- Nhà văn thể hiện đợc những tình cảm đẹp đẽ, hồn nhiên, nhân hậu của những ngời lao độn g: Ngay trong cái đói chết ngời - con ngời vẫn đến với nhau bằng lòng vị tha cao cả, tình ngời
Trang 1PHầN VĂN XUÔI
Vợ nhặt (Kim Lân)
Vợ nhặt thực chất là một chơng trong tiểu thuyết Xóm ngụ c (1946), đợc Kim Lân viết lại sau hoà bình, in trong tập Con chó xấu xí Vợ nhặt hấp dẫn ngời ta vì lòng nhân ái, tình thơng giữa con ngời
với con ngời trong hoàn cảnh khốn cùng
1 Tình huống truyện:
* Tóm tắt tình huống truyện: có thể tóm tắt theo chiều cách nhng nhất thiết phải nêu đợc các ý sau:
- Vốn là một anh chàng dân ngụ c, xấu trai, ế ẩm lại nghèo, thế mà Tràng đã "nhặt" đợc vợ một cách ngẫu nhiên và quá dễ dàng chỉ bằng mấy câu hát, mấy lời bông đùa"tầm phơ tầm phào" và mấy bát
bánh đúc riêu cua
- Tràng lại "nhặt" đợc vợ trong một hoàn cảnh trớ trêu: giữa lúc nạn đói khủng khiếp đang xảy ra, đe
doạ cuộc sống của mọi ngời Bản thân Tràng làm lụng nuôi thân mình và mẹ già đã khó, nay lại "đèo bòng" thêm một ngời vợ "nhặt" Trớc tình cảnh ấy, việc Tràng "nhặt" đợc vợ không biết là nên mừng hay nên lo, là may hay là rủi ?
Đó thực sự là một tình huống nghệ thuật độc đáo
* Nhận xét, phân tích thái độ của tác giả bộc lộ qua tình huống truyện
- Kim Lân đã thể hiện thái độ cảm thông sâu sắc và tấm lòng trân trọng chân tình đối với ngời lao
động Ông thực sự xót xa, ái ngại trớc cảnh con ngời bị rẻ rúng, đói khổ và cái chết bủa vây Hơn thế,
ông còn khẳng định đợc những phẩm chất đáng trân trọng của những ngời lao động nh Tràng, mẹ Tràng Dù trong hoàn cảnh sống ngặt nghèo, tối tăm đến thế nào họ vẫn khát khao có một tổ ấm gia
đình để đợc thơng yêu, chia sẻ và có trách nhiệm với nhau; họ vẫn hy vọng vào một cái gì tốt đẹp
hơn ở tơng lai (Đây là cái nhìn nhân đạo của Kim Lân).
- Nhà văn còn thể hiện một thái độ phê phán sâu sắc đối với thực trạng xã hội bây giờ Đó là thực
trạng xã hội - trong đó trực tiếp là bọn phát xít Nhật và thực dân Pháp - đã đẩy con ngời đến bớc đ-ờng cùng, đến chỗ liều lĩnh; cái giá của con ngời thật rẻ mạt, ngời ta có thể "nhặt" đợc một cách dễ dàng giữa đờng giữa chợ Cảnh chết chóc, đói khát diễn ra nh một cơn mộng kinh hoàng (Đây là
cái nhìn hiện thực của Kim Lân).
2 Tinh thần nhân đạo của truyện ngắn Vợ nhặt.
- Nhà văn thể hiện đợc những tình cảm đẹp đẽ, hồn nhiên, nhân hậu của những ngời lao độn g:
Ngay trong cái đói chết ngời - con ngời vẫn đến với nhau bằng lòng vị tha cao cả, tình ngời ấm áp (thái độ của Tràng với ngời đàn bà, sự cảm thông an ủi của bà cụ Tứ với cô con dâu)
Trong hoàn cảnh khốn cùng nhất, ngời ta vẫn c xử với nhau thật lễ nghĩa (Tràng mời mẹ ngồi lên giờng để tha chuyện vợ con Bà cụ Tứ phàn nàn không có dăm ba mâm mời họ hàng làng xóm)
- Nhà văn phát hiện lòng lạc quan yêu đời, khát khao hạnh phúc của ngời lao động.
Giữa cái đói, cái chết bám chặt lấy con ngời, Tràng lấy vợ Họ không chết Trụ lại đợc và còn vợt lên chuẩn bị cho cuộc sống tơng lai Thật là một sức sống không ngờ
Lòng lạc quan yêu đời luôn tiềm ẩn trong những ngời lao động bình dị, trong bất kì hoàn cảnh nào, dù kề bên cái chết, những ngời lao động vẫn khát khao hạnh phúc, hớng tới tơng lai (phân tích không khí sôi động của xóm ngụ c khi Tràng về nhà cùng ngời đàn bà lạ Tâm trạng phởn phơ khác thờng của Tràng, câu chuyện của 3 mẹ con trong ngày đói chết mà toàn chuyện vui, chuyện sung s-ớng về sau,
- Kim Lân tố cáo tội ác của giai cấp thống trị đẩy con ngời vào tình trạng khốn cùng
Nạn đói khủng khiếp đã bao phủ lên khắp các làng quê một không khí ảm đạm, chết chóc, thê l
-ơng (ngời chết nằm còng queo nh ngả rạ Tiếng quạ thê thiết trên bầu trời Tiếng hờ khóc ngời chết dới mặt đất.)
Số phận con ngời bị đẩy vào tình trạng khốn cùng, bị rẻ rúng nh đồ vật (có thể nhặt đợc), thậm chí
bị đẩy xuống hàng súc vật (ăn cả thứ cám lợn)
- Nhà văn đã đứng hẳn về phía ngời lao động bênh vực, bảo vệ họ, hứa hẹn tơng lai tốt đẹp cho họ
Trang 2 Thơng yêu con ngời, Kim Lân không chỉ tố cáo tội ác của kẻ thù chà đạp lên quyền sống của con ngời mà còn đứng ra bênh vực, bảo vệ nhân phẩm cho họ (chú ý sự thay đổi tính cách của các nhân vật ở cuối tác phẩm và dụng ý của nhà văn)
Nhà văn tin tởng, hi vọng vào một tơng lai tơi sáng cho cuộc đời của những ngời lao động (thời
điểm mở đầu và kết thúc câu chuyện, hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng cuối tác phẩm)
Đánh giá chung:
Tinh thần nhân đạo của Kim Lân là điểm tựa vững chắc cho tình huống truyện độc đáo nhng cũng
đầy bấp bênh cuả Vợ nhặt Nó chứng tỏ Kim Lân vừa có tài vừa có tâm, vừa có tay nghề vững, vừa
có lòng nhân ái cao cả
Vợ nhặt cho thấy cách nhìn đời, nhìn ngời ấm áp nhân hậu của Kim Lân, niềm tin của ông với những
khát vọng chân chính của con ngời Tất cả những điều đó cùng với một nghệ thuật truyện ngắn già
dặn làm cho Vợ nhặt trở thành một thành tựu đáng kể của nền văn học Cách mạng.
3 Nhân vật bà cụ Tứ.
1 Giới thiệu nhõn vật bà cụ Tứ với hoàn cảnh đỏng thương:
Một người mẹ già nua, sống đơn chiếc với anh con trai tờn Tràng ở xúm ngụ cư nghốo Cũng như bao gia đỡnh khỏc, vỡ gia cảnh hết sức khốn khú mà mẹ con bà cụ Tứ phải hàng ngày đối mặt với cỏi chết trong năm đúi Ất Dậu 1945
2 Vẻ đẹp tõm hồn của bà cụ Tứ trong nạn đúi:
* Tỡnh người cao đẹp trong hoàn cảnh đúi nghốo
Thấu hiểu và thương cảm cho hoàn cảnh đỏng thương của người phụ, chấp nhận thị làm con dõu
Cư xử với nàng dõu nhặt được: lời lẽ dịu dàng, xưng hụ thõn mật đầy tỡnh thương, cử chỉ chõm
súc õn cần…
* Lũng thương con vụ bờ:
Buồn tủi, ai oỏn cho số kiếp con trai mỡnh (việc lấy vợ của con quỏ sơ sài, quỏ nhanh chúng; đến lỳc này người ta mới lấy đến con mỡnh, ) Thương con, bà cụ cũng tự xút thương, tủi phận khụng làm trũn trỏch nhiệm của người mẹ,
Vừa mừng cho con nhờ nạn đúi này mà cú được vợ
Vừa lo lắng, thương xút cho con (sợ con khụng qua khỏi, khụng nuụi nổi nhau lỳc đúi khỏt, khú khăn này )
* í thức vun vộn hạnh phỳc cho con và hy vọng ở tương lai
Lời núi: Khuyờn nhủ hai vợ chồng cố gắng làm ăn và hy vọng ở tương lai Bà núi toàn chuyện
vui, núi chuyện đúng chuồng gà, nghĩ đến một đàn gà nở ra mai sau…
Cử chỉ, hành động: Gương mặt bủng beo u ỏm trở nờn rạng rỡ, phụ nàng dõu nhổ cỏ trong sõn; nhanh nhẹn chuẩn bị bữa ăn sỏng chu đỏo; lễ mễ bưng nồi chỏo cỏm và gọi là chố khoỏn, bộ điệu
rớu rớt, miệng núi tươi cười…
3 Đỏnh giỏ:
- Vẻ đẹp tõm hồn của bà cụ Tứ gúp phần khắc họa rừ nột chủ đề của tỏc phẩm: Dự phải sống trong một tỡnh thế bi đỏt, những người lao động vẫn giàu lũng nhõn hậu, khao khỏt một mỏi ấm gia đỡnh, vẫn hướng đến sự sống và hướng tới tương lai Chớnh tỡnh thương là sức mạnh giỳp con người chiến thắng cỏi đúi, cỏi chết
- Khả năng diễn tả tõm lý nhõn vật chõn thực, tinh tế, sõu sắc qua đú nổi bật vẻ đẹp tõm hồn của bà
mẹ quờ nghốo khú, nhõn hậu, độ lượng, bao dung, hết lũng vỡ con
4 Nhân vật Tràng.
- Cú ngoại hỡnh xấu xớ, dõn ngụ cư, sống cảnh mẹ gúa con cụi nghốo khổ
- Giàu tỡnh cảm, nhõn hậu, vị tha (sẵn sàng tiếp nhận người đàn bà đúi trong cảnh đúi nghốo)
- Khỏt khao hạnh phỳc và cú niềm tin vào tương lai Chỉ vỡ một cõu núi đựa mà người đàn bà theo
anh về làm vợ Lỳc đầu, anh cũng lo nhưng sau thỡ chậc, kệ Nghĩa là anh chấp nhận cưu mang một
người nghốo khổ mặc cho cuộc sống ra sao đi nữa Tràng khụng chỉ thương người mà tận sõu thẳm trong tõm hồn, anh luụn khao khỏt một mỏi ấm gia đỡnh
Trang 3- Nhà văn miờu tả sõu sắc diễn biến tõm lý nhõn vật Tràng khi cú vợ (sung sướng, ngỡ ngàng vỡ đó
cú vợ, quờn cả cỏi đúi ghờ gớm; nhận ra sự thay đổi kỳ diệu của ngụi nhà và nhận ra sự thay đổi của
những người thõn; thấy mỡnh nờn người và thấy cú trỏch nhiệm với vợ, với gia đỡnh và hướng về
tương lai cuộc sống )
Túm lại:
- Hỡnh ảnh người lao động nghốo bỡnh dị, chõn chất; nhõn hậu; luụn khao khỏt mỏi ấm gia đỡnh, hạnh phỳc
- Gúp phần khắc họa chủ đề, tạo nờn giỏ trị nhõn đạo cho tỏc phẩm
-Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài)
1 Nhân vật Mị:
1.1 Số phận:
- Tô Hoài vào truyện với những lời kể: Ai ở xa về, có vào nhà thống lí Pátra thờng trông thấy một cô con gái ngồi quay sợi gai bên tảng đá, cạnh tàu ngựa Lúc nào cũng vậy, dù quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi hay đi cõng nớc dới khe suối lên, cô ấy cũng cúi mặt, mặt buồn rời rợi -> thân phận của một con ngời chìm ngập trong công việc và nỗi buồn với một hình ảnh đầy ngụ ý: bên tảng đá, cạnh tàu ngựa Số phận của con ngời bị đồ vật hóa, công cụ hóa giữa khung cảnh tấp nhập giàu có
của nhà thống lý Pá tra Cách giới thiệu nhân vật của Tô Hoài đã gợi cho ng ời đọc về số phận đau khổ éo le của nhân vật
- Cuộc đời làm dâu gạt nợ đã cớp trắng quyền sống, quyền con ngời, lẽ sống và sức sống của Mị
Không còn nữa cô gái trẻ đẹp, giàu lòng yêu đời, có tài thổi sáo, chỉ còn một cô Mị lùi lũi nh con rùa trong xó cửa sống không hiện tại, không tơng lai và cả quá khứ, sống mà nh đã chết vậy
- Mị cam chịu cuộc sống nô lệ, nh một con vật để rồi chết dần chết mòn Những năm tháng trong nhà thống lý Pá tra là một chuỗi dài những cực nhọc ê chề Sự bóc lột hành hạ đã vắt kiệt sức sống và
lòng yêu đời nơi cô gái trẻ: Trái tim căng đầy nhựa sống ngày nào nay trở nên dại tê câm lặng (ở lâu trong cái khổ Mị quen rồi Mị tởng mình là con trâu con ngựa, căn phòng Mị ở nh một ngục thất tinh thần Cái cửa sổ duy nhất thông ra thế giới bên ngoài chỉ bé bằng ban tay, lúc nào trông ra cũng thấy mờ mờ, trăng trắng, không biết là sơng hay là nắng, không biết bên ngoài là ngày hay là đêm)
- Mị tê dại đến mất cả ý niệm về thời gian, tê liệt cả tinh thần phản kháng, không còn nghĩ đến cái chết nữa Tình trạng tê liệt đó là hậu quả của sự hành hạ về thể xác đày đọa về tinh thần dai dẳng kéo dài
Tóm lại:
- Cuộc đời Mị tiêu biểu cho số phận bi thảm của ngời dân miền núi trớc CMTT
- Thông qua cuộc đời nhân vật, nhà văn tố cáo bản chất tàn bạo của bọn phong kiến miền núi
1.2 Sức sống tiềm tàng:
* Lời từ chối hôn nhân:
- ý thức đợc sự bất công độc ác đang dồn đẩy mình, Mị không chấp nhận, muốn tự gánh vác để trả
nợ cho cha
- Tha thiết với cuộc sống tự do
* Trốn về nhà đòi tự tử:
- Không chấp nhận cuộc sống tủi nhục, Mị muốn lấy cái chết để bảo toàn phẩm giá
* Đêm tình mùa xuân:
- Trong bữa r ợu ngày Tết :
Mị thấy lòng phơi phới trở lại, Mị ngồi nhẩm theo bài hát
Mị uống rợu ực từng bát > Chuyện uống rợu không lạ, nhng lạ là ở cách uống của nhân vật Nó
giống nh một sự bất bình, phản kháng đối với thực tại ở đáy sâu tâm hồn Mị đã le lói một thứ ánh sáng - ánh sáng của sự phản kháng
- Sau bữa r ợu : tiếng sáo cũng với men rợu làm biến đổi con ngời Mị ở nhiều phơng diện:
+ Nhận thức:
Trang 4 Mị nhớ lại quá khứ: Mị đẹp, nhiều chàng trai say mê,…
Mị nhận thức về hiện tại: Mị còn trẻ lắm
+ Tâm trạng: phơi phới, vui sớng
+ Hành động: Mị muốn đi chơi: lấy váy, cột lại tóc/ xắn mỡ, thắp đèn -> tâm hồn Mị đang hồi sinh,
Mị đã trở lại con ngời của ngày xa: trẻ trung, khao khát hạnh phúc,…
+ Suy nghĩ: muốn chết > Mị nhận ra cuộc đời cay đắng, khổ nhục Mị muốn chết bởi vì không chấp nhận cuộc sống thực tại nữa Mị đã trở lại là chính Mị ngày xa
- Khi bị A Sử trói:
Mị vẫn nghe tiếng sáo/ Mị nhớ lại những cuộc hen hò ngày xa
Mị đứng yên nh không biết/ Mị vùng bớc đi
Mị sợ chết
-> Bạo lực không thể dập tắt đợc sức sống mãnh liệt đang trỗi dậy trong lòng Mị Mị đã hoàn toàn trở về với con ngời của ngày xa
Tiểu kết: Tóm lại, tiếng sáo đã đánh thức Mị, làm tâm hồn Mị hồi sinh- một cô gái Mèo có sức sống
mãnh liệt, có ý thức sâu sắc về giá trị của chính mình, có lòng yêu đời, khát khao hạnh phúc, tình yêu Đêm tình mùa xuân cũng đã hé mở tinh thần phản kháng ở Mị, dù còn âm thầm nhng quyết liệt, dữ dội
* Trong đêm cứu A Phủ:
- Khi mới thấy A Phủ bị trói: Mị thản nhiên thổi lửa -> Lạnh lùng, vô cảm
- Khi thấy dòng nớc mắt của A Phủ:
Mị nhớ lại quá khứ -> Đồng cảm với cảnh ngộ của A Phủ / nhận thức đợc sự độc ác bất công của thống lý Pá Tra
- Mị cắt dây cứu A Phủ, vì:
Mị lo cho A Phủ sẽ chết ở nhà thống lí
Mị đấu tranh với bản thân, Mị nghĩ mình đằng nào cũng chết ở nhà Pátra
- Mị chạy theo A Phủ:
Từ thơng ngời, Mị thơng mình
Lòng ham sống trỗi dậy
Những bớc chân của A Phủ làm thức tỉnh, nó chỉ ra một con đờng sống mà trớc đây Mị cha từng biết
Tiểu kết chung:
- Mọi bạo lực, đầu độc tinh thần, không thể tiêu diệt đợc lòng ham sống, tinh thần phản kháng trong Mị
- Nhà văn ca ngợi sức sống của ngời dân miển núi trớc CM Chính sức sống ấy là sức mạnh giúp họ giải phóng bản thân
Đọc thêm:
Đêm tình mùa xuân
Tiếng sáo tình là chi tiết đắt giá Tiếng sáo tình đầu xuân nhắc Mị nhớ về thời thiếu nữ với
những ớc mơ đầu đời Thời khắc để ngọn lửa sống trong lòng Mị bừng lên đã đến: Ngày tết, Mị cùng uống rợu nh ai, song cách uống lại chẳng giống ai Mị lén lấy hũ rợu uống ực từng bát rồi say ngồi lịm mặt đi Đây là tín hiệu đầu tiên cho thấy cô Mị đã không cam chịu, nhẫn nhục nữa
Trong tình trạng bị kích động mạnh bởi hơi men và tiếng sáo, Mị vợt ra khỏi tâm trạng thờ ơ nguội lạnh lâu nay, sống lại những kỉ niệm đẹp Mị thấy phơi phới trở lại, trong lòng đột nhiên vui s-ớng nh những đêm tết ngày trớc Vịn vào men rợu và tiếng sáo tình, Mị vợt qua tình trạng sống phí
thời gian, trở lại với niềm vui sống: Mị trẻ lắm, Mị vẫn còn trẻ Mị muốn đi chơi
Giọng trần thuật nửa trực tiếp cho thấy Tô Hoài thực sự hóa thân vào nhân vật, phát hiện ra bi kịch tinh thần của Mị trong xung đột giằng xé giữa hiện tại tăm tối ngột ngạt và quá khứ đẹp đẽ t ơi
sáng Chính vì sống với quá khứ quá sâu sắc mà Mị quên hết hiện tại: Rợu tan từ lúc nào, ngời về kẻ
đi chơi đã vãn cả Mị không biết Để rồi khi bừng tỉnh lại sống trong hiện tại, thì Mị rơi vào tâm
Trang 5trạng: Nếu có nắm lá ngón trong tay lúc này, Mị sẽ ăn cho chết ngay chứ không buồn nhớ lại nữa.
Phản ứng đó không phải là tìm đến cái chết để giải thoát mà để phản kháng lại cuộc sống còn tệ hơn cả cái chết Nó thể hiện sức trỗi dậy mãnh liệt của lòng ham sống và khát vọng của Mị
Thì ra bên trong con ngời lầm lũi khốn khổ đó vẫn tiềm tàng một sức sống âm thầm nhng mãnh liệt Mị từ từ bớc vào buồng, khêu đèn, quấn tóc rút váy hoa, sửa soạn đi chơi, đúng lúc đó A
Sử bớc vào Nó lấy thúng dây đay trói đứng Mị nơi cột buồng A Sử có thể trói Mị giữa ngày xuân, nhng không thể giam nổi sức sống mùa xuân trong Mị Những sợi dây đay trói đứng Mị, thít chặt vào cột trong đêm mùa xuân tăm tối ấy chỉ càng dồn tụ thêm nhựa sống mùa xuân để rồi đây Mị bật dậy trong hành động quyết liệt: Đêm đông trên núi cao cắt dây trói cho A Phủ, giải thoát chính mình
Đêm đông, Mị cắt dây trói cho A Phủ và tự giải thoát chính mình:
Vào cái đêm đau khổ nhất của cuộc đời A Phủ, Mị lại trong trại thái tê dại của tâm hồn, chỉ
còn sống âm thầm nh cái bóng, chẳng thiết gì ngoài ngọn lửa và chẳng quan tâm đến ai A Phủ có là cái xác chết đứng đấy cũng thế thôi Một câu văn thật hay, phả vào ngời đọc cái lạnh lẽo tê buốt của
tâm hồn Mị Mị nh đã hóa thạch tâm hồn đến nỗi không còn biết sợ ngay cả A Sử: A Sử đánh ngã Mị ngay xuống cửa bếp, đêm sau cô vẫn lại ra thổi lửa hơ tay Ngời đàn bà đó dờng nh hoàn toàn vô cảm, xa lạ với mọi thứ trên đời
Sự vận động trong tâm lý của Mị bắt đầu bằng một chi tiết tởng nh không đáng kể: Đêm ấy A
Phủ khóc: một dòng nớc mắt lấp lánh bò xuống 2 hõm má đã xám đen, giọt nớc mắt kia đã nhắc Mị
từ cõi quên về cõi nhớ: Mị nhớ ra thân phận mình đêm năm trớc cũng bị trói đứng thế kia nhiều lần khóc, nớc mắt chảy xuống miệng xuống cổ, không biết lau đi đợc Nhớ ra mình, xót cho mình, lần
đầu tiên Mị nhận thức đợc nguồn gốc cái khổ của mình, của ngời; sự tàn bạo của nhà thống lí: Trời
ơi chúng nó thật độc ác Sự thơng ngời không thể sinh ra khi sự thơng mình còn cha có
Đúng là từ lúc biết thơng mình, trong lòng Mị đã nảy sinh tình thơng A Phủ - một ngời cùng
cảnh ngộ: Cơ chừng chỉ đêm mai ngời kia sẽ chết, chết đau, chết đói, chết rét Để từ đó, Mị phẫn nộ: Ta là thân đàn bà ngời kia việc gì phải chết thế A Phủ lần đầu tiên 2 tiếng A Phủ rung lên
trong Mị cho thấy tuy họ cùng thân phận gạt nợ ở trong nhà Pá Tra từ lâu, song dờng nh đây mới chính là thời điểm họ gặp gỡ (bởi trớc đó Mị nh hoàn toàn vô thức) song phải đến khi Mị tự nhủ: giá
nh phải trói vào cọc thay cho A Phủ, Mị cũng không thấy sợ - Tô Hoài mới thực có cơ sở để Mị cầm dao cắt nút dây mây giải thoát cho A Phủ
Thế nhng, khi A Phủ đã đợc giải thoát, Mị bỗng hoảng hốt, đứng lặng trong bóng tối Rồi, không hề liệu tính trớc, vụt chạy theo đuổi kịp A Phủ Lần đầu tiên trong thiên truyện ta thấy cô Mị cất tiếng nói (Trong hồi tởng cô có nói với cha nhng đó là lúc cô cha về làm dâu gạt nợ Suốt thời gian ở nhà Pá tra, Mị nh quên đi ngôn ngữ con ngời, cô nh một công cụ lao động biết nói mà không
thể nói) Câu nói tròn từ rõ tiếng sau bao năm trời câm nín: A Phủ cho tôi đi ở đây thì chết mất đã
thể hiện khát vọng sống mãnh liệt cha hề lụi tắt hẳn trong lòng ngời phụ nữ trẻ Nó tiếp cho Mị sức mạnh để vùng thoát, tự thay đổi số phận của mình
Mị và A Phủ đã băng qua đêm trờng mùa đông tăm tối để đến với bình minh mùa xuân tơi sáng của cuộc đời họ Từ 2 kẻ trốn chạy cái chết, Mị và A Phủ đã trở thành chủ nhân của cuộc sống cách mạng nơi vùng du kích Phiềng Sa Sự đổi đời của họ cho thấy con đờng sống duy nhất của ngời dân miền núi trớc cách mạng là đến với cách mạng Đây cũng là ý nghĩa hiện thực và nhân đạo của tác phẩm
2 Giá trị hiện thực và nhân đạo:
Hiện thực :
+ Về giai cấp thống trị: Tiêu biểu là cha con thống lý đại diện cho những lãnh chúa bạo tàn duy trì
chế độ lang đạo thổ ti, hành hạ con ngời về thể xác đày đọa về tinh thần, thậm chí giết ngời mà không hề mang tội Sự bóc lột dã man vô nhân đạo của chúng đã vắt kiệt sức sống, t ớc đoạt quyền sống của những ngời vô cùng đáng sống
+ Về nhân dân lao động: Số phận bi thảm của ngời lao động miền núi và phẩm chất tốt đẹp của họ
(phẩm chất tốt đẹp của A Phủ, cuộc sống nội tâm phong phú và khát vọng sống của Mị)
Trang 6+ Thiên nhiên, cuộc sống, phong tục miền núi: bức tranh thiên nhiên đẹp đẽ, thơ mộng; phong tục
độc đáo trong đời sống của ngời dân rẻo cao
Nhân đạo:
+ Tiếng nói thông cảm của nhà văn dành cho những số phận khổ đau bất hạnh, là tiếng nói tố cáo mạnh mẽ thế lực cờng quyền thần quyền chà đạp lên quyền sống và phẩm giá con ngời
+ Chiều sâu nhân đạo của ngòi bút Tô Hoài là ông đã phát hiện sức sống tiềm tàng và sức mạnh vùng lên tự giải phóng của những con ngời bị áp bức đau khổ T tởng nhân đạo của tác phẩm đợc nâng lên một tầm cao mới so với văn học hiện thực phê phán trớc cách mạng: Không dừng ở chỗ phản ánh, lý giải hiện thực mà còn hớng tới những giải pháp để cải tạo hiện thực, không chỉ nói lên khát vọng nhu cầu của con ngời mà còn khẳng định khả năng của con ngời thực hiện những nhu cầu ấy
Nền văn học Việt Nam có truyền thống nhân đạo sâu sắc, Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài là một
đóng góp đáng trân trọng vào truyền thống ấy
-Nguyễn TUÂN
Phong cách nghệ thuật (HS tham khảo thêm):
+ Một nét nổi bật trong phong cách Nguyễn Tuân là chất tài hoa, uyên bác Nó thể hiện ở chỗ:
- Nhà văn thờng tiếp cận với sự vật ở phơng diện văn hoá, thẩm mỹ của nó để khám phá, phát hiện
- Những trang văn của ông đều mang dấu ấn sáng tạo riêng, cách đặt câu, dựng đoạn rất riêng và công phu Kho từ vựng của Nguyễn Tuân hết sức phong phú giúp ông có thể sử dụng một cách phóng túng và thoải mái khi miêu tả
- Luôn luôn nhìn con ngời ở góc độ tài hoa nghệ sĩ và sáng tạo nên những nhân vật tài hoa nghệ sĩ để
đem đối lập bằng thái độ khinh bạc, với loại ngời tầm thờng, phàm tục
- Tô đậm những nét phi thờng xuất chúng, gây cảm giác mãnh liệt
- Văn Nguyễn Tuân còn độc đáo ở tính uyên bác, ở chiều rộng và chiều sâu văn hoá Khi sáng tác Nguyễn Tuân tìm hiểu đủ loại t liệu cần thiết về đối tợng sáng tác trớc khi thể hiện trên những trang viết
+ Sau Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân vẫn tô đậm cá tính, phong cách độc đáo của mình trên mọi trang viết Điều khác là lòng yêu nớc và tinh thần dân tộc, giờ đây đợc phát huy trực tiếp và mạnh mẽ trong tác phẩm của ông Cái đẹp, ngời tài không còn gắn với một số ít con ngời trong xã hội mà có thể tìm thấy trong nhân dân, trên mọi lĩnh vực của đời sống Ông không đối lập quá khứ với hiện tại, tơng lai mà tìm thấy sự thống nhất giữa các phạm trù ấy
Ngời lái đò Sông đà (Nguyễn Tuân)
1 Hỡnh tượng Sụng Đà:
Khỏi quỏt: Sụng Đà được miờu tả như một sinh thể sống động, cú diện mạo, tớnh cỏch, nội tõm,
hoạt động như con người > hiện lờn như một nhõn vật văn học với 2 tớnh cỏch nổi bật: vừa hung bạo,
dữ dội, hựng vĩ vừa trữ tỡnh, dịu dàng, nờn thơ
1.1 Tớnh cỏch hung bạo, vẻ đẹp dữ dội, hựng vĩ: Đõy chớnh là khỳc thượng nguồn lắm thỏc, nhiều
ghềnh, độ dốc lớn, nước chảy xiết
- Vỏch đỏ, được đặc tả bằng một loạt cỏc liờn tưởng, so sỏnh cụ thể, độc đỏo, gợi vẻ đẹp hựng vĩ, dữ
dội:
Dựng vỏch thành
Mặt sụng chỉ lỳc đỳng ngọ mới cú mặt trời
Chẹt lũng Sụng Đà như một cỏi yết hầu
Cú quóng con nai con hổ đó cú lõn nọt từ bờ này sang bờ kia
Ngồi trong khoang đũ qua quóng ấy, đang mựa hố mà cũng thấy lạnh
> Hẹp, sõu, dốc thẳng đứng, tạo cảm giỏc rợn lạnh
- Ghềnh, thỏc, hỳt nước:
+ Cỏi hung bạo của Sụng Đà cú thể cảm nhận bằng thị giỏc:
Trang 7 Ghềnh: Nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió, cuồn cuộn luồng gió gùn ghè suốt năm như lúc nào cũng đòi nợ xuýt > sự va đập, chuyển động dữ dội.
Hút nước: Từ đáy hút nước nhìn ngược lên vách thành hút mặt sông chênh nhau tới một cột nước cao đến vài sải ( ) lừ lừ cánh quạ đàn, chiếc thuyền nào vô ý tiến vào sẽ bị lôi tuột xuống, đi ngầm trong lòng sông rồi tan xác ở khúc sông dưới > Sông Đà nguy hiểm cả trên mặt nước cũng như dưới lòng sâu, ở cả cái nhìn thấy và cái không nhìn thấy
+ Cái hung bạo của Sông Đà còn có thể cảm nhận bằng thính giác (âm thanh tiếng nước):
Hút nước: Thở và kêu như cửa cống cái bị sặc
Thác nước: Nghe như là oán trách gì, rồi lại như là van xin, rồi lại như là khiêu khích, giọng
gằn mà chế nhạo ( ) Rống lên như tiếng một ngàn con trâu mộng đang lồng lộn giữa rừng vầu
rừng tre nứa như nổ lửa, đang phá tuông rừng lửa, rừng lửa cùng gầm thét với đàn trâu da cháy
bùng bùng
> Từ ngữ tả âm thanh được sắp xếp tăng dần về mức độ, vỡ òa không khí của một trận cuồng nộ, hủy diệt Nhà văn dùng lửa để tả nước - hai yếu tố vốn tương khắc - nhằm nhấn mạnh đặc tính hủy diệt ghê gớm của Sông Đà
Nhận xét:
Câu văn có kết cấu trùng điệp, liên hoàn, nhịp ngắn tạo giọng văn dồn dập, gấp gáp, căng thẳng,
từ ngữ cực tả trạng thái dữ dội, các so sánh tầng lớp tạo ấn tượng hãi hùng, rùng rợn và sức tàn phá khủng khiếp
Đặc tả, kết hợp thủ pháp của văn học và thủ pháp của điện ảnh > truyền đến độc giả cảm giác chân thực, sống động như tận mắt chứng kiến > Sông Đà không chỉ hùng vĩ mà còn rất hung bạo
- Thạch trận:
Đá: Mặt hòn đá nào cũng ngỗ ngược, nhăn nhúm, méo mó; đứng, ngồi, nằm, nghiêng với những
nhiệm vụ riêng
Bày 3 trùng vi nhằm hủy diệt đến cùng sự sống của con người: giở mọi thủ đoạn, mưu ma chước
quỷ để dẫn dụ, phục kích > binh pháp sâu hiểm của thần sông thần đá.
Chọn khúc ngoặt – khi tầm nhìn bị hạn chế để đánh phục kích
Dụ người vào sâu thế trận, đánh quật vu hồi > cô lập, chặn mọi đường sinh
Khi giáp lá cà: giở mọi ngón đòn hiểm ác: nước thác reo hò làm thanh viện…> uy hiếp tinh thần đối phương
Nhận xét: Thạch trận không chỉ có vẻ hung hãn, dữ dằn của vách đá, hút nước mà còn bộc lộ bản
chất nham hiểm, xảo quyệt
Tiểu kết chung:
- Bản chất Sông Đà: vừa khắc nghiệt như gì ghẻ, chúa đất, vừa hùng vĩ dữ dội Mang diện mạo kẻ
thù số một của con người
- Ngôn từ phong phú, sử dụng thuật ngữ, hệ từ vựng của nhiều ngành khoa học, nghệ thuật khác nhau (quân sự, võ thuật, thể thao…)
1.2 Vẻ đẹp nên thơ và trữ tình: Tập trung ở khúc hạ lưu với dòng chảy êm, phẳng, rộng Sông Đà
được khám phá từ nhiều điểm nhìn khác nhau (theo mùa; trên cao, xa; ngồi thuyền đi trên mặt sông ), cụ thể:
- Hình dáng:
Dây thừng ngoằn nghèo.
Tuôn dài, tuôn dài như một áng tóc trữ tình, đầu tóc chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn mù khói núi Mèo đốt nương xuân > vẻ đẹp dịu
dàng, duyên dáng, thơ mộng, e ấp như mang cả hương thơm quyến rũ của núi rừng (áng tóc thơm hương hoa ban hoa gạo)
- Màu sắc: Khả năng quan sát tinh tế, những so sánh độc đáo, chân xác.
Mùa xuân dòng xanh ngọc bích chứ Sông Đà không xanh màu xanh canh hến của Sông Gâm Sông Lô.
Trang 8 Mùa thu nước Sông Đà lừ lừ chín đỏ như da mặt người bầm đi vì rượu bữa, lừ lừ cái màu đỏ giận dữ ở một người bất mãn bực bội gì mỗi độ thu về
- Cảnh vật: đẹp, trong trẻo, thanh khiết, liên tưởng giàu chất thơ:
Lá ngô non đầu mùa, cỏ gianh đồi núi ra những nõn búp, con nai thơ ngộ, áng cỏ sương > tinh
khôi, đọng hương sữa ngào ngạt, non tơ;
Tiếng còi sương > âm thanh trong tâm tưởng, dội về từ quá khứ > chi tiết độc đáo, diễn tả sâu sắc
cái yên lặng khôn cùng của bờ sông, tĩnh đến mức người và vật giao cảm để lặng tìm âm thanh tự tâm hồn, tự thời gian thăm thẳm
Bờ sông: hoang dại như một bờ tiền sử, hồn nhiên như một nỗi niềm cổ tích tuổi xưa > không xác
định, không cụ thể nhưng giàu sức gợi
- Cảm nhận trong nỗi nhớ của một cố nhân:
Màu nắng tháng ba Đường thi > liên tưởng độc đáo nắng sông Đà như ngậm thơ, ngậm họa.
Chao ôi, trông con sông, vui như thấy nắng giòn tan sau kì mưa dầm, vui như nối lại chiêm bao đứt quãng
Tiểu kết:
- Ngòi bút tài hoa và biến hóa của Nguyễn Tuân đã thổi linh hồn cho Sông Đà, để vật thể vô tri hiện lên với những tính cách đối nghịch mà thống nhất: vừa dữ dội, hung bạo, hung vĩ vừa dịu dàng, nên thơ, trữ tình
- Nét tài hoa, uyên bác trong nhìn nhận, khám phá, miêu tả thiên nhiên
- Tình yêu của nhà văn với thiên nhiên, đất nước
2 Hình tượng người lái đò:
+ Khái quát: Được khắc họa trong tương quan với hình ảnh Sông Đà hung bạo, hùng vĩ Phẩm chất
dũng cảm, gan dạ, kiên cường chỉ bộc lộ rõ nhất khi nhân vật đương dầu với khó khăn, thử thách
+ Ngo¹i h×nh: §Ëm chÊt s«ng níc
+ Tài năng: Thể hiện trong cuộc giao tranh với Sông Đà
- Thạch trận Sông Đà với:
Lực lượng: đá hậu, đá tướng, đá tiền vệ với nhiều thủ đoạn nham hiểm > hùng hậu, đông đảo, dữ dằn, hung hãn
Giăng sẵn trận đồ bát quái: ba trùng vi, tập đoàn cửa sinh cửa từ, hệ thống boongke, pháo đài đá chìm nổi lộ diện hay giấu mặt
- Như một đại tướng lão luyện, dày dạn kinh nghiệm trận mạc, ông đò bình tĩnh tiến vào trận địa, lần lượt vượt qua từng trùng vây:
- Vượt trùng vây 1:
Hai tay giữ mái chèo
Cố nén vết thương, hai chân vẫn kẹp chặt lấy cuống lái, mặt méo bệch
Chỉ huy ngắn gọn tỉnh táo
- Vượt trùng vây thứ 2:
Không một chút nghỉ tay nghỉ mắt
Nắm chặt lấy cái bờm song đúng luồng > ghì cương lái, bám chắc lấy luồng nước đúng mà phóng nhanh vòa cửa sinh, lái miết một đường chéo về phía cửa đá > thành thạo, chính xác, dũng mãnh trong từng động tác
> Nắm chắc qui luật của thần sông thần đá; thuộc qui luật phục kích của lũ đá nơi ải nước hiểm trở
- Vượt trùng vây 3:
Phóng thẳng thuyền, chọc thủng cửa giữa
Thuyền vút qua cổng đá cánh mở cánh khép
> Dũng cảm, nhanh gọn, dứt khoát
Nhận xét:
- Nhịp văn gấp gáp, hơi văn căng thẳng, câu văn dồn dập > gợi không khí cuộc giao tranh quyết liệt, một sống một chết
Trang 9- Tương phản hai lực lượng: một bờn là thiờn nhiờn – thỏc đỏ Sụng Đà bạo liệt, hung tàn, sức mạnh
vụ song, một bờn là con người – ụng lỏi đũ bộ nhỏ, cạn kiệt sức > tạo ra một tương phản để nhấn mạnh bản lĩnh, sự dũng cảm và khả năng chinh phục tự nhiờn của con người
- Kết hợp kiến thức uyờn bỏc của nhiều lĩnh vực: vừ thuật, thể thao, quõn sự… và trớ tưởng tượng phong phỳ cựng kho chữ nghĩa phong phỳ, tài hoa > biến cõu chuyện bỡnh thường thành bản trường
ca về người anh hựng – nghệ sĩ lỏi đũ trong nghệ thuật vượt thỏc > ụng đũ vừa là một dũng sĩ vừa là một nghệ sĩ
Tiểu kết chung:
- Hỡnh ảnh ụng lỏi hiện lờn với tư cỏch người lao động - nghệ sĩ làm chủ thiờn nhiờn > vẻ đẹp của
“chất vàng mười” trong tõm hồn con người Tõy Bắc Qua hỡnh tượng nhà văn ca ngợi lao động và sức mạnh của con người trước thiờn nhiờn
- Sự uyờn bỏc, trớ tưởng tượng phong phỳ, kho chữ nghĩa giàu cú là vốn liếng để nhà văn xõy dựng thành cụng hỡnh tượng người lỏi đũ Sụng Đà mang vẻ đẹp độc đỏo
-Rừng Xà Nu (Nguyễn Trung Thành)
* Truyện ngắn Rừng xà nu đợc in lần đầu trên tạp chí Văn nghệ giải phóng (số 2-1965) Sau in trong tập Truyện và kí Trên quê hơng những anh hùng Điện Ngọc (1969) Tác phẩm mang đậm chất sử thi,
viết về những vấn đề trọng đại của dân tộc, nhân vật trung tâm mang những phẩm chất chung tiêu biểu cho cộng đồng; giọng điệu ngợi ca, trang trọng, hào hùng
1 Chủ đề của tác phẩm nằm ngay ở câu nói của cụ Mết: Chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm
giáo - phải dùng bạo lực cách mạng để chống lại bạo lực phản cách mạng
2 Hình tợng cây xà nu:
Đõy là một sỏng tạo nghệ thuật độc đỏo của nhà văn Hỡnh tượng cõy xà nu - rừng xà nu nổi bật, xuyờn suốt tỏc phẩm, vừa mang ý nghĩa thực, vừa mang ý nghĩa tượng trưng
a Cõy xà nu được miờu tả cụ thể, gắn bú với con người Tõy Nguyờn:
- Cõy xà nu hiện lờn trong tỏc phẩm trước hết như một loài cõy đặc thự, tiờu biểu của miền đất Tõy Nguyờn Mở đầu và kết thỳc tỏc phẩm cũng bằng hỡnh ảnh của cõy xà nu > Cõy xà nu, rừng xà nu như chớnh dõn làng Xụman, như người dõn Tõy Nguyờn nơi nỳi rừng trựng điệp
- Cõy xà nu gắn bú thõn thiết với cuộc sống người dõn Tõy Nguyờn trong sinh hoạt hàng ngày, trong
kớ ức, trong đấu tranh chống giặc của người Xụ man; là lỏ chắn bảo vệ làng Xụ man trước đạn phỏo giặc
b Cõy xà nu tượng trưng cho phẩm chất và số phận con người Tõy Nguyờn trong khỏng chiến chống Mỹ
- Cuộc đối đầu giữa Xà nu với bom đạn là biểu tượng cho cuộc chiến đấu giữa dõn làng Xụ man với
kẻ thự Mĩ Diệm
- Thương tớch mà rừng xà nu phải gỏnh chịu do đại bỏc của kẻ thự gợi nghĩ đến những mất mỏt đau thương mà đồng bào Xụman đó phải trải qua trong thời kỡ cỏch mạng miền Nam bị khủng bố khốc liệt
- Trong bom đạn chiến tranh, thương tớch đầy mỡnh cõy xà nu vẫn hiờn ngang vươn lờn mạnh mẽ như người dõn Tõy Nguyờn kiờn cường bất khuất, khụng khuất phục trước kẻ thự
- Cõy xà nu rắn rỏi, ham ỏnh nắng mặt trời tựa như người Xụ man chõn thật, mộc mạc, phúng khoỏng yờu cuộc sống tự do
- Rừng xà nu bạt ngàn, rừng xà nu trùng trùng lớp lớp các thế hệ nối tiếp cũng chính là thể hiện sự gắn bó, sức mạnh đoàn kết và sự nối tiếp bất tận của các thế hệ, gợi liên tởng đến sức sống vô tận,
bền bỉ, bất diệt của con ngời Xô man (Chỳ ý kết cấu vũng trũn : Mở đầu, kết thỳc là hỡnh ảnh của
rừng xà nu, cựng với sự trở về của Tnỳ sau ba năm xa cỏch)
c Kết luận:
- Cây xà nu tợng trng cho số phận đau thơng và phẩm chất anh hùng của dân làng Xô man nói riêng
và nhân dân Tây Nguyên nói chung trong cuộc kháng chiến chống Mĩ
Trang 10- Đợc xây dựng với cảm hứng sử thi hoành tráng, bút pháp lãng mạn.
- Kết tinh giá trị t tởng và nghệ thuật của tác phẩm
3 Tập thể dân làng Xô-man:
Cụ Mết:
- Cụ nh một nhân vật huyền thoại từ hình dáng cho đến tính cách: quắc thớc, râu dài tới ngực và vẫn
đen bóng, mắt sáng xếch ngợc, ở trần, ngực căng nh một cây xà nu lớn
Một con ngời trầm tĩnh, sáng suốt, bền bỉ và vững chãi
- Tấm lòng của cụ với buôn làng, với Tnú, với cách mạng là tấm lòng thuỷ chung, cu mang đùm bọc, tình nghĩa
- Cụ Mết là khuôn mẫu của ngời già Tây Nguyên, yêu buôn làng, yêu nớc, yêu cách mạng; là ngời dẫn dờng tinh thần cho dân làng Xô man
- Cụ Mết còn sống mãi với câu nói bất hủ - cũng là chủ đề tác phẩm: Chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo
Tnú:
Được tỏc giả tập trung khắc họa tớnh cỏch lẫn số phận, mang ý nghĩa tiờu biểu cho số phận và con đường giải phúng của nhõn dõn Tõy Nguyờn
* Số phận:
- Nhỏ: mồ côi cả cha lẫn mẹ, sống nhờ vào sự cu mang đùm bọc của dân làng
- Lớn lên: Số phận đau thơng của Tnú giống nh số phận của ngời làng Xô man:
Có gia đình, vợ, con nhng đều bị giặc sát hại dã man
Bản thân Tnú cũng mang thơng tích trên thân thể - hậu quả của những đòn tra tấn của kẻ thù (tấm lng lằn ngang dọc, bàn tay cụt mời ngón)
* Phẩm chất:
- Là một chỳ bộ gan gúc, tỏo bạo, trung thực, trung thành với Cỏch mạng (giặc khủng bố dó man
vẫn cựng Mai hăng hỏi vào rừng nuụi cỏn bộ, quyết tõm học tập để làm cỏn bộ, gan dạ dũng cảm khi
làm giao liờn, bị giặc bắt, bị tra tấn, quyết khụng khai, chỉ tay vào bụng Cộng sản ở đõy…) Khi lớn
lờn, Tnỳ trở thành người lónh đạo dõn làng Xụ man bỡnh tĩnh vững vàng chống Mỹ Diệm
- Yờu thương vợ con, dõn làng và quờ hương (Chứng kiến cảnh vợ con bị kẻ thự hành hạ, biết là thất
bại, anh vẫn xụng ra cứu Xa làng Tnỳ nhớ làng, nhớ õm thanh và nhịp điệu sinh hoạt của làng ; khi
về, anh nhớ tất cả mọi người…)
- Biết vượt lờn mọi đau đớn và bi kịch cỏ nhõn để dũng cảm chiến đấu, trả thự cho quờ hương và gia
đỡnh (Khi xụng ra cứu vợ con, anh bị bắt, bị đốt mười đầu ngún tay, Tnỳ quyết khụng kờu van tiếng thột của anh trở thành hiệu lệnh cho dõn làng giết giặc Dự mất vợ con, dự hai bàn tay mỗi ngún chỉ cũn hai đốt, Tnỳ vẫn nộn đau thương, tham gia lực lượng vũ trang để gúp phần giải phúng quờ hương…)
- Cú tinh thần kỷ luật cao : Ba năm đi bộ đội, dự nhớ làng nhưng được phộp cấp trờn mới dỏm về
thăm làng Khi được về thăm làng, dự rất lưu luyến song anh chấp hành đỳng qui định, ở lại một đờm rồi ra đi…
- Tỏc giả đặc biệt miờu tả đụi bàn tay của Tnỳ, gõy ấn tượng sõu sắc và đậm nột, qua đú hiện lờn cả cuộc đời và tớnh cỏch nhõn vật:
+ Bàn tay bị giặc đốt cụt là biểu tượng cho cuộc đời đau thương, là chứng tớch tội ỏc của kẻ thự + Bàn tay khi cũn lành lặn là bàn tay trung thực, tỡnh nghĩa (cầm phấn học chữ, cầm đỏ mài giỏo, đặt lờn bụng khi bị tra tấn, cầm tay Mai; bàn tay khụng xụng ra cứu vợ con)
+ Bàn tay thể hiện nghị lực, ý chớ: cũn hai đốt vẫn cầm được sỳng để bảo vệ quờ hương…
* Sự trởng thành:
- Tnú không cứu đợc vợ con - cụ Mết nhắc tới 4 lần để nhấn mạnh: khi cha cầm vũ khí, Tnú chỉ có
hai bàn tay không thì ngay cả những ngời thơng yêu nhất Tnú cũng không cứu đợc Câu nói đó của
cụ Mết đã khắc sâu một chân lí: chỉ có cầm vũ khí đứng lên mới là con đờng sống duy nhất, mới bảo
vệ đợc những gì thân yêu, thiêng liêng nhất