mà chỉ để thể hiện nỗi lòng người ở lại “Rừng núi” là hoán dụ cho người dân Việt Bắc ởlại nơi rùng xanh núi đỏ, “ai” chính là “mình” - người ra đi Nỗi nhớ và một chút mặc cảmngậm ngùi được bộc lộ gián tiếp qua cách nói tránh trong cấu trúc câu nghi vấn lại càngthêm xao xuyến Tính chất phiếm chỉ của đại từ “ai” khiến hình ảnh người đi trở nên xa xôihơn trong ánh mắt nhớ nhung của những người dân Việt Bắc mộc mạc, chân thành

+ Câu 8 gồm hai vế đối xứng nhắc đến “trám bùi” và “măng mai” là những sảnvật quen thuộc và quý giá của núi rừng Phép điệp trong cấu trúc “Trám bùi để rụng, măng

mai để già” gợi nên hình ảnh cuộc sống như ngưng trệ sau lưng người đi cùng cảm giácbuồn bã, trống trải trong lòng người ở lại Dường như sau khi người ra đi, trám bùi trên câykhông ai hái, rụng xuống đất không ai nhặt, măng mai để già hoang phí giữa rừng sâu.

- Sự gắn bó khiến họ thêm hiểu nhau - đó là sự thẩu hiểu, cảm thông đầy tâm trạng.Câu hỏi:

“Mình đi có nhớ những nhàHắt hiu lau xám đậm đà lòng son”

là một lời nhắc nhở cảm động với người ra đi: đừng bao giờ quên những con ngườinghèo khổ mà son sắt kiên trung, một lòng đi theo cách mạng và kháng chiến Phép tươngphản trong hai tiểu đối trong câu 8 đã trở thành những nét phác họa đặc trưng nhất cho cuộcsống và con người Việt Bắc “Hắt hiu lau xám” vừa là hình ảnh thực gợi tả không gian hoangvắng tiêu sơ, buồn bã của núi rừng, vừa là ẩn dụ cho cuộc sống nghèo khổ của người dânViệt Bắc “Nhà” là hoán dụ cho con người, “đậm đà lòng son” là hình ảnh ẩn dụ ca ngợinhững tấm lòng trung hậu, nghĩa tình của người dân Việt Bắc nghèo khổ Và có lẽ chínhmàu lau xám hắt hiu của rừng núi lại càng làm đậm thêm những tấm lòng son sắt thủy chung

- Câu thơ “mình đi mình có nhớ mình” có nhiều cách hiểu căn cứ vào những nétnghĩa khác nhau của từ “mình” thứ ba ở cuối câu thơ

+ Có thể hiểu “mình” là “ta” - người ở lại, khi ấy câu hỏi sẽ xao xuyến một nỗinhớ nhung, day dứt một niềm trăn trở: mình đi, mình có còn nhớ đến ta không - đây cũng lànỗi niềm da diết trong suốt bài thơ Cách hiểu này cho thấy sự hòa nhập, gắn kết thật đằmthắm giữa “ta” và “mình”, người đi và kẻ ở, tuy hai mà một, không thể chia xa, tách rời

+ Lại cũng có thể hiểu “mình” là người ra đi, Và khi ấy, câu hỏi sẽ trở thành lờinhắc nhở tha thiết, sâu xa và nghiêm nghị: “mình” đi, “mình” có nhớ và giữ được mãi là conngười mình của “mười lăm năm ấy” - con người “ta” yêu mến, trân trọng, nhớ thương; cómãi còn là con người bất khuất, nghĩa tình đã sát cánh bên “ta” trong kháng chiến, đã cùng

“ta” chia ngọt sẻ bùi trong quá khứ? Đây cũng có thể coi là lời nhắc: đừng đánh mất chínhcon người mình trong cuộc sống phồn hoa đô hội, đừng bao giờ quên “mảnh trăng giữarừng”, đừng bao giờ quên những năm tháng kháng chiến gian khổ hào hùng, khi trở về vớicuộc sống hòa bình! (Liên hệ ánh trăng của Nguyễn Duy)

- Câu thơ “Tân Trào, Hồng Thái, mái đình, cây đa” đã thể hiện được những tầng ýnghĩa sâu sắc Mái đình Hồng Thái và Cây đa Tân Trào đã được tách ra trong hai vế củacâu thơ: Tân Trào, Hồng Thái là những địa danh lịch sử trong đó đình Hồng Thái là nơi họpQuốc dân Đại hội tháng 8 năm 1945, thành lập Ủy ban dân tộc giải phòng và phát động lệnhtổng khởi nghĩa; bên gốc cây đa Tân Trào, đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân đãlàm lễ xuất phát chuẩn bị cho tổng khởi nghĩa; vế thứ hai của câu thơ là “mái đình, cây đa” -những hình ảnh bình dị, quen thuộc và xưa cũ vô cùng của làng quê Việt Nam, là nơi tụ họphẹn hò, là không gian gần gũi thân yêu với cả cộng đồng và đôi lứa Hai tiểu đối trong câuthơ đã thể hiện sự gắn bó sâu sắc của người dân với cách mạng và kháng chiến: Khi ViệtBắc trở thành quê hương cách mạng, khi người dân Việt Bắc một lòng đi theo cách mạng thìnhững sự kiện lớn lao của cách mạng sẽ trở thành sự quan tâm thiêng liêng, thành nhữngtâm tư sâu nặng trong lòng người; những địa danh lịch sử cũng trở nên gần gũi như cây đa,bến nước, con đò… tình cảm của nhân dân với người kháng chiến cũng trở nên thân yêunhư tình làng nghĩa xóm hay tình yêu đôi lứa

4 Bốn câu cuối:

Có thể nhận ra ngôn ngữ giao đối trong đoạn thơ đầu khi sau những câu hỏi trăn trở củangười ở lại là những đồng vọng xao xuyến của người ra đi Và bây giờ, sau 6 câu hỏi bănkhoăn, nhớ nhung của người dân Việt Bắc, 4 câu thơ cuối tiếp tục là sự khẳng định nỗi nhớthủy chung son sắt của người ra di khi từ biệt quê hương cách mạng về xuôi.

- Câu thơ đầu gồm 2 tiểu đối trong đó sử dụng phép lặp đan xen giữa “ta” - “mình”cùng từ “với” kết nối:

“Ta với mình, mình với ta”

Kết cấu ngôn ngữ đặc sắc ấy đã gợi tả sự quấn quýt, giao hòa, gắn kết giữa người

đi, kẻ ở, khăng khít không thể tách rời

- Sau câu thơ thể hiện sự gắn bó thân thiết giữa “mình” và “ta” là một lời khẳng địnhsắt son:

“Lòng ta sau trước mặn mà đinh ninh”

Nghĩa tiếng Hán của cụm từ “sau trước” chính là “chung thủy” - sống có trước cósau, thủy chung như nhất là đạo lý truyền thống của người Việt Nam từ bao đời nay Sautrước còn gợi một khoảng thời gian dài từ quá khứ qua hiện tại đến tương lai, “thức lâu mớibiết đêm dài…”, thời gian khiến con người thêm hiểu lòng nhau Khi đã có những năm thánggắn bó trong quá khứ, những khó khăn gian khổ cùng nhau chung vai gánh vác, những tâmtình cùng nhau chia sẻ đã khiến tình cảm giữa họ thêm “mặn mà”, sâu nặng; “đinh ninh” làchắc chắc, là không đổi, không quên - tình cảm đã “mặn mà” trong quá khứ sẽ mãi bền chặttheo thời gian không bao giờ nhạt phai, thay đổi

- Hai câu cuối như một lời thề chung thủy:

“Mình đi mình lại nhớ mìnhNguồn bao nhiêu nước nghĩa tình bấy nhiêu”

+ Nếu người ở lại đã băn khoăn, trăn trở trong 1 câu hỏi hàm chứa bao ýnghĩa sâu xa: “Mình đi mình có nhớ mình” thì người ra đi cũng trả lời trong một sụ hô ứng,đồng cảm, đồng vọng: “Mình đi mình lại nhớ mình” Vẫn là cách sử dụng đại từ “mình” ở cuốicâu thơ với những tầng ý nghĩa sâu sắc: nếu hiểu “mình” là người ở lại, câu trả lời củangười đi thể hiện nỗi nhớ nhung tha thiết của những con người có sự gắn bó hòa nhập sâusắc; còn nếu hiểu “mình” là người ra đi, câu trả lời sẽ là lời khẳng định: ánh đèn thành phố

và cuộc sống hòa bình sẽ không bao giờ có thể khiến người trở về quên “vầng trăng tìnhnghĩa”, quên “mảnh trăng giữa rừng”, quên quá khứ đẹp đẽ, nghĩa tình, càng không bao giờđánh mất chính mình, không bao giờ phụ tình yêu thương của Việt Bắc

+ Câu 8 xuất hiện một hình ảnh so sánh phảng phất phong vị ca dao “nguồnbao nhiêu nước nghĩa tình bấy nhiêu” Hình ảnh này trước hết đã nhấn mạnh mức độ củanỗi nhớ và nghĩa tình thủy chung” nỗi nhớ vốn là một khái niệm trừu tượng nay được cụ thểhóa và hiện hữu như nước trong nguồn đầy ắp, lặng thẩm và vô tận; sau nữa, hình ảnh

“nước trong nguồn” còn gợi những suy ngẫm sâu xa về nguồn cội, về đạo lý thủy chung

“uống nước nhớ nguồn” Hình ảnh so sánh trong câu thơ còn như thầm đáp lại sự trăn trởcủa Việt Bắc:

“Mình về mình có nhớ khôngNhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ nguồn”

III/ Kết luận:

Đoạn thơ lục bát mang âm hưởng ngọt ngào của ca dao đã ghi lại những lời giao đối,những câu hỏi da diết, những tiếng vọng thủy chung của người đi kẻ ở trong một cuộc chiatay đầy lưu luyến Đoạn thơ đã thể hiện đậm nét phong cách nghệ thuật thơ Tố Hữu trong

cả nội dung và hình thức nghệ thuật: từ lẽ sống và tình cảm lớn lao đến giọng điệu tâm tìnhngọt ngào, từ những bút pháp nghệ thuật đậm đà tính dân tộc cho đến những thi liệu, thi tứphảng phất âm hưởng của ca dao dân ca… Qua đó, nhà thơ đã khẳng định tình cảm son sắtcủa người dân Việt Bắc với cách mạng cũng như tình cảm thủy chung của người khángchiến với mảnh đất và con người Việt Bắc, với những năm tháng kháng chiến hào hùng,oanh liệt và sâu nặng nghĩa tình

Bình giảng đoạn thơ sau đây trong bài thơ Việt Bắc của Tố Hữu (18 câu từ 25 đến 42)

I/ Mở bài:

- Tác giả, tác phẩm (A)

- Đoạn thơ bình giảng nằm ở phần đầu của bài thơ Việt Bắc, từ câu 25 đến câu 42,trong đó nhà thơ đã thể hiện nỗi nhớ sâu sắc của người ra đi với thiên nhiên, con người ViệtBắc, với cuộc sống sinh hoạt thời kháng chiến

II/ Thân bài:

1 Sáu câu đầu (câu 25-30):

Trong bài thơ đầu, nhà thơ đã thể hiện nỗi nhớ sâu đậm của người ra đi với những vẻ đẹpthơ mộng của thiên nhiên Việt Bắc

- Cả 3 cặp câu lục bát đều bắt đầu bằng chữ “nhớ” thật tha thiết Sắc thái và mức độcủa nỗi nhớ được miêu tả qua những so sánh ngọt ngào, thấm thía:

“Nhớ gì như nhớ người yêu”

“Nhớ người yêu” là nỗi nhớ ám ảnh, thường trực, không thể vơi cạn, nguôi ngoai,một nỗi nhớ nhiều khi mãnh liệt đến phi lý như cách nói của Xuân Diệu:

“Uống xong lại khát, là tìnhGặp rồi lại nhớ, là mình với ta”

Đó là nỗi nhớ khiến chính Tố Hữu phải ngạc nhiên:

“Lạ chưa, vẫn ở bên em

Mà anh vẫn nhớ, vẫn thèm gặp em”

Có thể coi đây là một sánh thể hiện sắc thái đặc biệt nhất và mức độ cao nhất chonỗi nhớ của con người Qua so sánh ấy, Tố Hữu đã bộc lộ sự gắn bó sâu nặng và nỗi nhớthiết tha với mành đất và con người Tây Bắc

- Chính sự liên tưởng ngọt ngào tới tình yêu đã khiến những hình ảnh sau đó củathiên nhiên Việt Bắc cũng thấm đẫm hương vị tình yêu Từng cảnh vật của Việt Bắc trongmọi thời gian và không gian đã liên tiếp, dồn dập hiện ra trong nỗi nhớ của người ra đi ViệtBắc khi thư mộng với ánh trăng bàng bạc thấp thoáng nơi đầu núi, khi ấm áp nhạt nhòatrong ánh “nắng chiều lưng nương”, lúc lại mơ hồ huyền ảo giữa những “bản khói cùngsương”, và nhất là luôn nồng đượm ân tình bởi sự quấn quýt với hình ảnh con người khi

“sớm khuya bếp lửa người thương đi về…” Nếu trong câu thơ đầu, người Việt Bắc mới chỉhiện lên trong so sánh với nỗi “nhớ người yêu” thì tới câu thơ này, họ đã thực sự trở thành

“người thương” trong lòng người về xuôi Những cảnh vật ở Việt Bắc dù có tên như “NgòiThia, sông Đáy, suối Lê” hay không tên như “bờ tre rừng nứa” tất cả đều in đậm trong nỗinhớ người ra đi, đó là nỗi nhớ không thể nguôi ngoai, vơi cạn dù nước suối dâng có lúc “vơiđầy” Từ “nhớ” và cụm từ “nhớ từng” điệp lại nhiều lần trong đoạn thơ cho thấy nỗi nhớ dadiết của người đi với tất cả những gì thuộc về Việt Bắc

2 Mười hai câu tiếp theo:

Thấp thoáng hiện ra trong bức tranh rừng núi ở đoạn trên, ở đoạn thơ sau, người Việt Bắc

đã trực tiếp xuất hiện qua những hoài niệm xúc động về cuộc sống sinh hoạt thời khángchiến

- Như để trả lời câu hỏi tha thiết của người dân Việt Bắc:

“Mình đi có nhớ những ngày”

Người ra đi đã khẳng định:

“Ta đi ta nhớ những ngày”

và ngay sau đó là sự lý giải thấm thía, chân tình cho cội nguồn của nỗi nhớ: Họ đãtừng bên nhau trong suốt “mười lăm năm ấy”, từ “khi kháng Nhật thuở Việt minh” cho đếnnhững năm tháng kháng chiến chống Pháp, đã từng chung vai sát cánh, đồng cam cộngkhổ, đã từng chia sẻ với nhau bao đắng cay ngọt bùi, những ngày tháng ấy đã làm nên sựgắn bó, thấu hiểu và nghĩa tình Xét cho cùng đó chính là nguyên nhân làm nên nỗi nhớ sâuđậm của người ra đi với người ở lại

- Sau một chữ “thương” xót lòng, quá khứ đã hiện ra với cả gian truân và tình nghĩa:

“Thương nhau chia củ sắn lùi”

Bát cơm sẻ nửa chăn sui đắp cùng”

“Sắn lùi”, “bát cơm sẻ nửa”, “chăn sui” là những hình ảnh cụ thể và chân thực chothấy cuộc sống kháng chiến gian khổ và thiếu thốn vô cùng Đối diện với người kháng chiếnkhông chỉ có kẻ thù mà còn có cả cái đói, cái rét Người dân Việt Bắc và bộ đội cán bộkháng chiến đẫ cung nhau vượt qua những khó khăn, thử thách, những thiếu thốn gian khổbằng sức mạnh của tình yêu thương Các động từ “sẻ”, “đắp cùng” đã đã thể hiện nghĩa tìnhcảm động giữa người dân Việt Bắc với những chiến sỹ kháng chiến Tình thương, sự chia

sẻ đã làm cho họ thấy ấm lòng và có thêm sức mạnh để chiến đấu và chiến thắng Đó cũng

là cội nguồn sâu xa nhất của nỗi nhớ và tình nghĩa thủy chung

- Hình ảnh cuộc sống gian khổ đói nghèo và sự vất vả cực nhọc của người dân ViệtBắc trong những công việc thầm lặng hàng ngày góp phần phục vụ cách mạng và khángchiến đã trở thành nỗi nhớ xót xa trong lòng người đi:

“Nhớ người mẹ nắng cháy lưngĐịu con lên rẫy bẻ từng bắp ngô”

+ Câu thơ miêu tả hình ảnh cụ thể, quen thuộc trong cuộc sống hàng ngàycủa người dân Việt Bắc: những người mẹ địu con cùng đi làm nương, làm rẫy Hai thanhtrắc liên tiếp trong cụm từ “nắng cháy” không chỉ gợi ra cả một vạt nương ngập nắng, gợi rahình ảnh những tia nắng gay gắt, chói chang làm cháy rát lưng người, mà còn khiến câu thơnhư nhói lên niềm thương xót

+ Câu thơ sau có tới 3 động từ: “địu… lên… bẻ” thể hiện công việc lao độngvất vả, cơ cực của người mẹ Việt Bắc, nhưng đổi lại kết quả chỉ là “từng bắp ngô” nhỏ nhoi,

ít ỏi Sự tương phản giữa công việc và kết quả cho thấy sự cực nhọc của con người, làmtăng thêm đồng thời cả nỗi xót thương và niềm cảm phục trong trái tim người ra đi

- Người ra đi khổng chỉ nhớ những hình ảnh của cuộc sống đói nghèo hay nhữnggian nan vất vả, cuộc sống thời kháng chiến còn hiện ra trong những kỷ niệm vui tươi, đẹp

đẽ, thân thương

+ Nỗi nhớ hướng tới những “lớp học i tờ” - hình ảnh cảm động của phong tràobình dân học vụ xóa nạn mù chữ những ngày đầu kháng chiến; hình ảnh gợi tới những tiếngđánh vần ngọng ngịu, những nét chữ viết vụng về, những say mê háo hức của người dânkhi được học con chữ của cách mạng, của Bác Hồ, những lớp học tranh thủ ngoài thời gianlao động chiến đấu:

“Nhớ sao lớp học i tờ”

+ Nỗi nhớ còn hướng tới những đêm liên hoan đầm ấm giữa người dân ViệtBắc với cán bộ kháng chiến, với âm thanh tha thiết của tiếng “ca vang núi đèo”, với nhữngnáo nức của “đồng khuya đuốc sáng”:

“Nhớ sao ngày tháng cơ quanGian nan đời vẫn ca vang núi đèo”

+ Những hình tượng bình dị thân thuộc của cuộc sống nơi núi rừng như âmthanh của “tiếng mõ rừng chiều”, của tiếng “chày đêm nện cối”, của tiếng suối vẳng xa vờivợi…, những âm thanh ấy vừa gợi cảm giác êm đềm, yên ả, vừa cho thấy tình cảm thắmthiết và nỗi nhớ nhung sâu đậm của người ra đi với cuộc sống và con người nơi chiến khuViệt Bắc

III/ Kết luận

- Nghệ thuật: Đây là đoạn thơ mang giọng điệu trữ tình đằm thắm, vừa như những lời

ru êm ái của ca dao, vừa mang âm hưởng ngọt ngào của những bản tình ca

- Nội dung: Cả đoạn thơ là nỗi nhớ về bức tranh thiên nhiên Việt Bắc đẹp thơ mộng,

về những sinh hoạt thương nhật trong cuộc sống, sự gắn bó thân thiết, tinh thần đồng camcộng khổ giữa đồng bào Việt Bắc với bộ đội, cán bộ trong những năm tháng gian khổ thiếuthốn của kháng chiến Cuộc sống kháng chiến đã hiện lên trong những kỷ niệm sâu sắc củanhững con người đã cùng nhau chia sẻ vui buồn, cùng nhau gánh vác nhiệm vụ chung, cungnhau vượt qua những thử thách, vì vậy mà khi chia xa, tình nghĩa ngày càng sâu nặng, nỗinhớ ngày càng tha thiết

Bình giảng đoạn thơ tứ bình trong bài thơ Việt Bắc của Tố Hữu (10 câu)

I/ Mở bài:

- Tác giả, tác phẩm

- Đây là đoạn thơ đặc sắc nhất thể hiện sinh động và thấm thía nỗi nhớ nhung thathiết của người ra đi với cảnh và người Việt Bắc Trong đoạn thơ, thiên nhiên và con ngườiViệt Bắc đã hiện lên với những sắc màu, dáng vẻ thân thuộc, đẹp đẽ và bình dị, thấm đượmtình thương nỗi nhớ của người ra đi

II/ Thân bài:

1 Hai câu đầu:

Mở đầu đoạn thơ là hai câu chủ đề:

“Ta về, mình có nhớ ta

Ta về, ta nhớ những hoa cùng người”

- Đây là câu hỏi đầu tiên từ phía người ra đi, một câu hỏi ngọt ngào, phảng phấthương vị của tình yêu; có thể thấy người ra đi hỏi mà không chờ lời đáp, không có sự trăntrở, hỏi chỉ để bộc lộ nỗi bồi hồi, xao xuyến lúc chia xa

- Và có lẽ cũng vì thế mà ngay sau câu hỏi đã là lời khẳng định: “Ta về, ta nhớ nhữnghoa cùng người” Hai câu thơ đầy ắp những “ta” và “mình”, những “mình nhớ”, “ta nhớ”…Nếu cách xưng hô “mình - ta” thể hiện mối quan hệ thân thiết, gắn bó, thì yếu tố điệp củangôn từ cũng cho thấy hình ảnh họ cũng đầy ắp trong lòng nhau và nỗi lưu luyến cứ giăngmắc như tơ vương quấn quýt

- Nỗi nhớ của người đi hướng tới “hoa cùng người” Hoa có thể hiểu theo nghĩa cụthể với “hoa chuối đỏ tươi”, với hoa “mơ nở trắng rừng”…, nhưng cũng có thể hiểu “hoa” làhình ảnh tượng trưng cho vẻ đẹp thiên nhiên, cảnh sắc nơi núi rừng Việt Bắc

Khi ra đi, người kháng chiến da diết nhớ về thiên nhiên và con người Việt Bắc Hai đối tượng

ấy không thể tách rời mà luôn hòa quyện, gắn bó, và trong 8 câu thơ sau, cứ một câu nói vềnỗi nhớ với thiên nhiên lại tiếp đến một câu bộc lộ nỗi nhớ với con người Kết cấu này khiếnđoạn thơ mang bóng dáng của thể “hứng” trong ca dao “trên trời có đám mây xanh…”.Nhưng nếu trong ca dao, cảnh chủ yếu để tạo cảm hứng cho tình - tức cảnh sinh tình, thìtrong đoạn thơ của Việt Bắc, cảnh vừa là nền cho con người xuất hiện, vừa là một phầntrong nỗi nhớ của người ra đi bên cạnh nỗi nhớ sâu đậm với con người

2 Tám câu sau:

Tám câu sau là bức tranh thiên nhiên và con người Việt Bắc trong nỗi nhớ của người ra đi

Có thể coi tám câu thơ này là một bộ tứ bình đặc sắc của núi rừng Việt Bắc Tuy nhiên khácvới những bộ tứ bình truyền thống tả cảnh theo trình tự xuân - hạ - thu - đông, bốn mùa củaViệt Bắc hiện ra trong hai thời điểm của quá khứ và hiện tại Mùa đông, mùa xuân, mùa hạ

là những cảnh sắc hiện lên trong hoài niệm về quá khứ khi thời gian đã sàng lọc để ký ứcchỉ còn lưu giữ lại những ấn tượng sâu sắc, đẹp đẽ nhất Mùa thu là bức tranh cuối cùngtrong bộ tứ bình Cảnh thu không chỉ là cảnh sắc thơ mộng của thiên nhiên mà còn là mùathu hòa mình trong hiện tại, là mùa thu chia ly với bao vấn vương, lưu luyến Trong nỗi nhớcủa người ra đi, thiên nhiên Việt Bắc hiện lên rất bình dị, gần gũi, mỗi mùa có một vẻ đẹpriêng Màu sắc trong bộ tứ bình khi rực rỡ chói chang, khi thơ mộng, dịu mát Cảnh tượngtrong bộ tứ bình lúc tươi tắn rộn ràng, lúc lại hắt hiu, trống vắng Bức tranh tứ bình có cảnhngày với nắng vàng, với hoa mơ trắng lại có cả cảnh đêm với ánh trăng thu… Và trong bộ tứbình tuyệt đẹp của núi rừng Việt Bắc, thiên nhiên luôn hòa quyện, gắn bó với con người

a) Mùa đông:

Mở đầu là bức tranh của mùa đông Việt Bắc

“Rừng xanh hoa chuối đỏ tươiĐèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng”

- Hai câu thơ vừa mở rộng không gian nghệ thuật với “rừng xanh”, vừa đưa khônggian ấy lên chiều cao ngút ngàn của đèo núi Trên nền xanh mênh mông của rừng đại ngàn

là sắc “đỏ tươi” của hoa chuối Màu đỏ tươi nổi bật trên nền xanh vừa tạo cảm giác chóichang ấm áp, xua đi cái lạnh lẽo của núi rừng mùa đông, vừa cồn cào như một sự vẫy gọi,níu bước chân người Ánh nắng trên đèo cao vừa làm khu rừng sáng và ấm hơn, bức tranhthiên nhiên cũng được mở rộng phóng thoáng hơn

- Sự phối hợp khéo léo giữa ánh sáng và sắc màu khiến bức tranh mùa đông càngtrở nên rực rỡ: màu xanh thăm thẳm của rừng sâu, màu đỏ tươi tắn của hoa chuối, màuvàng ấm áp của nắng mùa đông, và đặc biệt là ánh phản quang của nắng trên nước thépsáng loáng của con dao người đi rừng trong nỗi nhớ nhung của người về xuôi, sự khắcnghiệt của mùa đông nơi núi rừng Việt Bắc đã hoàn toàn được thay thế bằng vẻ đẹp thơmộng, hhùng vĩ và đấy sức níu kéo

- Trên nền thiên nhiên khoáng đạt ấy là hình ảnh con người với “dao gài thắt lưng”

Sự xuất hiện của con người càng làm tăng thêm vẻ đẹp ấm áp thơ mộng cho mùa đông ViệtBắc Người dân Việt Bắc hiện ra trong một nét vẽ đơn sơ mà đầy ấn tượng, một bút phápchấm phá trong hội họa Với con dao đi rừng lấp lóa gài ngang lưng, với vóc dáng lồng lộngtrên đèo cao đầy nắng, tầm vóc con người như lớn lao mạnh mẽ rắn rỏi hơn giữa núi rừnghùng vĩ, làm tăng thêm sự cảm phục, ngưỡng mộ và yêu mến vô cùng trong lòng người rađi

b) Mùa xuân:

Tiếp theo là bức tranh mùa xuân:

“Ngày xuân mơ nở trắng rừngNhớ người đan nón chuốt từng sợi giang”

- Nếu mùa đông Việt Bắc những lúc chói chang ấm áp thì thiên nhiên mùa xuân lạiđược miêu tả trong những gam màu dịu mát trẻ trung Toàn bộ bức tranh xuân là nhữngmàu trắng Cụm từ “trắng rừng” đem đến ấn tượng về những khu rừng Việt Bắc mênh môngtrắng xóa sắc hoa mơ Màu trắng của bạt ngàn hoa mơ không chỉ làm nổi bật linh hồn củamùa xuân mà còn gợi ra tâm trạng bâng khuâng xao xác trong lòng người ra đi Trong bứctranh mùa xuân, nhà thơ cũng thể hiện sự tinh tế trong nghệ thuật phối màu: Trên nền trắngthanh khiết của hoa mơ là sắc trắng lấp lóa của nón, là màu trắng ngà óng chuốt của nhữngsợi giang

- Con người được miêu tả trong công việc đan nón Động tác “chuốt từng sợi giang”cho thấy rõ hơn vẻ đẹp của nhứng người lao động cần mẫn, tinh tế và khéo léo nơi núi rừng

- đó cũng là những nét đáng yêu đáng nhớ của Việt Bắc mãi in đậm trong lòng người ra đi

c) Mùa hè:

Mùa hè Việt Bắc được miêu tả trong hai câu thơ tràn đầy cả âm thanh và màu sắc:

“Ve kêu rừng phách đổ vàngNhớ cô em gái hái măng một mình:

- Câu 6 miêu tả tiếng ve kêu và màu vàng của “rừng phách” Tiếng ve vang lên báohiệu mùa hè đã tới gợi ra cái náo nức của thời gian trong một tín hiệu rộn ràng của khônggian Phách là một loại cây gỗ lim ở rừng Việt Bắc, loại cây này nở hoa vào mùa hè, trướclúc nở hoa, cả rừng cây đồng loạt thay lá chuyển từ màu xanh sang màu vàng chỉ trong vài

ngày Động từ “đổ” miêu tả sự chuyển màu đột ngột, nhanh chóng, gợi cảm giác ngỡ ngàng,choáng ngợp trong lòng người.

- Thực tế, màu vàng của rừng phách và âm thanh rộn rã của tiếng ve là hai hiệntượng thiên nhiên xuất hiện trong cùng một thời điểm mùa hè, hoàn toàn không có quan hệ

gì với nhau Câu thơ của Tố Hữu đã đem đến cho chúng một tương quan kỳ diệu: tưởngnhư sau sự giục giã của tiếng ve, cả một dòng thác vàng đổ òa từ trời cao xuống rừngphách khiến khu rừng phút chốc như được khoác tấm áo vàng lộng lẫy; cũng có thể hiểuchính vì sắc vàng kiêu sa, rực rỡ của rừng phách mà bầy ve rừng không thể cầm lòng, phảináo nức cất lên tiếng gọi hè về Và bức tránh thứ ba trong bộ tứ bình của Việt Bắc vẫn tiếptục được nhà thơ phối màu thật hài hòa ấn tượng giữa sắc vàng của rừng phách mênhmông với sắc vàng của những đọt măng thầm lặng

- Cũng như người đi rừng, người đan nón trong hai bức tranh của mùa đông và mùaxuân, người dân Việt Bắc trong bức tranh mùa hạ cũng được miêu tả trong cảnh lao động,

đó là “cô em gái hái măng một mình” “Em gái” là cách gọi thân thương trong quan hệ giađình, động tá hái măng gợi dáng vẻ cắm cúi, thầm lặng, khiến cô gái như càng nhỏ bé hơngiữa mênh mông núi rừng; hai chữ “một mình” đem lại cảm giác cô đơn, sự cô đơn trống trảisau lưng người ra đi Cùng với tiếng ve kêu trong rừng vắng, hình ảnh “cô em gái hái măngmột mình đã đem lại sự hiu hắt đượm buồn cho cảnh sắc núi rừng Việt Bắc

Cảnh phảng phất buồn nhưng vẫn đẹp, một vẻ đẹp tĩnh vắng và trong sáng - cả vẻđẹp và nỗi buồn đều làm lưu luyến bước chân người ra đi

d) Mùa thu:

Hai câu thơ cuối của bộ tứ bình là hình ảnh mùa thu

“Rừng thu trăng rọi hòa bìnhNhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung”

- Mùa thu kết thúc đoạn tứ bình cũng là thời điểm kết thúc cuộc kháng chiến gian nanoanh liệt, thời điểm chia ly giữa Việt Bắc và những người kháng chiến Bức tranh mùa thuđược phác họa trong gam màu dịu mát của ánh trăng thanh bình

- Thông thường, ánh trăng từ trên trời cao sẽ tỏa sáng chan hòa xuống không gianmênh mông của mặt đất Trong bức tranh của Tố Hữu, đó lại là trăng “rọi” xuống rừng thu

“Rọi” là động từ miêu tả nguồn ánh sáng tập trung soi chiếu xuống một điểm hẹp trongkhông gian Cách dùng từ này không chỉ giúp nhà thơ miêu tả chính xác ánh trăng lọt quavòm cây kẽ lá của núi rừng mà còn thể hiện tinh tế những cảm xúc của con người: ánh trăngđêm nay như thấu hiểu lòng người phút chia ly, như dành riêng cho Việt Bắc, như tập trungsoi chiếu hình ảnh thiên nhiên con người Việt Bắc trong nỗi nhớ thương tha thiết của người

ra đi

- Mùa thu càng ngọt ngào hơn với tiếng hát ân tình thủy chung Ánh trăng đã là hìnhảnh của cuộc sống hòa bình, tiếng hát vang lên giữa rừng, dưới ánh trăng thanh vàng làmđậm thêm cảm giác toiw vui thanh bình và sự hồi sinh sau chiến tranh Có thể nhận ra sựthay đổi trong cảm xúc của người ra đi và hình ảnh của người ở lại Nếu ở những bức tranhmùa đông, mùa xuân, mùa hạ, nhà thơ hướng nỗi nhớ tới những người lao động cụ thể:người đi rừng, người đan nón, người hái măng… thì ở bức tranh cuối trong bộ tứ bình ViệtBắc, tính chất phiếm chỉ trong cụm từ “nhớ ai” khiến hình ảnh con người như nhòa đi, nỗinhớ càng sâu đậm ám ảnh hơn; đối tượng của nỗi nhớ bây giờ không còn là một vài hình