Lễ hội làng Giang Xá

Kể từ năm 1955, trải suốt một thời gian dài làng Giang Xá không mở đại đám dài ngày mà chỉ có đám lệ một ngày.

Lễ hội làng Giang Xá

1.1 Giới thiệu về Lễ hội làng Giang Xá

Kể từ năm 1955, trải suốt một thời gian dài làng Giang Xá không mở đạiđám dài ngày mà chỉ có đám lệ một ngày Mãi đến năm 1989, nhân dịp cụm di

tích đình và đền của làng được Nhà nước công nhận là Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật, lễ hội truyền thống của làng mới được phục hồi Từ đó đến nay,

như đã thành thông lệ, cứ 5 năm một lần, làng Giang Xá lại nô nức vào đám.Cũng từ đó, lễ hội đã trở thành một nét sinh hoạt văn hoá không thể thiếu củangười dân nơi đây Mỗi người dân Giang Xá đều mong mỏi đến năm làng mởđại đám để được chứng kiến cái không khí tưng bừng tràn ngập trên khắp mảnhđất quê hương mình

Hội làng Giang Xá ngày nay được tổ chức từ ngày 11 đến 14 tháng Giêng.Trong đó ngày 11 là chính hội, có tổ chức rước nghinh Thánh giá từ đền vềđình Hội làng Giang Xá ngày nay là sự kết hợp của hội làng và hội lệ ngày xưa.Trước đây, theo trí nhớ của dân làng, sau khi tách khỏi xã Lưu Xá (khoảng vàođời Thành Thái), làng Giang và làng Lưu cùng thờ chung một Thánh Vì vậy,

“gián niên nhất lệ”, năm chẵn làng Lưu mở hội, năm lẻ mới đến làng Giang.Nhưng đó cũng chỉ là hội lệ, chỉ kéo dài một ngày Còn đại đám thì rất hiếm khilàng tổ chức, khoảng 5 năm, 10 năm hay 15 năm, chỉ khi nào trong làng cónhiều việc vui, mùa màng bội thu thì dân làng mới mở đám và tổ chức rướcnghinh vào ngày 12 tháng Giêng Nhưng đã mở hội thì thường kéo dài từ 10 đến

16 ngày, thậm chí có năm phải sang tháng Hai (âm lịch) mới tế xuất tịch, giãđám

Trung tâm của lễ hội làng Giang chính là vị anh hùng dân tộc Lý Nam Đế,người đã được dân làng tôn làm Thành Hoàng Tất cả những truyền thuyết về Lý

Bí và nhà nước Vạn Xuân đã lắng đọng trong tâm thức của người dân, nó trảicùng thời gian và trở nên sống động hơn bao giờ hết trong lễ hội nơi đây Mọi sựkiện quan trọng trong cuộc đời của người anh hùng này đều được người dânGiang Xá ghi nhớ và trân trọng Năm 2003, nhân dịp kỷ niệm 1500 ngày sinh

của Người (theo truyền thuyết ở địa phương thì Lý Bí sinh ngày 12 tháng 9 nămQuí Mùi (503)), dân làng có nguyện vọng mở hội để tưởng nhớ sự kiện nàynhưng vì điều kiện không cho phép nên các cụ cao tuổi trong làng mới quyếtđịnh năm Giáp Thân sẽ mở hội vào tháng Giêng, cũng là dịp để kỷ niệm 1460năm ngày Lý Bí lên ngôi Hoàng đế và thành lập nên nhà nước Vạn Xuân Chính

vì vậy, tuy không đúng vào năm mở hội theo thông lệ (nếu đúng theo lệ 5 nămmột lần thì đến năm 2005 mới là năm làng mở hội) nhưng người dân Giang Xávẫn nô nức chuẩn bị và chờ đón ngày vào đám

Đã thành lệ, cứ đến ngày 2 tháng Chạp âm lịch hàng năm, nhân dịp

lễ Kỳ phúc của làng, các cụ cao tuổi, Ban Khánh tiết, Ban Bộ lễ, chính quyềnđịa phương… lại tổ chức họp tại đình để bàn về việc tổ chức lễ hội năm sau cho

dù năm đó làng mở hội lệ hay đại đám

Trước cuộc họp, bao giờ cũng vậy, Ban Khánh tiết luôn là những người rađình sớm nhất để chuẩn bị lễ vật cho lễ Kỳ phúc, lễ vật thường rất đơn giản, chỉ

có oản, chè kho, trầu, rượu, gọi là lễ phù tửu Tiếp sau đó, các cụ cao tuổi lầnlượt ra đình Theo lệ của làng, hễ cứ ra đến đền, đến đình đều phải chuẩn bịtrang phục cho chu đáo, quần áo ăn mặc ra sao đều có quy định rõ ràng theo tuổitác Các cụ từ 70 tuổi trở lên thì mặc áo thụng đỏ, riêng các cụ từ 80 tuổi trở lênđược đội mũ ni (là một loại mũ có hình trụ tròn, phía sau có may một dải dàiphủ xuống gáy, hai bên là hai miếng vải nhỏ che kín vành tai); Các cụ từ 60 tuổiđến 69 tuổi mặc áo thụng xanh; Từ 50 đến 59 tuổi thì mặc áo thụng đen Riêng

Ban Khánh tiết có thêm thắt lưng đỏ ngang hông, trên cổ có khăn bao khẩu đỏ.Khi dâng lễ lên Thượng cung thì kéo lên che miệng để tránh nói chuyện làm mất

vẻ trang nghiêm Một điều khá đặc biệt ở Giang Xá trong các sinh hoạt cộngđồng, đó là việc sử dụng các danh từ chỉ tuổi tác như một đại từ nhân xưng khithưa gửi với người cao tuổi Ví dụ, các cụ 90 tuổi được gọi là “cụ cửu”, 80 tuổiđược gọi là “cụ bát”…và trong khi bàn bạc, trao đổi ý kiến với các cụ, nhữngngười tham dự luôn phải bắt đầu bằng câu: “ Thưa các cụ cửu, bát, thất, lục,ngũ, đồng dân…”

Trong cuộc họp ngày mùng 2 tháng Chạp, toàn bộ công việc lễ tiết củanăm được Ban Khánh tiết tổng kết, cả những việc đã làm được và những việcchưa làm được đều được thông báo trước toàn thể nhân dân Sau đó, mọi ngườichuyển sang bàn về việc mở hội của năm sau, thông thường nếu năm sau làngchỉ có hội lệ thì không cần có sự tham gia của chính quyền, các cụ đại diện chodân làng sẽ tự quyết định toàn bộ chương trình Những năm làng mở đám đại tràthì cần thành lập Ban Tổ chức với sự tham gia của đại diện UBND và MTTQ.…

Sau khi thành lập, Ban Tổ chức sẽ tiến hành chia thành các tiểu ban và

phân công nhiệm vụ cụ thể cho các tiểu ban đó Ví dụ như Tiểu ban thư ký có

nhiệm vụ thường trực để tiếp nhận các khoản đóng góp công đức của nhân dân

và cho niêm yết danh sách công khai cho dân làng biết, đồng thời chịu trách

nhiệm toàn bộ về việc thu, chi của lễ hội; Tiểu ban lễ tân gồm các bà trong Hội Phụ nữ, có nhiệm vụ tiếp đón các đoàn khách giao hiếu, mời khách thụ lộc; Tiểu ban cờ có chức năng tuyển chọn quân cờ và tổ chức sân chơi cờ người…

Sau cuộc họp ngày mùng 2, đến ngày 15 tháng Chạp, nhân tuần vọng cuốicùng của năm, những gia đình có người thân lên tuổi tròn (50, 60, 70, 80, 90,100) đều đội lễ ra đền và có lời với dân để dân xếp lễ, cho phép ra Giêng dự lễ

Khánh thọ của làng Cũng nhân dịp này, làng tổ chức bàn giao giữa Ban Khánh tiết cũ và Ban Khánh tiết mới Ở Giang Xá, Ban Khánh tiết bao gồm toàn bộ nam giới trong Hội Đồng canh của lứa tuổi 50, họ có nhiệm vụ chủ trì toàn bộ

công việc lễ nghi của làng trong vòng một năm, tất cả các tuần tiết của năm, kể

cả các ngày sóc, vọng, Ban Khánh tiết phải thay mặt cho toàn thể dân làng

chuẩn bị lễ phù tửu để mang ra đình, ra đền, ra chùa Trong Ban Khánh tiết sẽbầu ra một người làm Trưởng ban để chịu trách nhiệm bao quát chung ÔngTrưởng ban phải đáp ứng một số tiêu chuẩn như gia đình phải song toàn, vợchồng, con cái thuận hoà, bản thân ông ta cũng phải là người có đủ tư cách đạođức, không có điều tiếng gì xấu trong làng Trưởng Ban Khánh tiết cũng thường

là Trưởng Hội Đồng canh Trong trường hợp đặc biệt như gia đình vướng bụi(tức là có tang) thì trưởng Ban Khánh tiết phải nghỉ Trong ban sẽ cử người kháclên thay Các thành viên khác của Ban Khánh tiết cũng vậy Nếu người nào màgia đình, họ hàng có người qua đời thì người đó chỉ được tham gia vào việcchuẩn bị lễ vật chứ không được tham gia các công việc ngoài đình, đền Trong lễbàn giao, cả ban mới và ban cũ đều phải sửa cơi trầu để làm lễ Thánh Lễ củaban cũ gọi là lễ tạ, còn lễ của ban mới gọi là lễ trình Sau lễ bàn giao, BanKhánh tiết mới sẽ đảm nhận toàn bộ công việc lễ tiết và chuẩn bị cho lễ hội củanăm mới

Cùng trong ngày 15, làng sẽ cử ra cụ Đăng cai mới cho năm sau Cụ Đăngcai thông thường là Trưởng Hội Đồng canh tuổi 70, có gia đình song toàn, thôngthạo công việc của làng và không có tang trở Cụ Đăng cai là người đại diện chocác cụ cao tuổi trong làng (từ 70 trở lên) để sắp xếp cùng với Ban Khánh tiết,Ban Bộ lễ về công việc hội hè, lễ tiết của làng trong vòng một năm Thông qua

cụ Đăng cai, Ban Tổ chức sẽ tham khảo ý kiến của các cụ cao tuổi để đề ra

chương trình cụ thể của lễ hội sao cho đúng với phong tục, tập quán của làng.Trong lễ bàn giao, cụ Đăng cai mới cũng phải sửa cơi trầu làm lễ trình trướcThánh

Sau buổi lễ bàn giao của Ban Khánh tiết và cụ Đăng cai, dân làng lại tiếptục bàn về công việc chuẩn bị cho lễ hội năm sau Lần họp này, Ban tổ chức đãđưa ra chương trình lễ hội dự kiến để tham khảo ý kiến của các cụ cửu, bát, thất

và nhân dân

Sau các cuộc họp toàn dân tại đình, đền với sự tham gia của các cụ tronglàng, để chuẩn bị cho lễ hội, cứ định kỳ một tuần hay mười ngày, ban tổ chức lạitiến hành các cuộc họp riêng để phân công công việc cụ thể theo như chương

trình đã định Các cuộc họp của Ban Tổ chức thường được tiến hành tại nhà cụĐăng cai Mặc dù không có sự tham gia của các cụ cửu, bát, thất nhưng thôngqua cụ Đăng cai, các cụ luôn nắm được công việc cụ thể của Ban Tổ chức và cónhững ý kiến đóng góp kịp thời Cũng trong các buổi họp này, Ban Tổ chức đãthành lập nên một ban trù bị gồm 6 người để chịu trách nhiệm soạn và kiểm kêlại toàn bộ số trang phục dành cho hàng đô, chức việc, cũng như các tàn, quạt,cán cờ, khung lọng Đồng thời, các thành viên của các tiểu ban cũng căn cứvào nhiệm vụ cụ thể của ban mình để tiến hành lên danh sách và chọn lựa cácHội Đồng canh phù hợp để phân công công việc Tất cả các công việc chuẩn bịcho lễ hội đều được cụ thể hóa từng chi tiết cho từng nhóm, từng ngày trongsuốt thời gian từ đó cho đến khi diễn ra lễ hội Ví dụ: Ban Khánh tiết có tráchnhiệm tu lễ trong thời gian lễ hội, lễ vật gồm những gì, số lượng là bao nhiêuđều do ban tổ chức căn cứ theo yêu cầu của từng ngày để quy định và phân công

cụ thể Trong các cuộc họp này, các bộ phận được phân công nhiệm vụ phải báocáo chi tiết công việc và chương trình hoạt động của mình trong lễ hội Đồngthời, về mặt nghi lễ, ông trưởng thôn với tư cách là Phó trưởng ban tổ chức cũngphải luôn bám sát những thông tin do cụ Đăng cai, ông Trưởng Ban Bộ lễ,Trưởng Ban Khánh tiết, những người đại diện cho dân làng, thông báo để thamkhảo ý kiến của các cụ cao tuổi, nếu có khó khăn gì, cần bổ sung gì thì xin các

cụ góp ý

Việc bàn bạc cho tổ chức lễ hội diễn ra rất tỷ mỉ, tất cả các bộ phận đượcgiao nhiệm vụ đều hồ hởi và cố gắng hoàn thành công việc một cách tốt nhất,bởi ai cũng nghĩ đó là một vinh dự và trách nhiệm khi được góp sức mình đểlàm việc “ Nhà Thánh”, để phục vụ việc làng

Buổi họp cuối cùng diễn ra tại đình vào chiều ngày mùng 10 tháng Giêng,

ở cuộc họp này, toàn bộ chương trình của lễ hội được rà duyệt lần cuối Đặc biệttại đây, các cụ và ban tổ chức sẽ sắp xếp lần cuối cùng cho đoàn rước ngày hômsau, thứ gì đi trước, thứ gì đi sau đều được quyết định cụ thể và thông báo côngkhai cho mọi người cùng biết Nếu có gì sơ suất thì các cụ sẽ góp ý ngay để kịpthời khắc phục

2.1.2 Lựa chọn hàng đô, chức việc và quá trình luyện tập

Hội làng chính là dịp để người dân tưởng nhớ đến công lao của Thànhhoàng làng mình thông qua các hoạt động như tế lễ, rước xách… chính vì vậynhững người trực tiếp tham gia vào các hoạt động này đều phải được lựa chọn

kỹ lưỡng và trải qua quá trình luyện tập công phu từ nhiều tháng trước khi vàohội

Trong bất cứ lễ hội nào, đoàn rước luôn có vị trí quan trọng nhất, là hoạtđộng trung tâm thu hút sự chú ý của những người tham dự hội Những ngườiđược tham gia vào việc phục vụ đoàn rước luôn cảm thấy rất vinh dự và tự hào,bởi lẽ có nhiều người trong cả cuộc đời mình họ chỉ có được một lần đảm nhậncông việc quan trọng này Ở Giang Xá, những người tham gia khiêng kiệu trongđoàn rước được gọi chung là hàng đô Hàng đô phần lớn là nam giới được lựachọn từ các Hội Đồng canh Mỗi Hội Đồng canh sẽ được giao đảm nhận mộtcông việc cụ thể căn cứ vào số lượng người cũng như độ tuổi của hội đó Ví dụ,việc khiêng nhang án cần tám người thì ban tổ chức sẽ tìm một hội có khoảng 10đến 16 người (kể cả người để thay thế), ở độ tuổi trên dưới 30 để giao nhiệm vụ,hay như việc khiêng kiệu cỗ cần bốn người thì cũng phải chọn một hội thíchhợp Sau khi đã lên danh sách các Hội Đồng canh và các công việc dự kiến củahội đó, Ban Tổ chức sẽ cho mời các ông Trưởng Hội ra để bàn giao cụ thể côngviệc Các Trưởng Hội Đồng canh sẽ về và tổ chức anh em trong hội mình luyệntập sao cho hoàn thành tốt nhất công việc được giao

Tuy vậy, không phải tất cả hàng đô đều được chọn lựa từ các Hội Đồngcanh Theo lệ của làng từ xưa, riêng hàng đô phù giá - Những người lãnh tráchnhiệm khiêng kiệu Thánh, phải là những “trai thanh” với độ tuổi từ 18 đến 20,chưa lập gia đình, có ông bà, bố mẹ song toàn, bản thân người đó phải khoẻmạnh, có đạo đức và không có tang chế Chính vì vậy việc lựa chọn hàng đô phùgiá luôn là một công việc tốn nhiều công sức và thời gian Ban Tổ chức phải ràsoát toàn bộ các gia đình trong làng để tìm ra các thanh niên đáp ứng đủ tiêuchuẩn Sau đó, đại diện của ban phải đến từng nhà để có lời với gia đình và mờingười đó tham gia phục vụ việc làng

Nếu như trước đây tế tự, hội hè là việc dành riêng cho nam giới thì đếnnay điều này không còn đúng nữa Từ nhiều năm trở lại đây, phụ nữ ở Giang Xáđược khuyến khích tham gia các công việc của làng Chính vì vậy, trong lễ hộicủa làng ngày nay, ta thấy có sự tham gia của các hàng đô nữ Cũng như hàng

đô phù giá, số lượng hàng đô nữ tuy không nhiều nhưng được chọn lựa rất kỹcàng Họ phải là những “gái lịch”, chưa có chồng, ông bà bố mẹ còn đầy đủ,không mắc ưu, mắc bụi

Sau khi đã chọn đủ số hàng đô theo yêu cầu, công việc luyện tập được bắtđầu Việc luyện tập của hàng đô do các Cán biện phụ trách, Cán biện nam phụtrách hàng đô nam, Cán biện nữ phụ trách hàng đô nữ Trước đây ở Giang Xá,tất cả các hàng đô tham gia lễ hội là do các phiên cử ra Phiên là tổ chức dựatrên cơ sở liên gia, toàn bộ số trai đinh của làng được chia đều thành tám phiên,mỗi phiên bao gồm các gia đình nằm liền nhau trong cùng một khu vực, vì thế

có thể cùng họ, cùng giáp nhưng không cùng phiên Trong khi đó, các Cán biện

là do hội Tư văn cử ra Hội Tư văn là tổ chức của những người có học, hiểu biết

lễ nghĩa và là phải là con nhà khá giả, điều này cho thấy tầm quan trọng củachức Cán biện đối với việc tổ chức lễ hội Ngày nay, hội Tư văn không còn nữa,nhưng việc lựa chọn Cán biện vẫn phải tuân thủ theo những tiêu chuẩn khá khắtkhe Cán biện phải là những người có độ tuổi từ 50 đến 69, có sức khoẻ, thôngthạo việc làng, có phong độ nghiêm trang Có sáu Cán biện đảm nhận toàn bộcông việc phân bổ hàng đô kiệu cũng như bố trí thời gian để tập luyện tại sânđình Trước khi bắt đầu tập, Cán biện cho toàn bộ hàng đô tập trung một buổichiều để nói rõ về tầm quan trọng của lễ hội Sau đó bắt đầu “nghiêm quân” saocho thật thạo, đi, đứng, lùi, quay, lên cao xuống thấp, xoay ra xoay vào đều phảikhớp với nhịp trống Khi đổi vai, Cán biện gụ vào thành trống để làm dự lệnhcho hàng đô chuẩn bị, sau đó gõ vào mặt trống ba tiếng; tiếng thứ nhất, hàng đônhất loạt lui chân phải về đằng sau khoảng một bàn chân tạo thế chân chèo;tiếng thứ hai, bá hai tay vào đòn kiệu, ép sát khuỷu tay vào ngực ở thế giữ thăngbằng; tiếng thứ ba, ngửa ra đằng sau, đồng thời luồn mặt qua đòn kiệu, đặt đònkiệu đưa chân lên ở tư thế đứng nghiêm Khi đi, trống điểm ba tiếng khoan hoà

“tông, tông - tông” (giữa tiếng thứ hai và tiếng thứ ba có khoảng cách dài hơnhai tiếng đầu) Khi nghe tiếng trống, hàng đô thống nhất bước chân trái lên haibước ngắn để tránh rung kiệu, đặc biệt phải lưu ý, mỗi bước chỉ bằng một bànchân Trong khi tập, Cán biện phải nhắc nhở mọi người những điều cần tránhkhi khiêng kiệu như không được bước bước một, không được bước chân nọ kêchân kia

Cùng với hàng đô, việc chọn quân cờ cũng được tiến hành Cờ người vốn

là một trò chơi phổ biến của nhiều địa phương mỗi dịp xuân về Sau nhiều nămgián đoạn không tổ chức được, đến năm 2000, làng Giang Xá mới có điều kiệnkhôi phục hội cờ truyền thống Muốn chơi cờ người, trước hết phải lựa chọnnhững người phụ trách sân cờ, gọi là cụ Tổng cờ và các bà Cai cờ Từ xưa đếnnay, Tổng cờ và Cai cờ ở Giang Xá đều do các bà đảm nhận Tổng cờ là ngườibao quát chung toàn bộ quá trình từ lựa chọn quân cờ, luyện tập cho đến khi radàn quân trên sân Cụ Tổng cờ phải là người đã có tuổi (từ 70 trở lên), hiểu biết,

có phong thái, dáng vẻ ưa nhìn, gia đình cũng phải thuộc loại khá giả, có của ăncủa để Giúp việc cho cụ Tổng cờ là hai bà Cai cờ, có độ tuổi từ 40 đến 50, cũngphải đáp ứng các tiêu chuẩn chung như các chức việc khác của làng Các bà Cai

cờ sẽ trực tiếp lựa chọn và huấn luyện quân cờ

Công việc chọn lựa bắt đầu bằng việc lên danh sách quân cờ Đội cờ gồm

32 quân, chia làm hai bên, một bên nam và một bên nữ Toàn bộ quân cờ phải làcác nam thanh, nữ tú (trai chưa vợ, gái chưa chồng), đang ở độ tuổi trăng tròn,hoặc18, đôi mươi, gia đình phải còn đủ cả ông bà, cha mẹ và không “vướng bụi”trong thời gian tham gia đóng vai Để chọn đủ 32 quân cờ, các bà Cai cờ phải đitừng nhà có con trai, con gái đáp ứng đủ tiêu chuẩn và có lời với gia đình chocác cháu ra đình để dân làng chọn tuyển Công việc tuyển quân cờ mới thực sựcuốn hút và hồi hộp làm sao Thoạt đầu, phải tiến hành so vai để chọn nhữngngười có chiều cao bằng nhau, những người có thân hình cân đối, khuôn mặt cónét, có sắc Số quân cờ có 32 quân nhưng phải chọn thêm một số người dự bị.Sau khi chọn đủ quân cờ, công việc luyện tập bắt đầu Cũng giống như hàng đô,quân cờ cũng phải tập sao cho mọi hành động, khi đứng khi ngồi, khi ra khi vào,

khi tiến khi thoái, khi sắp hàng khi vào lễ, đều có phép tắc, có thứ tự, chỉ nghetiếng trống của bà Cai cờ làm hiệu mà thực hiện Trong quá trình luyện tập, cụTổng cờ và các bà Cai cờ phải chú ý quan sát cử chỉ, dáng điệu, nét mặt củatừng người để chọn sắm các vai phù hợp Bao giờ cũng vậy, các vai tướng kể cảtướng nam và tướng nữ phải là những người có dung mạo trội nhất, nét mặt phảisắc sảo, dáng người cũng phải cân đối, có phong độ Tiếp sau đó phải chọn cácvai sĩ, tượng, xe, pháo…Tất cả việc chọn lựa này, phải được giữ bí mật hoàntoàn trong suốt quá trình tập, cho đến mùng 5 tháng Giêng, cụ Tổng cờ mới chocông bố chính thức người nào vào vai nào, ghế nào Toàn bộ công việc luyện tậpchỉ kết thúc trước khi lễ hội diễn ra vài ngày Khi mọi công việc chuẩn bị choquân cờ đã hoàn tất, cụ Tổng cờ phải làm lễ trình Thánh và khao quân cờ Khaoquân cờ ngày xưa là phải làm cỗ mặn, làm thật linh đình và mời tất cả quân cờđến nhà để ăn uống Ngày nay, việc khao quân được đơn giản hoá rất nhiều, chỉ

tổ chức tiệc trà, bánh kẹo Sau cụ Tổng cờ, tướng ông, tướng bà cũng phải làm

lễ trình và chọn ngày khao quân

Cùng với hàng đô, quân cờ, các bộ phận khác cũng bắt tay vào công việcchuẩn bị cho lễ hội Phường trống, Phường kèn, Hội Sênh tiền, múa lụa, cờ reo,

cờ hiệu…ngày ngày tập trung các thành viên tại sân đình để luyện tập Mọingười ai cũng cố gắng tập thật chăm chỉ để đến ngày vào hội không xảy ra sơsuất gì kẻo làng chê trách

Trong lễ hội, ngoài đoàn rước, các hoạt động tế, lễ cũng là một nội dungrất quan trọng Chính vì vậy, để đảm bảo cho các cuộc tế, lễ diễn ra trang trọng,

từ nhiều ngày trước khi vào hội, Ban Bộ lễ phải tổ chức cho các quan viên tếluyện tập thật chu đáo Ở Giang Xá, Ban Bộ lễ do dân cử ra, gồm có bốn người,

độ tuổi từ 60 trở lên, gia đình phải toàn vẹn ông bà, bố mẹ, đồng thời ngườiđược cử vào Ban Bộ lễ phải có đạo đức, có tinh thần trách nhiệm cao Khi mộtngười trong Ban Bộ lễ vướng bụi thì phải xin nghỉ và ba người còn lại sẽ làmthay phần việc của ông ta Trong trường hợp Ban Bộ lễ chỉ còn lại hai người thìlàng sẽ cử thêm người vào Ban Bộ lễ để đảm bảo công việc Ban Bộ lễ có tráchnhiệm quán xuyến toàn bộ công việc lễ tiết của làng, chịu trách nhiệm tổ chức

việc tế, lễ, kiểm tra lễ vật do Ban Khánh tiết chuẩn bị, nếu chưa đúng yêu cầu thìnhắc Ban Khánh tiết làm lại

Dưới Ban Bộ lễ là Ban Chấp sự, chịu trách nhiệm trực tiếp về tế, lễ Bannày gồm 22 người, độ tuổi từ 45 trở lên, cũng phải đáp ứng các tiêu chuẩn chung

về gia đình và cá nhân như các chức việc khác Trong suốt thời gian dài trướcđây, khi làng còn bát giáp, những người trong Ban Chấp sự là do các giáp cử ra

Họ phải trải qua một quá trình luyện tập rất công phu Theo truyền thống củalàng, các nam thanh niên đến tuổi 16, 17 tuổi đã bắt đầu được học tế, học lễ Cứvào những đêm tháng Tám sáng trăng, trai làng trong các giáp lại tập trung tạicác nhà có sân rộng để học tế, lễ do một cụ cao tuổi, thông hiểu việc làng hướngdẫn Cùng với thời gian, làng trải qua nhiều thay đổi, nhưng việc lễ nghĩa vẫnluôn được bảo lưu Ban Chấp sự dưới sự chỉ huy của ông Chủ tế vẫn duy trì toàn

bộ các nghi thức trong việc tế tự của làng Là người giữ trọng trách quan trọng,thay mặt cho dân làng thực hiện các nghi lễ với thần thánh, ông chủ tế phải đượclựa chọn rất kỹ lưỡng, phải là người trên 60 tuổi, còn khoẻ mạnh, ngoại hình cânđối, dung mạo nghiêm trang, sáng sủa, không có khuyết tật, gia đình của Chủ tếcũng phải là người sống lâu đời ở làng, bản thân ông ta cũng phải song toàn,đông con nhiều cháu và có đủ cả con trai, con gái Dưới sự hướng dẫn của Chủ

tế và Ban Bộ lễ, trước lễ hội nhiều ngày, quan viên tế ở làng cũng luyện tập nhưcác bộ phận khác Ở Giang Xá, việc tế lễ ở đình, đền phải tuân thủ theo nhữngquy tắc rất chặt chẽ, vì thế khi học, ông Chủ tế phải hướng dẫn tỷ mỉ cho BanChấp sự từ cách làm lễ Thập bái, cách đi đứng sao cho trông thật khoan thai màvẫn trang nghiêm, cách để tay khi dâng rượu, dâng hương, cách quỳ ở chiếu…tất đều phải thực hiện sao cho đều, cho đẹp, cho thật nhịp nhàng với tiếng nhạccủa phường bát âm, của chiêng, trống điểm trên sân tế

Toàn bộ quá trình chuẩn bị được diễn ra thật khẩn trương, sôi nổi Các bộphận đều cố gắng tập trung làm tốt công việc của mình Ngày mùng 10 thángGiêng, sau khi đã luyện tập đâu ra đấy, tất cả hàng đô, chức việc tập trung tạiđình để duyệt lại lần cuối để ngày hôm sau vào đám đảm bảo không xảy ra sơsuất gì Trong buổi tập này, dùng đủ các đồ trần thiết như đi rước thật, hàng đô,

chức việc cũng mũ áo chỉnh tề, quan viên tế vào sân đình tập tế, tất cả mọi việcchuẩn bị thật chu đáo mới yên tâm về nghỉ để ngày hôm sau vào việc thực sự.

2.1.3 Các công việc sửa sang, trang trí

Từ giữa tháng Chạp, không khí chuẩn bị cho lễ hội đã tràn ngập trên mọinẻo đường, ngõ xóm của làng Khu vực đình, đền là trung tâm chính của lễ hộiđược chú ý sửa sang cho thật phong quang, đẹp đẽ Thông thường, đình, đền do

cụ Từ trông nom Theo lệ làng từ xưa đến nay, cụ Từ phải là người nguyên quán

ở làng, có độ tuổi từ 60 trở lên, không có khuyết tật, gia đình song toàn, và phải

có con trai để giúp việc Cụ Từ có trách nhiệm trông nom đèn nhang, lễ báiquanh năm, bảo quản tài sản, đồ thờ ở đình, đền Trước ngày lễ hội, cụ từ phảikiểm tra lại toàn bộ khu vực xung quanh đình, đền, chỗ nào hư hỏng thì phải báongay cho Ban Khánh tiết để lên kế hoạch tu sửa Càng đến gần ngày hội, côngviệc sửa sang càng khẩn trương, Ban Khánh tiết cho người quét vôi lại toàn bộcác bức tường ở đình, ở đền sao cho thật mới, thật đẹp Các câu đối trên cột trụhoa biểu, trên bình phong đều được sơn lại Trong khi đó, cụ Từ cùng gia nhânmang cho mang toàn bộ đồ tế khí ra, dùng nước gừng để lau chùi cho sạch sẽ

Đến ngày mùng 9 tháng Giêng, các công việc sửa sang lại đình, đền đãhoàn tất, mọi người bắt tay vào việc trang trí Ngoài sân đình, Ban Khánh tiếtcho dựng 3 phong du, một ở chính giữa sân để làm nơi trải chiếu tế, còn hai bên

tả, hữu làm chỗ cho các cụ Thượng và các vãi bà ngồi dự lễ Cách đó không xa,

ở cuối sân, một vài người làm công việc lồng các tàn, tán, lọng vào khung Lọngđược may bàng vải vàng (dùng cho Thượng đẳng thần), đường kính khoảng 1,2

m Dưới lọng vàng được treo những gù bông nhiều màu sắc Những chiếc lọngnhỏ hơn nhưng được quây bằng vải đỏ và vàng (một lớp vàng lại đến một lớp

đỏ, may so le nhau), kết thành hình trụ cao xấp xỉ 1m, thường gọi là tàn Cũngdạng như tàn nhưng ngắn hơn được gọi là tán

Ở trong đình, các ông Trưởng Hội Đồng canh đến nhận trang phục hàng

đô, chức việc cho hội mình để chuẩn bị cho buổi tập cuối cùng ngày mai KiệuGiá văn, kiệu Thánh, nhang án, choé nước cũng được trang trí thật đẹp mắt vàđặt trong lòng giữa của đình

Ngày mùng 10, khi hai lá cờ đại được dựng lên ở giữa sân đình, khôngkhí trong xóm làng càng trở lên nhộn nhịp hơn và linh thiêng hơn Trước cửađình, đền, cụ Từ và gia nhân cho treo tấm màn sen (tấm vải vàng có thêu hoasen) lên Dưới chân màn sen, ở sân đình, bày một chiếc bàn nhỏ, hai bên bànbày hai giá gươm cẩn Phía sau giá gươm, ngựa và voi đã được trang trí yếmthêu, đeo quả nhạc, cả hai đều được đặt trên bệ gỗ có bánh xe để kéo Toàn bộ

đồ trần thiết đã sẵn sàng, chỉ chờ sau buổi duyệt là chuyển về đền cho đoàn rướcsáng hôm sau

Không chỉ có ở đình, đền, không khí nô nức chuẩn bị cho lễ hội còn xuấthiện trong từng gia đình, từng ngõ xóm Theo lệ làng, trước ngày vào đám, tất cảcác ngõ xóm đều phải tổ chức quét dọn, khơi thông cống rãnh, tu bổ đường xácho thật phong quang, sạch sẽ Các gia đình cũng quét dọn lại nhà cửa Xómlàng như đẹp hơn khi chuẩn bị vào hội

Tại bốn ngõ xóm chính nằm trên con đường mà đoàn rước sẽ đi qua, dântrong xóm cho dựng những chiếc cổng bái vọng Cổng được dựng bằng tre, phíatrên và hai bên cột đều treo các câu đối bằng chữ Hán do người trong xóm viết.Chính giữa cổng, bên dưới bày một nhang án trên có đặt lư hương, nến, bìnhhoa, mâm ngũ quả Hai bên cổng bái vọng có thể trang trí thêm bằng hai cành ládừa được tết khá đẹp mắt, hay bày thêm những cành đào, cây quất cho thêm vẻtrang trọng Từ khi được dựng lên, lúc nào tại cổng bái vọng cũng phải có mộtvài cụ Thượng là người trong xóm đứng túc trực tại ban thờ để lo việc đènnhang, hương khói Cổng bái vọng là nơi các cụ cao tuổi vì điều kiện sức khoẻkhông thể tham gia đoàn rước, hay các gia đình có tang không được ra chốnđình trung làm lễ vọng để tỏ lòng thành kính với Đức Thánh

Từ các ngõ xóm cho tới từng gia đình, không khí nhộn nhịp của lễ hội đãlen lỏi vào khắp nơi, cảnh quan làng xóm trở nên đẹp hơn, rực rỡ hơn, cũng như

lòng người đang náo nức chờ đón lễ hội

2.1 4 Chuẩn bị lễ vật

Hội làng muốn long trọng phải có lễ vật thờ Toàn bộ việc chuẩn bị lễ vậtcho hội làng là do Ban Khánh tiết đảm nhận Theo lệ làng, hàng năm những

người lên tuổi tròn 50, 60, cho đến 100 phải nộp một khoản tiền gọi là tiền chiếtcan Trước đây, tất cả những người lên tuổi tròn như vậy đến ngày mùng 4 Tết,

lễ Khánh thọ của làng, đều phải sửa lễ ra đền Lễ vật gồm có 50 khẩu trầu, mộtchai rượu, một bánh pháo Ngày nay dân làng thấy làm như vậy có phần lãng phínên cho tổ chức mừng thọ chung, mỗi độ tuổi chỉ sửa một cơi trầu để làm lễtrình Thánh, còn lại chuyển thành tiền, gọi là chiết can Tiền chiết can theo quyđịnh của làng là 20.000 đồng một người Số tiền chiết can thu được, cùng vớicác khoản công đức mà nhân dân đóng góp tại đình, đền làng giao cho BanKhánh tiết để lo tu lễ cả năm, chuẩn bị lễ vật cho tất cả các tuần tiết của làng

Theo đúng phong tục của làng, mọi việc biện lễ phải do Ban Khánh tiếtđảm nhiệm toàn bộ, nhưng do quy mô lễ hội lớn với số lượng lễ vật lại nhiều,một mình Ban Khánh tiết không thể kham nổi Chính vì vậy, từ trước lễ hội mộttháng, Ban Khánh tiết phải tìm một số gia đình trong làng thông thạo việc làmcác loại bánh trái và đặt họ làm giúp Sau khi Ban Khánh tiết đã có lời, gia đìnhbắt tay vào việc chuẩn bị các nguyên vật liệu cần thiết, toàn bộ công việc nàyngày nay diễn ra rất nhanh chóng, chỉ khoảng vài ngày Sau khi có đủ nguyênliệu, chiều ngày mùng 10, công việc làm bánh được bắt đầu

Ngày nay, lễ vật thờ ở Giang Xá đã được đơn giản hoá đi rất nhiều, cỗ củalàng chỉ là cỗ chay với bốn loại vật phẩm chính là bánh bác, bánh cốm, bánh dày

và chè kho

Bánh bác là loại bánh chỉ có duy nhất ở làng Giang Xá Bánh bác ra đời từkhi nào cho đến nay cũng không ai còn nhớ chính xác nữa Tương truyền, trướckhi hưng binh khởi nghĩa đánh đuổi giặc Lương, Lý Bí cho quân sĩ đi khắp nơithu nhận các loại bánh để làm “lương khô”, khi đó nhân dân Giang Xá đã làm rabánh bác, loại bánh làm từ bột nếp, có thể để được lâu ngày mà không hỏng

Bánh bác hình tròn với ba lớp màu, vỏ bánh có hai màu đỏ, trắng đan xen,nhân bánh màu vàng, trông vừa đẹp lại lạ mắt Nguyên liệu để làm bánh bác làgạo nếp cái hoa vàng, đậu xanh, mật đường, gấc, lá chuối và dây để giàng buộc.Muốn làm bánh bác, trước hết phải chọn loại nếp thật ngon, nhặt hết các hạt tẻ,hạt kẹ, sau đó đem ngâm rồi xay thành bột nước Bột trước khi làm phải được