Nhân tố sinh thái là những yếu tố của môi trường tác động tới sinh vật.. 2 Quan hệ khác loài giữa các sinh vật: Cộng sinh Sự hợp tác cùng có lợi giữa các loài sinh vật VD: ở địa y, các s
Trang 1HƯỚNG DẪN ÔN TẬP MÔN SINH HỌC 9 CỦA SỞ GIÁO DỤC
Câu 1: sinh vật và môi trường (2đ)
Câu 2: quần thể sinh vật – quần thể người (2đ)
Câu 3: quần xã sinh vật (3đ)
Câu 4: hệ sinh thái (3đ)
Chú ý:
- Không yêu cầu học sinh vẽ sơ đồ, vẽ chuỗi và lưới thức ăn
- Phân tích sơ đồ giới hạn nhiệt độ, sơ đồ chuỗi và lưới thức ăn
- Lưu ý trả lời các câu lệnh trong sách giáo khoa và các câu hỏi cuối bài
- Nội dung học cần bám sách giáo khoa
MỘT SỐ NỘI DUNG THAM KHẢO ÔN TẬP MÔN SINH HỌC 9
(Kiểm tra HKII năm học 2009 - 2010)
Bài 41
Môi trường là nơi sinh sống của sinh vật, bao gồm tất cả những gì bao quanh chúng Có 4 loại môi trường chủ yếu: môi trường nước, môi trường trong đất, môi trường trên cạn và môi trường sinh vật
Nhân tố sinh thái là những yếu tố của môi trường tác động tới sinh vật Ta phân biệt:
- Nhân tố sinh thái vô sinh
- Nhân tố sinh thái hữu sinh gồm nhân tố sinh thái con người và nhân tố sinh thái các sinh vật khác Giới hạn sinh thái là giới hạn chịu đựng của cơ thể sinh vật đối với một nhân tố sinh thái nhất định
Bài 42
1) Ảnh hưởng đến thực vật
Ánh sáng làm thay đổi những đặc điểm hình thái, sinh lí của thực vật
Lá Phiến lá nhỏ, mọc xiên, màu xanh nhạt Phiến lá lớn, nằm ngangmàu xanh thẫm Thân Thân cây thấp, có nhiều cành Chiều cao bị hạn chế bởi tán cây phía trên Quang hợp Cường độ cao khi ánh sáng mạnh Cường độ thấp khi ánh sáng mạnh
Thoát hơi nước Cây điều tiết thoát hơi nước linh hoạt Cây điều tiết thoát hơi nước kém
Cây mọc trong rừng có ánh sáng chiếu vào cành cây phía trên nhiều hơn cành cây phía dưới Khi lá cây thiếu ánh sáng, quang hợp yếu và tạo ra ít chất hữu cơ Do thiếu chất hữu cơ và nước nên cành phía dưới
bị khô héo dần và rụng sớm
2) Ảnh hưởng đến động vật
- Ánh sáng tạo điều kiện cho động vật nhận biết các vật và định hướng di chuyển trong không gian Ví dụ: nhiều loài chim di cư có thể bay được hàng ngàn kilômet để trú đông
- Ánh sáng ảnh hưởng đến hoạt động của động vật Ví dụ: gà rừng thường đi kiếm ăn trước lúc mặt trời mọc, cú mèo kiếm ăn vào ban đêm
Bài 43
Nhiệt độ ảnh hưởng đến hình thái và sinh lí của sinh vật
- Ở vùng ôn đới, về mùa đông cây thường rụng nhiều lá để giảm sự thoát hơi nước
- Gấu sống ở vùng lạnh có lông dày và dài hơn khi sống ở vùng nóng
- Dơi có tập tính ngủ đông
Độ ẩm ảnh hưởng lên đời sống của sinh vật
- Cây sống nơi khô hạn có cơ thể mọng nước hoặc lá biến thành gai
- Cây sống nơi ẩm ướt, có nhiều ánh sáng: phiến lá hẹp, màu xanh nhạt
- Cây sống nơi ẩm ướt, thiếu ánh sáng: phiến lá mỏng, rộng, màu xanh sẫm
- Gặp điều kiện khô hạn, ếch nhái bị mất nhiều nước còn bò sát da có lớp vẩy sừng nên có khả năng chống thoát hơi nước
Trang 21) Quan hệ cùng loài giữa các sinh vật:
- Hỗ trợ: khi sinh vật sống với nhau thành nhóm tại nơi có diện tích (hoặc) thể tích hợp lí và có nguồn sống đầy đủ
- Cạnh tranh: khi gặp điều kiện bất lợi như số lượng cá thể quá cao dẫn đến thiếu thức ăn, nơi ở… một số cá thể sẽ phải tách nhóm
2) Quan hệ khác loài giữa các sinh vật:
Cộng sinh
Sự hợp tác cùng có lợi giữa các loài sinh vật VD: ở địa y, các sợi nấm hút nước và muối khoáng cung cấp cho tảo, tảo hấp thụ nước, muối khoáng và ánh sáng mặt trời tổng hợp chất hữu cơ cho cả nấm và tảo sử dụng
Hợp tác
Sự hợp tác không chặt chẻ giữa các sinh vật
VD: sau khi ăn, cá sấu há miệng rộng và sau đó các con chim choi choi sẽ rỉa các miếng thịt nhỏ cịn rắt trong răng của cá sấu
Hỗ trợ
Hội sinh
Sự hợp tác giữa 2 sinh vật, trong đó một bên có lợi còn bên kia không có lợi và cũng không có hại
VD: cá ép bám vào rùa biển, nhờ đó cá được đưa đi xa
Cạnh tranh
Các sinh vật khác loài tranh giành nhau thức ăn, nơi ở và các điều kiện sống của môi trường, kìm hãm sự phát triển của nhau
VD: dê và bò cùng ăn cỏ trên một cánh đồng
Kí sinh Nửa kí sinh
Sinh vật sống nhờ trên cơ thể của sinh vật khgác, lấy chất dinh dưỡng, máu… từ sinh vật đó
VD: giun đũa sống trong ruột người
Đối địch
Sinh vật ăn sinh vật khác
Gồm động vật ăn thịt con mồi hay thực vật, thực vật bắt sâu bọ…
VD: nai và cọp cùng sống trong một cánh rừng Cây nắp ấm bắt côn trùng
Bài 47
Quần thể sinh vật là tập hợp những cá thể cùng loài, cùng sống trong một khu vực nhất định, ở một thời điểm nhất định và có khả năng sinh sản tạo thành những thế hệ mới
Ví dụ: rừng thông ở Lâm đồng, các cá thể chuột đồng sống trên một đồng lúa
Những đặc trưng cơ bản của quần thể:
- Tỉ lệ giới tính: thay đổi theo lứa tuổi và sự tử vong không đồng đều giữa cá thể đực và cái
- Thành phần nhóm tuổi: được biểu hiện bằng tháp tuổi
- Mật độ quần thể: là số lượng hay khối lượng sinh vật có trong một một đơn vị diện tích hay thể tích, không cố định mà thay đổi theo mùa, theo năm và phụ thuộc vào chu kì sống của sinh vật
Sự điều chỉnh mật độ cá thể trong quần thể quanh mức cân bằng:
- Khi mật độ cá thể quá cao, điều kiện sống suy giảm, mật độ quần thể giảm vì một số cá thể di cư, các cá thể cái giảm khả năng sinh sản, cá cá thể già và non dễ bị chết …
- Khi mật độ cá thể giảm đến mức thấp nhất định, quần thể điều chỉnh số lượng theo hướng ngược lại, khả năng sinh sản và sống sót của các cá thể trong quần thể tăng cao hơn
Bài 48
Quần thể người có những đặc điểm đặc trưng về kinh tế – xã hội như pháp luật, hôn nhân, giáo dục, văn hóa … do con người có lao động và tư duy
Tháp dân số trẻ là tháp dân số có đáy rộng do số lượng trẻ em sinh ra hàng năm cao Cạnh tháp xiên nhiều và đỉnh tháp nhọn biểu hiện tỉ lệ người tử vong cao Tuổi thọ trung bình thấp
Tháp dân số già là tháp dân số có đáy hẹp, đỉnh không nhọn, cạnh tháp gần như thẳng đứng, biểu thị
tỉ lệ sinh và tỉ lệ tử vong đều thấp Tuổi thọ trung bình cao
Trang 3Ý nghĩa của việc phát triển dân số hợp lí của mỗi quốc gia?
- Điều kiện để phát triển bền vững của mỗi quốc gia, tạo sự hài hoà giữa phát triển kinh tế – xã hội với sử dụng hợp lí tài nguyên, môi trường của đất nước
- Không để dân số tăng quá nhanh dẫn đến thiếu nơi ở, nguồn thức ăn, nước uống, ô nhiễm môi trường, tàn phá rừng và các tài nguyên khác
- Bảo đảm tốt chất lượng cuộc sống mỗi cá nhân, gia đình và toàn xã hội, mọi người trong xã hội đều được nuôi dưỡng, chăm sóc và có điều kiện phát triển tốt
Bài 49
a) Thế nào là một quần xã sinh vật? Ví dụ
Quần xã sinh vật là tập hợp nhiều quần thể sinh vật thuộc các loài khác nhau, cùng sống trong một không gian xác định và chúng có mối quan hệ mật thiết, gắn bó với nhau
Ví dụ: quần xã rừng mưa nhiệt đới, quần xã rừng ngập mặn…
b) Các đặc điểm của quần xã
Độ đa dạng Mức độ phong phú về số lượng loài trong quần xã
Độ nhiều Mật độ cá thể của từng loài trong quần xã
Số lượng các
loài trong
quần xã Độ thường gặp Tỉ lệ % số địa điểm bắt gặp một loài trong tổng số địa
điểm quan sát Loài ưu thế Loài đóng vai trò quan trọng trong quần xã Thành phần
loài trong
quần xã
Loài đặc trưng Loài chỉ có ở một quần xã hoặc có nhiều hơn hẳn các loài
khác c) Thế nào là cân bằng sinh học? Ví dụ
Cân bằng sinh học trong quần xã biểu hiện ở số lượng cá thể sinh vật trong quần xã luôn luôn được khống chế ở mức độ nhất định (dao động quanh vị trí cân bằng) phù hợp với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường
Ví dụ: gặp khí hậu thuận lợi, cây cối xanh tốt, sâu ăn lá cây sinh sản mạnh khiến số lượng chim ăn sâu cũng tăng theo Tuy nhiên, khi số lượng chim ăn sâu quá nhiều sẽ ăn nhiều sâu khiến số lượng sâu sẽ giảm và số lượng chim ăn sâu cũng sẽ giảm theo
Bài 50
Thế nào là một hệ sinh thái? Phân tích các thành phần chính trong hệ sinh thái công viên
Hệ sinh thái bao gồm quần xã sinh vật và môi trường sống của quần xã (sinh cảnh) Hệ sinh thái là một hệ thống hoàn chỉnh và tương đối ổn định
Ví dụ: trong công viên có:
- Các thành phần vô sinh như đất, đá, nước…
- Sinh vật sản xuất: cỏ, cây cảnh ……
- Sinh vật tiêu thụ: chim, sóc, sâu bọ …
- Sinh vật phân giải: vi khuẩn, nấm …
Thế nào là một chuỗi thức ăn? Ví dụ
Chuỗi thức ăn là một dãy nhiều loài sinh vật có quan hệ dinh dưỡng với nhau Mỗi loài trong chuỗi thức
ăn vừa là sinh vật tiêu thụ mắt xích đứng trước, vừa là sinh vật bị mắt xích phía sau tiêu thụ
Ví dụ: cỏ sâu chim vi khuẩn
Thế nào là một lưới thức ăn?
Các chuỗi thức ăn có nhiều mắt xích chung tạo thành một lưới thức ăn
Một lưới thức ăn hoàn chỉnh bao gồm sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ và sinh vật phân giải
Nhóm sinh 9