Hướng dẫn cách cảm thụ mỹ thuật

Mỗi người có một cách cảm nhận riêng về mỹ thuật nhưng tình yêu với nó hẳn đâu phải ai cũng dễ gọi tên. Hãy cùng nhìn nhận một cách rõ ràng để tìm kiếm những rung động từ trái tim về tình yêu với thế giới này.

- Page

1 -Cách cảm nhận tranh nhìn một cách chung nhất

Nghệ thuật là khái niệm rất rộng Xét về lý thuyết, nghệ thuật là sự sáng tạo ra những sản

phẩ m vật thể hoặc phi vật thể chứa đựng những giá trị lớn về tư tưởng-thẩ m mỹ, mang tính

chất văn hóa làm rung động cảm xúc, tư tưởng tình cảm cho người thưởng thức Nghệ thuật là

cái hay cái đẹp để người ta chiêm nghiệm qua các giác quan từ đó ngưỡng mộ bởi trình độ, tài

năng, kĩ năng, kĩ xảo cao vượt lên trên mức thông thường phổ biế n Nghệ thuật gồ m có 7 lĩnh

vực chính, bao gồ m: nghệ thuật có tính vật thể hay không gian ( Hội họa, Điêu khắ c, Kiế n trúc)

và nghệ thuật có tính phi vật thể hay thời gian (Thi ca, Âm nhạc, Sân khấ u, Điện ảnh)

Con người vố n số ng trong nhiề u các mối quan hệ xã hội và chịu sự ràng buộc của các mố i quan

hệ này, và những tinh hoa mang tính nghệ thuật giúp tâm hồ n con người trở nên thoáng đãng,

thông thái, làm dịu nhẹ, bởi vậy người ta nói đế n từ “thưởng thức nghệ thuật” Mục đích trước

hết là để giải trí, sau đó mới cảm nhận được tính “thẩ m mỹ” hay cái đẹp trong tác phẩ m đó

Cảm nhận rồi, người ta mới suy ngẫ m, chiêm nghiệm cái ẩ n chứa bên trong tác phẩ m Nhưng

vấ n đề đặt ra là: Nế u như chúng ta không được đào tạo hay đầ u tư một cách chuyên sâu về mỹ

học, về cảm thụ nghệ thuật đúng nghĩa, thì chúng ta sẽ cảm “nó” như thế nào? Một cách bình

dị kiể u “tôi nhìn thấy đẹp thì là đẹp” hay “Vì nó là sản phẩ m của một người nổi tiế ng nên nó

đẹp”

Bài viết này nhằ m đưa ra một số suy nghĩ về cách cảm nhận cái đẹp của hội họa

Hội họa là một môn nghệ thuật phản ánh nhận thức và cảm xúc của con người về thế giới xung

quanh được thể hiện bằ ng nét vẽ và màu sắ c Ngoài những tác dụng về chức năng giải trí, thẩ m

mỹ, giáo dục, tranh vẽ còn được sử dụng trong tâm lý trị liệu với trẻ em Là một nguồ n cung cấ p

thông tin đố i với các nhà trị liệu tâm lý Trong bộ môn này, việc một đứa trẻ vẽ một bức tranh

như thế nào sẽ phản ánh được một phầ n những đặc điể m tâm lý của trẻ Từ lúc bé chuẩ n bị vẽ,

trong khi vẽ, và sau khi vẽ Thông qua các nét vẽ, nội dung tranh vẽ, nhà tâm lý có thể phát hiện

những vấ n đề mà bé gặp phải Một ứng dụng khác của tranh vẽ cũng dử dụng trong một số

nghiên cứu xã hội học Đó là một cách tiế p cận “có sự tham gia viết tắt là PRA”, đó là sử dụng

những màu vẽ khác nhau để vẽ bản đồ xã hội, vẽ các mối quan hệ xã hội của họ như những câu

chuyện mà họ tham gia cuộc số ng hàng ngày Thông qua các bức vẽ đó người ta nhận định

được cuộc số ng của con người trong các mố i quan hệ xã hội khác nhau Tất nhiên các bức tranh

này không đặt tiêu chí “nghệ thuật” lên hàng đầ u.Nói vậy để thấy được cái tầ m quan trọng của

việc “đọc” được thông tin qua tranh vẽ nhất là đối với họa sĩ “Đọc” và “hiể u” tranh cũng giố ng

như tìm được một người bạn tâm đầ u ý hợp vậy

- Page

2 -Vậy xem tranh ở đâu? Xem trên ti vi, trên mạng, trên báo, xem qua các tấ m áp phích, triể n lãm

Nói như họa sĩ Đào Hải Phong “ triể n lãm tranh là giành cho tất cả mọi người” Mặc dù vậy, ,

triể n lãm lại là những trung tâm khá đẹp, và với vẻ đẹp sang trọng bề ngoài đó, có thể làm chùn

chân một người bình thường Nế u tôi - mang đậm chất “quê”, bước vào triể n lãm, hẳ n sẽ có

những người nhìn tôi với ánh mắt khá “lạ lẫ m” Hoặc tôi lại không thể sắ p xế p thời gian để đế n

với các cuộc triể n lãm, tôi xem qua phương tiện thông tin đại chúng Lại nói đế n trường hợp

xấ u, tôi không có phương tiện nào để tiế p cận, xem ra quả là khó, vậy đành phải chịu khó quan

sát trong đời số ng chúng ta, ở tất cả những nơi chúng ta đặt chân đế n.Ngay cả những góc chợ

các bạn sinh viên hay ký họa, ta cũng nên giành chút thời gian ghé qua Nế u như bạn có vài

người bạn làm trong lĩnh vực hội họa, có thể chỉ là sinh viên mỹ thuật, họa sĩ nổ i tiế ng thì càng

tốt Nế u không hãy thân quen với một vài người, nói chuyện và tìm hiể u cuộc số ng cũng như

suy nghĩ của họ, tôi đảm bảo vô cùng thú vị, đó sẽ là thế giới đầy màu sắ c, đủ các cung bậc và

rất “tôi”

Quay lại chủ đề, chúng ta xem tranh như thế nào? Thẩ m định tranh vố n là công việc của các

chuyên gia về phong cách hội hoạ, trình độ kỹ năng và sau cùng là hiệu quả thẩ m mỹ của tác

phẩ m Họ nhìn tranh là biết ngay lối vẽ này thuộc về trường phái nào, bút pháp ở trình độ nào,

kỹ thuật non tay hay điêu luyện, tư duy nghệ thuật của tác giả mới lạ hay vay mượn của ai Vậy

với bộ phận người xem đơn thuầ n như tôi, không hiể u gì về kỹ thuật, không tiế p xúc nhiề u với

giới họa sĩ, cũng không dám bỏ ra rất nhiề u tiề n để mua tranh, chúng ta sẽ “thẩ m định” những

gì và cảm nhận như thế nào?

Chúng ta hiể u rất rõ một điề u rằ ng, muố n chơi gì, muố n xem gì cho hay, sâu sắ c mà không đắ p

hào nhoáng, thì phải có kiế n thức Muố n xem tranh, muố n “cảm thu nghệ thuật” phải có kiế n

thức cơ bản nế u không chúng ta sẽ vô cùng “lạc lõng” trước thế giới của những cái “khó hiể u”

và của “nghệ thuật vị nghệ thuật” và chúng ta sẽ cứ đứng ngoài rìa của thế giới ấy Nế u không

có nhiề u thời gian, không phải hoàn toàn, nhưng chúng ta hãy quan tâm đế n ít nhất là một vài

thuật ngữ đó là: Hội họa, hội họa theo quốc gia, hội họa theo thể loại, hội họa theo trường

phái, tranh theo chủ đề (tĩnh vật, chân dung, phong cảnh), màu sắ c dùng trong hội họa, chất

liệu vẽ, kỹ thuật thể hiện [1]

Nhìn chung có các loại tranh theo chủ đề bao gồ m tranh dân gian, tranh chân dung, tranh tĩnh

vật, tranh phong cảnh, tranh trừu tượng

Mặt khác, nế u như không được học bộ môn “mỹ học” trong nhà trường, thì chúng ta cũng nên

tìm đọc Mỹ học là bộ môn khoa học mang tính lý thuyết về sự nhận thức và cảm nhận cái đẹp

trong thiên nhiên, trong nghệ thuật và trong xã hội Nói cách khác, đó là cách nhận thức và

thưởng thức những giá trị thẩ m mĩ và những hình thái ý thức đặc thù chứa đựng trong cái đẹp

đó Đó là khi chúng ta nhìn đời số ng với ánh mắt tích cực, nhìn thấy một điể m nào đó chúng ta

- Page

3 -rung cảm, thấy “đẹp” và hiể u được suy nghĩ, tâm tư của tác giả, của con người thể hiện ở bên

trong đó Tất nhiên, phạm trù thẩ m mĩ sẽ gắ n với tinh thầ n

Xem tranh như thế nào thì hay?

Khi xem tranh:

a.Đặt mắt ở một khoảng thích hợp, và nên xem bằ ng một mắt chứ không phải hai mắt vì khi đó,

chúng ta sẽ tập trung vào bức tranh hơn Trong một cuố n sách hướng dẫ n, nhà tâm lý học

người Anh V Kacpenter đã viết về vấ n đề đó như sau: "Từ lâu người ta đã biết rằ ng khi chăm

chú nhìn những bức tranh có điề u kiện phối cảnh, ánh sáng, bóng và cách sắ p xế p các bộ phận

phù hợp chặt chẽ với thực tế được vẽ, thì tranh sẽ cho những ấ n tượng sinh động hơn nế u ta

nhìn bằ ng một mắt chứ không phải nhìn bằ ng hai mắt Hơn nữa khi ta nhìn qua một ố ng để

không phải thấy quang cảnh ngoài rìa bức tranh thì hiệu quả còn rõ rệt hơn nữa Thực tế khi

đứng cách tranh một khoảng vừa phải và xem bằ ng hai mắt thì sẽ chỉ thấy là một hình ảnh

phẳ ng; còn khi chỉ nhìn bằ ng một mắt thì trí óc chúng ta dễ thu được ấ n tượng phối cảnh, ánh

sáng, bóng Do đó khi chúng ta chăm chú xem tranh thì chẳ ng mấy chốc sẽ thấy hình ảnh trong

tranh nổi hẳ n lên và có khi thấy y chang như phong cảnh thực ở ngoài

[Nghệ thuật xem tranh vẽ - http://vnexpress.net/gl/khoa-hoc/ban-co-biet/2004/05/3b9d2b34/,

đăng ngày 18/5/2004, truy cập ngày 16/12/2011]

Đây là một kỹ thuật có vẻ như “không phổ biế n” vì khi đi xem triể n lãm, tôi không thấy ai

nhắ m một mắt lại bao giờ !! Nhưng đây là một điể m rất đáng làm theo Tôi thường đứng cách

tranh một khoảng trong tầ m gấ p 1,5 chiề u cao cơ thể của mình (còn phụ thuộc vào độ lớn của

tranh) Khi đó, tâm điể m từ mắt đế n trung tâm b ức tranh không quá gầ n, không quá xa và

chúng ta có thể nhìn thấy toàn bộ bức tranh mà không bị nhòe mắt do khoảng cách xa hoặc bị

“lóa” khi quá gầ n

b Hãy để đầ u óc trố ng rỗ ng

“Trố ng rỗ ng” có nghĩa là không suy nghĩ gì, để cho chúng ta hoàn toàn thảnh thơi, cơ thể giải

thoát khỏi những vấ n đề xuất hiện hàng ngày như streess Bình thường sự tập trung tuyệt đối

của con người khi lắ ng nghe chỉ kéo dài không quá 3 phút Nế u như nghe một bài giảng, họ

thường cũng chỉ nhớ được 3-7 câu đầ u tiên Không thảnh thơi, nghĩa là bạn sẽ khó “nhập” hay

tập trung được Do vậy, hãy cố gắ ng để tâm trí được tự do, khi đó, các giác quan sẽ được đánh

thức dễ dàng hơn

c Hãy tìm điể m “ấ n tượng”

Chúng ta xem rất nhiề u tranh, chúng ta có thể đứng giữa những ngã rẽ của từ “ba phải”, nghĩa

là, tranh nào cũng thích hoặc hoàn toàn không hứng thú với chúng Điề u này là bình thường

- Page

4 -Đối với nghệ thuật, chúng ta cảm nhận và cũng cầ n phải hợp “gu” Vậy nế u bắt buộc phải xem

xét một tác phẩ m mà chúng ta chưa thích, thì hãy tìm “những điể m ấ n tượng”/ điể m nhấ n

Chúng ta xác định “ấ n tượng” thế nào? Trước hết, nó phải tạo cảm giác mới lạ, thích thú đố i

với “mắt” Với mỗi người tùy thuộc tâm trạng sẽ có những cảm nhận ấ n tượng khác nhau:

Tranh rất to/ tranh rất nhỏ/ tranh có khung to/khung nhỏ/khung làm bằ ng chất liệu đặc

biệt/mới lạ như bằ ng giấy xoắ n, đá quý, kim loại, cát, sỏi, hay bất cứ vật liệu nào mới khác lạ so

với bình thường Ấn tượng bằ ng một cái tên “giật gân”/ ấ n tượng bằ ng một chất liệu màu vẽ,

ấ n tượng bằ ng một tên tác giả mà ta thích, hay chính là điể m nhấ n màu, ánh sáng, hay nội dung

của bức tranh Điề u này giúp cho chúng ta có thể giành một khoảng thời gian dừng chân để

đứng trước bức tranh đó

d.Thông thường nế u chúng ta không quan tâm nhiề u đế n kỹ thuật vẽ, sẽ “nhảy cóc”bước này và

vào màn “xem nội dung” Chúng ta cũng thường nghĩ, phải xem ý của tác giả thế nào thông qua

mối liên hệ giữa các bức tranh Chúng ta bắt đầ u suy diễ n nội dung của nó ! Đố i với tranh tả

thực, tranh đại chúng, tranh tĩnh vật, chúng ta cũng sẽ hiể u ít nhất 50 % nội dung bức tranh

50% còn lại, chúng ta sẽ phụ thuộc vào: ý kiế n bình luận của người khác ! Nế u bạn hoàn toàn

không hiể u hoặc băn khoăn, hãy nói chuyện với một ai đó, sự trao đổi ý kiế n sẽ giúp chúng ta có

những ý hiể u sâu sắ c hơn Tuy nhiên, hiể u nội dung không quan trọng bằ ng việc, chúng ta có

cảm nhận được,có rung động như thế nào đố i với bức tranh này! Ví dụ như xem tranh ấ n

tượng, chúng ta có bị “ấ n tượng” không? Xem tranh “tĩnh vật”, chúng ta có thấy yêu mế n, có

cảm tình với những hình ảnh lát cắt của những thứ tưởng chừng như vô cùng bình dị trong cuộc

số ng này mà đôi lúc ta quên lãng không?, nhìn tranh phong cảnh có đẹp không? Nhìn cô gái yêu

kiề u ta có thấy thướt tha không? etc tóm lại, điề u mà tôi muố n nói là, xem nội dung, chúng ta

có “cảm nhận”, có “thấ u hiể u”, có “tri âm” được với suy nghĩ của tác giả không? Chúng ta có

“lặng người đi”, rùng mình, sởn gai ốc!!! khi xem chúng không? Nế u bạn trả lời có, tôi chắ c, tác

phẩ m này đã có nhiề u thành công Sẽ rất khó để xác định thế nào là “tri âm” cùng tác giả Nhân

nói đế n từ này, tôi có xem bộ phim “Thông cáo tình yêu”, một bộ phim Đài Loan họ sử dụng rất

nhiề u từ “tri âm” Tôi cũng thích từ này Trong phim, có một chàng trai khi nghe tiế ng đàn tranh

thánh thót c ủa cô gái, chỉ có mình anh nhìn thấy những hình ảnh tuyệt diệu, anh như thấy

những vườn hoa, những đàn bướm bay lượn….tất nhiên đó là trên phim hư cấ u, nhưng xem

tranh cũng vậy, nhìn bức tranh mà ta như lạc vào một xứ sở khác, lại có thể tưởng tượng ra

cảnh họa sĩ đang ở đâu, đang vẽ say sưa như thế nào, và tôi cảm thấy ra sao, tôi nghĩ bạn đang

dầ n đế n với tính “thẩ m mỹ” của bức tranh này

e Viết đế n đây tôi cũng như một tác giả viết bài “Tâm sự tản mạn về học cách thưởng thức hội

họa” được gửi bởi bạn có nick name là justhavelook đăng ngày 25/3/2007 trên

diendan.nguoihanoi.net Thật càng nói càng thấy mình không biết gì Càng nói càng thấy mình

vẫ n cứ mù mờ trong chuyện “cảm thụ nghệ thuật” Vì xem ra cái cơ bản (kỹ thuật) đã bị bỏ qua

- Page

5 -Chỉ còn lại nội dung Mà nội dung lại khó nắ m bắt Tôi lập tức hỏi một người bạn, cũng học mỹ

thuật, vẽ rất nhiề u tranh sơn dầ u thiên nhiên, đặc biệt mà miề n núi rừng Có lầ n tôi rất ấ n

tượng bức tranh sơn dầ u vẽ hoa chuố i đỏ Đúng là “đỏ lử” Tôi ấ n tượng bởi cái màu đó Màu

đỏ trung tâm giữa tranh trong nề n lá xanh màu bạc bạc Màu bạc này giố ng như “màu chàm”

của núi rừng miề n Tây Bắ c chứ không phải màu xanh thẫ m của núi rừng miề n Hòa Bình hay

Thanh Hóa Tôi thấy thích Vì tôi thấy cái rạo rực trong màu đỏ lừ ấy Một sự nổ i bật đầy hiên

ngang và kiêu hãnh của đóa hoa tưởng như bình dị, bình thường chẳ ng ai để ý mấy Khi xem

tranh, tôi hình dung được một cán h rừng, và cây chuối này lấ p ló trong một khoảng hẻm (chuối

rừng có khi mọc rất chông chênh, khó lấy được, thường mọc ở giữa tầ ng cây cao hơn và tầ ng

cây bụi) Tôi đã nhìn thấy hoa chuối rừng rồi Hoa chuố i thực nhìn rất “tươi tỉnh” và số ng động,

còn hoa chuối trong tranh của anhlại vẽ trên mặt phẳ ng, nên nhìn nó phẳ ng, tôi thấy nó “tĩnh”

quá, trầ m ngâm quá, yên ắ ng quá Tôi như nhìn thấy một khung cảnh thật Có thể anh nhìn thấy

hoa vào buổi chiề u tầ m khoảng 3-4h Vẫ n còn một chút nắ ng, nhưng không có gió Thậm chí tôi

còn hình dung ngay cái cảnh anh đã loạng choạng rẽ đám cây ra để đi đế n chỗ cái cây ấy thế

nào Niề m vui hân hoan trên khuôn mặt anh khi nhìn thấy nó ra sao Tất cả những cái đó là do

tôi mường tượng ra Tôi không biết những điề u đó có phải đã hiể u một bức tranh hay không?

Tất cả những cái đó xuất hiện dựa trên cảm xúc (sự ấ n tượng), kinh nghiệm (đã nhìn thấy cảnh

thật) và sự tưởng tượng Điề u này có đúng hay sai? Liệu những suy nghĩ này có khác không so

với những suy nghĩ thật của tác giả? Tôi hỏi anh: Khi xem tranh thì ta nên quan tâm đế n những

điề u gì? Xem thế nào thì đúng? Anh bảo : thì xem hình Nhưng quan trọng nhất là phải xem và

hiể u được cái cảm xúc, cái tư tưởng, cái ý, cái nội dung của tranh, thì đấy mới là người biết xem

tranh

Tôi lại hỏi tiế p: Nhưng làm thế nào để nắ m được cái tư tưởng, tư tưởng và cái ý của nó đây?

Anh bảo: Cái đó khó đấy, chính bản thân anh cũng chưa hiể u được hết!!!

Vậy thì làm thế nào nhỉ? Có lẽ đây là một câu hỏi khó

Tôi lại bắt đầ u đọc thêm và xem thêm nhiề u tranh Có một đoạn trích thế này mà tôi không nhớ

nổi đã đọc ở đâu: “Mọi sự vật được trình bày trên tác phẩ m đề u bắt nguồ n từ sự rung động

Thêm một ví dụ hết sức dung dị: khi tôi vẽ những viên đá cuội, trước hết chỉ có tôi thấy những

yế u tố nào gợi cho tôi những cảm xúc Khi tác phẩ m hoàn thành, người xem được truyề n những

cái đẹp mà trước đó không bao giờ nghĩ tới, hay lúc xem tranh bỗ ng nhiên bắt gặp một đồ ng

cảm, cơn xúc động được nhân lên Một tác phẩ m hội họa được hình thành với ít nhất với ba

yế u tố : ánh sáng, màu sắ c và bố cục”

Khi đọc đoạn này, mới đầ u tôi thấy hào hứng quá Đúng là khi xem tranh, đôi khi tôi bắt gặp

một cảm xúc khó tả Nhưng thường lại chủ yế u là nội dung của tranh khiế n tôi có cảm xúc, ví dụ

như tranh về bông hoa, tranh mẹ con, tranh gia đình etc Nhưng hiể u được nội dung của nó chỉ

- Page

6 -một phầ n Đọc đoạn sau thì tôi hiể u thêm, cái đẹp không chỉ ở nội dung bức vẽ mà còn phụ

thuộc vào nghệ thuật sử dụng chất liệu hỗ trợ đó chính là màu sắ c, ánh sáng và bố cục

Hình như tôi lại quay lại điể m xuất phát Tôi lại phải tìm hiể u những khái niệm mới, bố cục

tranh là gì? Sắ p xế p như nào thì coi là đẹp? như nào là dở? hình ảnh vẽ như nào là đúng? Là

sai? Vẽ thế nào thì thu hút được người xem vào điể m nhấ n luôn? Ánh sáng như thế nào? Chiế u

từ hướng nào? Ánh sáng vào từng thời điể m… Màu sắ c ra sao? Độ đậm nhạt? vẽ cái nào dùng

màu nào thì hay? Tại sao dùng màu đó lại hay? Etc… đó là hàng loạt những câu hỏi còn nố i tiế p

nữa khiế n cho tôi đặt ra