Vấn đề về con người trong triết học

I. Mở đầu 1. Đặt vấn đề 2. Mục tiêu đề tài II. Kiến thức cơ bản 1. Khái niệm con người, con người là một động vật a. Khái niệm con người b. Con người là một động vật đúng hay sai? 2. Sự thống nhất giữa 2 mặt trong con người a. Mặt sinh vật b. Mặt xã hội c. Hai mặt trong mõi con người 3. Bản chất của con người theo quan điểm triết học MAC a. Bản chất con người b. Luận điểm của MAC về bản chất con người 4. Ý nghĩa của phương pháp luận và liên hệ a. Ý nghĩa phương pháp luận b. Liên hệ trong cuộc sống hằng ngày III. Kiến thức vận dụng 1. Bình luận câu nói: “Cha mẹ cho em thành người, thầy cô cho em cái chữ” a. Nghĩa đen và nghĩa bóng b. Biểu hiện về hai mặt trong con người 2. “Giải pháp 2” của nghị quyết 29NQTW Ngày 4112013 HNTW 8 khoá XI “về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”. a. Nội dung của giải pháp 2 b. Biểu hiện bản chất con người trong giáo dục c. Liên hệ ở trường chúng ta về vấn đề này IV. Kết luận 1. Tóm tắt nội dung 2. Nhận xét và đánh giá và giải quyết được gì V. Tài liệu tham khảo

DANH SÁCH NHÓM THAM GIA VIẾT TIỂU

và tên)

TIÊU LUẬN THUYẾT TRÌNH ĐIỂM

TỔNG KẾT (A+B) /2

Điểm (A)

Điểm (B)

Nhận xét của giáo viên

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

Ngày… Tháng… năm 20…

Giáo viên

Mục lục

I Mở đầu 4

1 Đặt vấn đề 4

2 Mục tiêu đề tài 4

II Kiến thức cơ bản 5

1 Khái niệm con người, con người là một động vật 5

a Khái niệm con người 5

b Con người là một động vật đúng hay sai? 9

2 Sự thống nhất giữa 2 mặt trong con người 9

a Mặt sinh vật 9

b Mặt xã hội 11

c Hai mặt trong mõi con người 12

3 Bản chất của con người theo quan điểm triết học MAC 14

a Bản chất con người 14

b Luận điểm của MAC về bản chất con người 18

4 Ý nghĩa của phương pháp luận và liên hệ 21

a Ý nghĩa phương pháp luận 21

b Liên hệ trong cuộc sống hằng ngày 22

III Kiến thức vận dụng 32

1 Bình luận câu nói: “Cha mẹ cho em thành người, thầy cô cho em cái chữ” 32

a Nghĩa đen và nghĩa bóng 32

b Biểu hiện về hai mặt trong con người 32

2 “Giải pháp 2” của nghị quyết 29-NQ/TW Ngày 4/11/2013 HNTW 8 khoá XI “về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”. 33

a Nội dung của giải pháp 2 33

b Biểu hiện bản chất con người trong giáo dục 35

c Liên hệ ở trường chúng ta về vấn đề này 36

IV Kết luận 39

1 Tóm tắt nội dung 39

2 Nhận xét và đánh giá và giải quyết được gì 40

V Tài liệu tham khảo 42

I Mở đầu

1 Đặt vấn đề

Tạo hoá đã tạo ra một sinh vật hoàn chỉnh nhất, phức tạp nhất – đó

là con người Con người với những quan hệ của mình tạo thành một

xã hội loài người Con người quan hệ với xã hội với tư cách là những

cá nhân, con người cùng nhau tạo ra lịch sử Vậy con người sinh ra từ đâu? Ý nghĩa cuộc sống của con người là gì? Trong mỗi thời đại lịch

sử của con người quan hệ với tự nhiên, với đồng loại như thế nào? Vì đâu ở mỗi con người, mỗi cộng đồng người có những nét độc đáo về

tư tưởng, tình cảm, tâm lý, tính cách, nghị lực, tài năng? Con người có thể làm chủ tự nhiên, xã hội và bản thân mình hay không? Con người phải làm gì để cho cuộc sống xứng đáng với con người?

Đó là những vấn đề chung mà tất cả các trường phái triết học từ cổ đại cho đến nay đều đặt ra và giải quyết bằng những quan điểm khác nhau Với sự ra đời của triết học Mác Lênin, lần đầu tiên, vấn đề con người được nhận thức một cách khoa học Triết học Mác Lênin xuất phát từ vấn đề con người và quay trở về đấu tranh giải phóng con người

Nghiên cứu vấn đề con người theo quan điểm triết học Mác Lênin giúp chúng ta có cơ sở lý luận đúng đắn để nhận thức và thực hiện tốt chính lược con người của Đảng ta trong công cuộc đổi mới mọi mặt của đời sống con người trên con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội

2 Mục tiêu đề tài

Nắm vững bản chất con người theo quan điểm triết học Mác Lênin Hiểu rõ mối quan hệ cá nhân xã hội

Thấy rõ được vai trò quyết định của quần chúng nhân dân trong lịch

sử đồng thời thấy được vai trò đặc biệt quan trọng của lãnh tụ, vĩ nhân trong lịch sử?

Từ đó giúp ta có cơ sở lý luận để quán triệt và thực hiện quan điểm của Đảng ta về chiến lược con người trong xây dựng và bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa

II Kiến thức cơ bản

1 Khái niệm con người, con người là một động vật

a Khái niệm con người

 Trong triết học phương Đông

Những vấn đề triết học về con người là một nội dung lớn trong lịch

sử triết học nhân loại Đó là những vấn đề: Con người là gì? Bản tính, bản chất con người? Mối quan hệ giữa con người và thế giới? Con người có thể làm gì để giải phóng mình, đạt tới tự do? Đây cũng chính là nội dung cơ bản của nhân sinh quan – một nội dung cấu thành thế giới quan triết học

Tuỳ theo điều kiện lịch sử của mỗi thời đại mà nổi trội lên vấn đề này hay vấn đề kia Đồng thời, tuỳ theo giác độ tiếp cận khác nhau mà các trường phái triết học, các nhà triết học trong lịch sử có những phát hiện, đóng góp khác nhau trong việc lý giải về con người Mặt khác trong khi giải quyết những vấn đề trên, mỗi nhà triết học, mỗi trường phái triết học có thể lại đứng trên lập trường thế giới quan, phương pháp luận khác nhau: Duy vật hoặc duy tâm, biện chứng hoặc siêu hình

Trong nền triết học Trung Hoa suốt chiều dài lịch sử trên hai ngàn năm cổ - trung đại, vấn đề bản tính con người là vấn đề được quan tâm hàng đầu Giải quyết vấn đề này, các nhà tư tưởng của Nho gia và

Pháp gia đã tiếp cận từ giác độ hoạt động thực tiễn chính trị, đạo đức của xã hội và đi đến kết luận bản tính người là Thiện (Nho gia) và bản tính người là Bất Thiện (Pháp gia) Các nhà tư tưởng của Đạo gia, ngay từ Lão tử thời Xuân Thu, lại tiếp cận giải quyết vấn đề bản tính người từ giác độ khác và đi tới kết luận bản tính Tự Nhiên của con người Sự khác nhau về giác độ tiếp cận và với những kết luận khác nhau về bản tính con người đã là tiền đề xuất phát cho những quan điểm khác nhau của các trường phái triết học này trong việc giải quyết các vấn đề về quan điểm chính trị, đạo đức và nhân sinh của họ

Khác với nền triết học Trung Hoa, các nhà tư tư tưởng của các trường phái triết học ấn độ mà tiêu biểu là trường phái Đạo Phật lại tiếp cận từ giác độ khác, giác độ suy tư về con người và đời người ở tầm chiều sâu triết lý siêu hình (Siêu hình học) đối với những vấn đề nhân sinh quan Kết lụân về bản tính Vô ngã, Vô thường và tính hướng thiện của con người trên con đường truy tìm sự Giác Ngộ là một trong những kết luận 201 độc đáo của triết học Đạo Phật

 Trong triết học phương Tây

Trong suốt chiều dài lịch sử triết học phương Tây từ Cổ đại Hy Lạp trải qua giai đoạn Trung cổ, Phục hưng và Cận đại đến nay, những vấn đề triết học về con người vẫn là một đề tài tranh luận chưa chấm dứt

Thực tế lịch sử đã cho thấy giác độ tiếp cận giải quyết các vấn đề triết học về con nngười trong nền triết học phương Tây có nhiều điểm khác với nền triết học phương Đông Nhìn chung, các nhà triết học theo lập trường triết học duy vật đã lựa chọn giác độ khoa học tự nhiên để lý giải về bản chất con người và các vấn đề khác có liên quan Ngay từ thời Cổ đại, các nhà triết học duy vật đã từng đưa ra quan niệm về bản chất vật chất tự nhiên của con người, coi con người

cũng như vạn vật trong giới tự nhiên không có gì thần bí, đều được cấu tạo nên từ vật chất Tiêu biểu là quan niệm của Đêmôcrit về bản tính vật chất nguyên tử cấu tạo nên thể xác và linh hồn của con người Đây cũng là tiền đề phương pháp luận của quan điểm nhân sinh theo đường lối Êpiquya Những quan niệm duy vật như vậy đã được tiếp tục phát triển trong nền triết học thời Phục hưng và Cận đại mà tiêu biểu là các nhà duy vật nước Anh và Pháp thế kỷ XVIII; nó cũng là một trong những tiền đề lý luận cho chủ nghĩa duy vật nhân bản của Phoiơbắc Trong một phạm vi nhất định, đó cũng là một trong những tiền đề lý luận của quan niệm duy vật về con người trong triết học Mác

Đối lập với các nhà triết học duy vật, các nhà triết học duy tâm trong lịch sử triết học phương Tây lại chú trọng giác độ hoạt động lý tính của con người Tiêu biểu cho giác độ tiếp cận này là quan điểm của Platôn thời Cổ đại Hy Lạp, Đêcáctơ trong nền triết học Pháp thời Cận đại và Hêghen trong nền triết học Cổ điển Đức Do không đứng trên lập trường duy vật, các nhà triết học này đã lý giải bản chất lý tính của con người từ giác độ siêu tự nhiên Với Platôn, đó là bản chất bất tử của linh hồn thuộc thế giới ý niệm tuyệt đối, với Đêcáctơ, đó là bản tính phi kinh nghiệm (apriori) của lý tính, còn đối với Hêghen, thì

đó chính là bản chất lý tính tuyệt đối

Trong nền triết học phương Tây hiện đại, nhiều trào lưu triết học vẫn coi những vấn đề triết học về con người là vấn đề trung tâm của những suy tư triết học mà tiêu biểu là chủ nghĩa hiện sinh, chủ nghĩa Phơrớt

Nhìn chung, các quan điểm triết học trước Mác và ngoài mácxít còn có một hạn chế cơ bản là phiến diện trong phương pháp tiếp cận

lý giải các vấn đề triết học về con người, cũng do vậy trong thực tế

lịch sử đã tồn tại lâu dài quan niệm trừu tượng về bản chất con người

và những quan niệm phi thực tiễn trong lý giải nhân sinh, xã hội cũng như những phương pháp hiện thực nhằm giải phóng con người Những hạn chế đó đã được khắc phục và vượt qua bởi quan niệm duy vật biện chứng của triết học Mác-Lênin về con người

 Tóm lại

Con người là một thực thể tự nhiên mang đặc tính xã hội; có sự thống nhất biện chững giữa hai phương diện tự nhiên và xã hội

Nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội của con người

Tiền đề vật chất đầu tiên quy định sự hình thành, tồn tại và phát triển của con người là giới tự nhiên, do đó trước hết con người có bản tính tự nhiên Nghiên cứu, khám phá khoa học về cấu tạo tự nhiên và nguồn gốc tựnhiên của con người là cơ sở khoa học để con người hiểu biết về chính bản thân mình, tiến đến làm chủ bản thân trong mọi hành vi hoạt động sáng tạo ra lịch sử

Bản tính tự nhiên của con người thể hiện trên hai giác độ sau đây:

Thứ nhất, con người là kết quả tiến hóa và phát triển lâu dài của giới tự nhiên, cơ sở khoa học của kết luận này đã được chứng minh bằng sự phát triển của chủ nghĩa duy vật và khoa học tự nhiên, đặc biệt là học thuyết của Đácuyn về sự tiến hóa của các loài

Thứ hai, con người là bộ phận của giới tự nhiên do đó những biến đổi của giới tự nhiên và tác động của quy luật tự nhiên trực tiếp hoặc gián tiếp thường xuyên quy định sự tồn tại của con người và xã hội loài người, nó là môi trường trao đổi vật chất giữa con người với giới

tự nhiên; ngược lại, sự biến đổi và hoạt động của con người luôn tác động trở lại môi trường tự nhiên và làm biến đổi môi trường tự nhiên

Tuy nhiên, con người cũng không đồng nhất với các tồn tại khác của giới tự nhiên, nó có đặc tính xã hội Bản tính xã hội của con người

là bản tính đặc thù của nó trong quan hệ với các tồn tại khác của giới

tự nhiên Bản tính xã hội của con người thể hiện ở các mặt sau:

Một là, nguồn gốc hình thành con người không chỉ là quá trình tiến hóa của giới tự nhiên mà trước hết và cơ bản nhất là nhân tố lao động Chính nhờ lao động mà con người có khả năng vượt qua loài động vật

để tiến hóa và phát triển thành người

Hai là, sự tồn tại và phát triển của con người luôn bị chi phối bởi các nhân tố xã hội và các quy luật xã hội Xã hội biến đổi thì mỗi con người cũng biến đổi và ngược lại, sự phát triển của mỗi cá nhân lại trở thành tiền đề cho sự phát triển xã hội

Hai phương diện tự nhiên và xã hội của con người tồn tại trong tính thống nhất của nó, quy định lẫn nhau, tác động lẫn nhau, làm biến đổi lẫn nhau, nhờ đó tạo nên khả năng hoạt động sáng tạo của con người trong quá trình làm ra lịch sử của chính mình Vì vậy, để lý giải bản tính sáng tạo của con người cần kết hợp chặt chẽ cả hai phương diện tự nhiên và xã hội nhằm tránh rơi vào phiến diện, không triệt để, dẫn đến những sai lầm trong nhận thức và hoạt động thực tiễn

b Con người là một động vật đúng hay sai?

Con người là một động vật, con người cũng phải ăn uống, tìm kiếm thức ăn để nuôi dưỡng cơ thể Tuy nhiên khác ở sinh vật bình thường, con người còn sinh hoạt, hoạt động cộng đồng, cao hơn là con người còn có tri thức Con người biết suy nghĩ, biết chọn lựa, sáng tạo, hoạt động nhóm, tập thể Con người hoạt động và tạo nên

xã hội, cải tạo tự nhiên, thay đổi mọi thứ theo ý của mình

2 Sự thống nhất giữa 2 mặt trong con người

a Mặt sinh vật

Mác và Ăngghen khi bàn đến con người, đã coi yếu tố sinh học là tiền đề: Tiền đề đầu tiên của toàn bộ lịch sử nhân loại, thì dĩ nhiên,

là sự tồn tại của những cá nhân con người sống Vì vậy, điều đầu tiên cần phải xác định là tổ chức cơ thể của những cá nhân ấy và mối quan hệ mà tổ chức cơ thể ấy tạo ra giữa họ với phần còn lại của tự nhiên Điều đó bao hàm ý nghĩa là con người thoát thai từ tự nhiên, chính là thực thể tự nhiên và cũng còn có ý nghĩa rằng trước khi là người, thì con người đã là động vật và khi mới tách ra khỏi giới động vật, thì về cơ bản cũng giống súc vật: Những con người vừa mới tách khỏi giới súc vật, thì trong tất cả mọi mặt cơ bản cũng đều không tự do, chẳng khác gì bản thân súc vật

Tất nhiên, Mác và Ăngghen đặt yếu tố sinh học trong mối quan

hệ với yếu tố xã hội trong quá trình hình thành và phát triển con người: Con người, theo nghĩa đen của nó là một động vật xã hội, không những là một động vật vốn có tính hợp quần, mà còn là một động vật chỉ có thể tách rộng ra trong xã hội mà thôi Con người là động vật duy nhất như lao động có mục đích, nên đã thoát ra khỏi tình trạng loài vật, nhưng khi thoát ra khỏi giới tự nhiên như thế, không có nghĩa là con người đã độc lập tuyệt đối đối với giới tự nhiên Không bao giờ có độc lập tuyệt đối của con người với giới tự nhiên Ngay cả khi chúng ta tưởng như mình bị tách khỏi giới tự nhiên thì ngay lúc đó chúng ta cũng vẫn có mối liên hệ trực tiếp nhất với tự nhiên vì xương, thịt, máu và bộ não của chúng ta là thuộc về

tự nhiên, nằm trong giới tự nhiên như Ăngghen nói

Do con người cần phải ăn để sống, và có cấu trúc tương tự sinh vật nên vẫn còn mang phẩm chất sinh vật

Tiền đề vật chất đầu tiên quy sự tồn tại của con người là giới tự nhiên Cũng do đó, bản tính tự nhiên của con người bao hàm trong

nó tất cả bản tính sinh học, tính loài của nó Yếu tố sinh học trong con người là điều kiện đầu tiên quy định sự tồn tại của con người Vì vậy, có thể nói: Giới tự nhiên là "thân thể vô cơ của con người"; con người là một bộ phận của tự nhiên; là kết quả của quá trình phát triển và tiến hoá lâu dài của môi trường tự nhiên

b Mặt xã hội

Với phương pháp biện chứng duy vật, triết học Mác nhận thức vấn đề con người một cách toàn diện, cụ thể, trong toàn bộ tính hiện thực xã hội của nó, mà trước hết là lao động sản xuất ra của cải vật chất "Có thể phân biệt con người với súc vật, bằng ý thức, bằng tôn giáo, nói chung bằng bất cứ cái gì cũng được Bản thân con người bắt đầu bằng sự tự phân biệt với súc vật ngay khi con người bắt đầu sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt của mình - đó là một bước tiến

do tổ chức cơ thể của con người quy định Sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt của mình, như thế con người đã gián tiếp sản xuất ra chính đời sống vật chất của mình" Thông qua hoạt động sản xuất vật chất; con người đã làm thay đổi, cải biến giới tự nhiên: "Con vật chỉ sản xuất ra bản thân nó, còn con người thì tái sản xuất ra toàn bộ giới tự nhiên" Tính xã hội của con người biểu hiện trong hoạt động sản xuất vật chất; hoạt động sản xuất vật chất biểu hiện một cách căn bản tính xã hội của con người Thông qua hoạt động lao động sản xuất, con người sản xuất ra của cải vật chất và tinh thần, phục vụ đời sống của mình; hình thành và phát triển ngôn ngữ và tư duy; xác lập quan hệ xã hội Bởi vậy, lao động là yếu tố quyết định hình thành bản chất xã hội của con người, đồng thời hình thành nhân cách cá nhân trong cộng đồng xã hội Là sản phẩm của tự nhiên và xã hội nên quá trình hình thành và phát triển của con người luôn luôn bị quyết định bởi ba hệ thống quy luật khác nhau, nhưng thống nhất

với nhau Hệ thống các quy luật tự nhiên như quy luật về sự phù hợp

cơ thể với môi trường, quy luật về sự trao đổi chất, về di truyền, biến

dị, tiến hóa quy định phương diện sinh học của con người Hệ thống các quy luật tâm lý ý thức hình thành và vận động trên nền tảng sinh học của con người như hình thành tình cảm, khát vọng, niềm tin, ý chí Hệ thống các quy luật xã hội quy định quan hệ xã hội giữa người với người

c Hai mặt trong mõi con người

Triết học Mác đã kế thừa quan niệm về con người trong lịch sử triết học, đồng thời khẳng định con người hiện thực là sự thống nhất giữa yếu tố sinh học và yếu tố xã hội

Tuy nhiên, điều cần khẳng định rằng, mặt tự nhiên không phải là yếu tố duy nhất quy định bản chất con người Đặc trưng quy định sự khác biệt giữa con người với thế giới loài vật là phương diện xã hội của nó Trong lịch sử đã có những quan niệm khác nhau phân biệt con người với loài vật, như con người là động vật sử dụng công cụ lao động, là "một động vật có tính xã hội", hoặc con người động vật

có tư duy Những quan niệm trên đều phiến diện chỉ vì nhấn mạnh một khía cạnh nào đó trong bản chất xã hội của con người mà chưa nêu lên được nguồn gốc của bản chất xã hội ấy

Với phương pháp biện chứng duy vật, triết học Mác nhận thức vấn đề con người một cách toàn diện, cụ thể, trong toàn bộ tính hiện thực xã hội của nó, mà trước hết là lao động sản xuất ra của cải vật chất "Có thể phân biệt con người với súc vật, bằng ý thức, bằng tôn giáo, nói chung bằng bất cứ cái gì cũng được Bản thân con người bắt đầu bằng sự tự phân biệt với súc vật ngay khi con người bắt đầu sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt của mình - đó là một bước tiến

do tổ chức cơ thể của con người quy định Sản xuất ra những tư liệu

sinh hoạt của mình, như thế con người đã gián tiếp sản xuất ra chính đời sống vật chất của mình"

Thông qua hoạt động sản xuất vật chất; con người đã làm thay đổi, cải biến giới tự nhiên: "Con vật chỉ sản xuất ra bản thân nó, còn con người thì tái sản xuất ra toàn bộ giới tự nhiên" Tính xã hội của con người biểu hiện trong hoạt động sản xuất vật chất; hoạt động sản xuất vật chất biểu hiện một cách căn bản tính xã hội của con người Thông qua hoạt động lao động sản xuất, con người sản xuất ra của cải vật chất và tinh thần, phục vụ đời sống của mình; hình thành và phát triển ngôn ngữ và tư duy; xác lập quan hệ xã hội Bởi vậy, lao động là yếu tố quyết định hình thành bản chất xã hội của con người, đồng thời hình thành nhân cách cá nhân trong cộng đồng xã hội

Là sản phẩm của tự nhiên và xã hội nên quá trình hình thành và phát triển của con người luôn luôn bị quyết định bởi ba hệ thống quy luật khác nhau, nhưng thống nhất với nhau Hệ thống các quy luật tự nhiên như quy luật về sự phù hợp cơ thể với môi trường, quy luật về

sự trao đổi chất, về di truyền, biến dị, tiến hóa quy định phương diện sinh học của con người Hệ thống các quy luật tâm lý ý thức hình thành và vận động trên nền tảng sinh học của con người như hình thành tình cảm, khát vọng, niềm tin, ý chí Hệ thống các quy luật xã hội quy định quan hệ xã hội giữa người với người

Ba hệ thống quy luật trên cùng tác động, tạo nên thể thống nhất hoàn chỉnh trong đời sống con người bao gồm cả mặt sinh học và mặt xã hội Mối quan hệ sinh học và xã hội là cơ sở để hình thành hệ thống các nhu cầu sinh học và nhu cầu xã hội trong đời sống con người như nhu cầu ăn, mặc, ở; nhu cầu tái sản xuất xã hội; nhu cầu tình cảm; nhu cầu thẩm mỹ và hưởng thụ các giá trị tinh thần

Với phương pháp luận duy vật biện chứng, chúng ta thấy rằng quan hệ giữa mặt sinh học và mặt xã hội, cũng như nhu cầu sinh học

và nhu cầu xã hội trong mỗi con người là thống nhất Mặt sinh học

là cơ sở tất yếu tự nhiên của con người, còn mặt xã hội là đặc trưng bản chất để phân biệt con người với loài vật Nhu cầu sinh học phải được "nhân hóa" để mang giá trị văn minh con người, và đến lượt

nó, nhu cầu xã hội không thể thoát ly khỏi tiền đề của nhu cầu sinh học Hai mặt trên thống nhất với nhau, hoà quyện vào nhau để tạo thành con người viết hoa, con người tự nhiên - xã hội

3 Bản chất của con người theo quan điểm triết học MAC

a Bản chất con người

Có thể nói vấn đề con người là một trong những vấn đề quan trọng nhất của thế giới từ trước đến nay Đó là vấn đề mà luôn được các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu phân tích một cách sâu sắc nhất Không những thế trong nhiều đề tài khoa học của xã hội xưa

và nay thì đề tài con người là một trung tâm được các nhà nghiên cứu cổ đại đặt biệt chú ý đến Các lĩnh vực tâm lý học, sinh học, y học, triết học, xã hội học… Từ rất sớm lịch sử đã quan tâm đến con người và không ngừng nghiên cứu về nó Mõi lĩnh vực nghiên cứu

đó đều có ý nghĩa riếng đối với sự hiểu biết và lợi ích cho con người Hơn bất cứ một lĩnh vực nào khác Lĩnh vực triết học lại có nhiều mâu thuẩn trong quan điểm, nhận thức và nó đã gây nên sự đấu tranh khong biết khi nào dừng Những lập trường chính trị trình độ nhận thức và tâm lý của những người nghiên cứu khác nhau và do

đó đã đưa ra những tư tưởng, hướng giải quyết khác nhau

Khi đề cập tới vấn đề con người các nhà triết học đều tự hỏi: Thực chất con người là gì và để trả lời câu hỏi đó phải giải quyết hàng loạt mâu thuẩn trong chính con người Khi phân tích các nhà

triết học cổ địa coi con người là một tiểu vũ trụ, là một thực thể nhỏ

bé trong thế giới rộng lớn, bản chất con người là bản chất vũ trụ Con người là vật cao quý nhất trong trời đất, là chúa tể muôn loài Chỉ đứng sau thần linh, con người được chia làm hai phần: phần xác

và phần hồn Chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo thì cho rằng: phần hồn

là do thượng đế sinh ra; quy định, chi phối mội hoạt động của phần xác, linh hồn con người tồn tại mãi mãi Chủ nghĩa duy vật thì ngược lại họ cho rằng phần xác quyết định và chi phối phần hồn, không có linh hồn nào là bất tử cả, và quá trình nhận thức đó không ngừng được phát hiện Càng ngày các nhà triết học tìm ra được bản chất con người và không ngừng khắc phục lý luận trước đó

Triết học thế kỷ XV – XVIII phát triển quan điểm triết học về con người trên cơ sở khoa học tự nhiên đã khắc phục và bắt đầu phát triển Chủ nghĩa duy vật máy móc coi con người như một bộ máy vận động theo một quy luật cổ Học thuyết chủ nghĩa duy tâm chủ quan không thể biết mọi mặt, coi cái tôi là trung tâm sáng tạo ra cái không tôi, mặt cho rằng cái tôi không có khả năng vượt quá cảm giác của mình nên về bản chất là nhỏ bé, yếu ớt phụ thuộc đấng tối cao Các nhà triết học thuộc một mặt đề cao vai trò sáng tạo của lý tính con người, mặt khác coi con người là sản phẩm của tự nhiên và hoàn cảnh

Các nhà triết học cổ điển Đức, từ Carto đến Heghen đã phát triển quan điểm triết học về con người theo hướng của chủ nghĩa duy tâm Đặt biệt Heghen quan niệm về con người là hiện thân của ý niệm tuyệt đối là con người có ý thức và do đó đời sống con người chỉ được xem xét cơ chế hoạt động của đời sống tinh thần cá nhân Đồng thời Heghen cũng đã nghiên cứu bản chất tư duy khái quát các quy luật cơ bản của quá trình đó

Sau khi đoạn tuyệt với chủ nghĩa duy tâm Heghen, PhoBach đã phê phán tính siêu tự nhiên, phi thể xác trong quan niệm Heghen, ông quan niệm con người là sản phẩm của tự nhiên, có bản năng tự nhiên, là con người sinh học trực quan, phụ thuộc vào hoàn cảnh, ông đã dùng thành tựu của khoa học tự nhiên để minh chứng mối liên hệ không thể chia cắt của tư duy với những quá trình vật chất diễn ra trong cơ thể con người, song khi giải thích con người trong mối liên hệ cộng đồng thì PhoBach lại rơi vào lập trường của chủ nghĩa duy tâm

Tóm lại: các quan niệm triết học đã đi đến các thức lý luận xem xét con người một cách trừu tượng Đó là kết quả của việc tuyệt đối hoá phần hồn thành con người trừu tượng, tự ý thức còn chủ nghĩa duy vật trực quan thì tuyệt đối hoá phần xác thành con người trừu tượng, sinh học Tuy nhiên họ vẫn còn nhiều hạn chế, các quan niệm nói trên chưa chú ý đầy đủ đến bản chất con người

Sau này chủ nghĩa Mac đã kế thừa và khắc phục những mặt hạn chế đó, đồng thời phát triển những quan niệm con người đã có trong các học thuyết triết học trước đây để đi đến quan niệm về con người thiện thực, con người thực tiễn cải tạo tự nhiên xã hội với tư cách là con người hiên thực Con người vừa là sản phẩm của tự nhiên và xã hội đồng thời vừa là chủa thể cải tạo tự nhiên

 Kết luận:

Theo C.Mác, “Bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội”(C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995, t.3, tr.11)

Trong lịch sử tư tưởng nhân loại đã có nhiều quan điểm khác nhau và bản chất, “bản tính người” của con người song về cơ bản những quan niệm đó đều mang tính phiến diện, trừu tượng và duy tâm thần bí, tuyệt đối hóa phương diện tự nhiên của con người, xem nhẹ việc lý giải con người từ phương diện lịch sử xã hội

Quan điểm của C.Mác đã khắc phục được hạn chế của quan điểm duy vật siêu hình về con người, trong khi thừa nhận bản tính tự nhiên của con người còn lý giải con người từ giác độ các quan hệ lịch sử xã hội, từ đó phát hiện ra bản tính xã hội của nó, hơn nữa chính bản tính xã hội của con người là phương diện bản chất nhất của con người, là cía phân biệt con người với các tồn tại khác của giới tự nhiên

Năng lực sáng tạo lịch sử của con người và các điều kiện phát huy năng lực sáng tạo của con người:

Con người làm ra lịch sử của chính mình Theo quan điểm duy vật biện chứng về bản chất xã hội của con người thì sự hình thành và phát triển của con người cùng những khả năng sáng tạo lịch sử của

nó là xuất phát từ sự hình thành và phát triển của những quan hệ xã hội của nó trong lịch sử., khi những quan hệ này thay đổi thì cũng có

sự thay đổi về bản chất của con người Vì vậy, sự giải phóng bản chất con người cần phải hướng vào sự giải phóng những quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội của nó, thông qua đó mà phát huy khả năng sáng tạo lịch sử của con người

Không có con người phi lịch sử mà trái lại luôn gắn với điều kiện hoàn cảnh lịch sử nhất định Con người là sản phẩm của lịch sử, lịch

sử sáng tạo ra con người trong chừng mực nào thì con người lại sáng tạo ra lịch sử trong chừng mực đó Đây là biện chứng của mối quan

hệ giữa con người – chủ thể của lịch sử với chính lịch sử do nó tạo

ra và đồng thời lại bị quy định bởi chính lịch sử đó

Với tư cách là thực thể xã hội, con người trong hoạt động thực tiễn tác động vào giới tự nhiên, cải biến giới tự nhiên theo nhu cầu của mình thì đồng thời con người cũng sáng tạo ra lịch sử của chính

nó, thực hiện sự phát triển của lịch sử đó

b Luận điểm của MAC về bản chất con người

Chủ nghĩa xã hội do cong người và vì con người Do vậy, hình thành mối quan hệ đúng đắn về con người về vai trò của con người trong sự phát triển xã hội nói chung, trong xã hội chủ nghĩa nói riêng

là một vấn đề không thể thiếu được của thế giới quan Mác – Lênin Theo chủ nghĩa Mác – Lênin con người là khái niệm chỉ những

cá thể người như một chỉnh thể tỏng sự thống nhất giữa mặt sinh học

và xã hội học của nó Con người là sản phẩm của sự tiến hoá lâu dài

từ giới tự nhiên và giới sinh vật Do vậy nhiều quy luật sinh vật học cùng tồn tại và tác động đến con người Để tồn tại vơi tư cách là một con người trước hết con người cũng phải ăn, phải uống… Điều đó giải thích vì sao Mác cho rằng con người trước hết phải ăn, mặc, ở rồi mới làm chính trị

Nhưng chỉ dừng lại ở một số thuộc tính sinh học của con người thì không thể giải thích được bản chất của con người Không chỉ có

“con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội” mà thực ra quan điểm của Mác là một quan điểm toàn diện

Mác và Anghen nhiều lần khẳng định quan điểm của những nhà triết học đi trước rằng Con người là một bộ phận của giới thự nhiên,

là động vật xã hội, nhưng khác với họ, Mác, Anghen; xem xét mặt tự nhiên của con người như ăn, ngủ, đi lại, yêu thích… Không còn hoàn toàn mang tính tự nhiên như ở con vật mà đã được xã hội hoá

Mác viết: “bản chất của con người không phải là một cái trừu tượng

cố hữu cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó bản chất con người là tổng hoà của những mối quan hệ xã hội” con người là sự kết hợp giữa mặt tự nhiên và mặt xã hội nên Mác đã nhiều lần so sánh con người với vật, so sánh con người với con vật gần giống con người… Và để tìm ra sự khác biệt đó, Mác đã chỉ ra nhiều chổ chỉ

có ở con người làm tư liệu sinh hoạt của mình, con người thay biến đổi tự nhiên theo quy luật của tự nhiên, con người là thucows đo của vạn vật, con người sản xuất ra công cụ sản xuất… Luận điểm xem con người là sinh vật biết chế tạo ra công cụ sản xuất đucợ xem là luận điểm tiêu biểu của Mác về con người

Luận điểm của Mác coi “bản chất chất con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội” Mác hoàn toàn không có ý phủ nhận vai trò của các yếu tố và đặc điểm sinh học của con người, ông chỉ đối lập luận diểm coi con người đơn thuần như một phần của thê giới tự nhiên còn bỏ uqa, không nói gì đến mặt xã hội của con người Khi xác định bản chất của con người trước hết Mác nêu bật cái chung, cái không thể thiếu và có tính quyết định làm cho con người trở thành một con người Sau, thì khi nói đến “sự định hướng hợp lý về mặt sinh học” Lênin cũng chỉ bác bỏ các yếu tố xã hội thường xuyên tác động và ảnh hưởng to lớn đến bản chất và sự phát triển con người Chính Lênin cũng đã không tán thành quan điểm cho rằng mọi người đều ngang nhau về mặt sinh học Ông viết “thực hiên một sự bình đẳng về sức lực và tài sản con người đó là một điều ngu xuẩn… Nói tới bình đẳng thì đó luôn luôn là bình đẳng xã hội, bình đẳng về địa vị chứ không phải là sự bình đẳng về thế lực và trí lực của cá nhân”

Để khẳng định cho tiến trình phát triển lịch sử của xã hội loài người là sự thay thế lẫn nhau của các hình thái kinh tế - xã hội, Mác

đã nói tới việc lấy sự phát triển toàn diện của con người làm thước đoc hung cho sự phát triển xã hội, Mác cho rằng xu hướng chung của tiến trình phát triển lịch sử được quy định bởi sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội bao gồm con người và những công cụ lao động do con người tạo ra, sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội, tự nó đã nói lên trình độ phát triển của xã hội qua việc con người đã chiếm lĩnh xã hội và sử dụng ngày càng nhiều lực lượng tự nhiên với tư cách là cơ sở vật chất cho hoạt động sống của chính con người và quyết định quan hệ giữa người với người trong sản xuất Sản xuất ngày càng phát triển tính chất xã hội hoá ngày càng tăng Việc tiến hành sản xuất tập thể bằng lực lượng của toàn xã hội và sự phát triển mới của nền sản xuất do nó mang lại sẽ cần đến những con người hoàn toan mới Những con người có năng lực phát triển toàn diện và đến lượt nó, nền sản xuất sẽ tạo ra những con người mới, làm nên những thành viên trong xã hội, có khả năng sử dụng một cách toàn diện năng lực phát triển của mình theo Mác “phát triển sản xuất vì sự phồn vinh xã hội, vì cuộc sống tốt đẹp hơn cho mõi thành viên trong cộng đồng xã hội và phát triển con người toàn diện là một quá trình thống nhất để làm tăng thêm nền sản xuất xã hội” để sản xuất ra những con người phát triển toàn diện hơn nữa Mác coi sự kết hợp chặc chẽ giữa phát triển sản xuất và phát triển con người là một trong những biện pháp mạnh mẽ để cải tiến xã hội Con người không chỉ là chủ thể của hoạt động sản xuất vật chất

mà còn là yếu tố hàng đầu, yếu tố đóng vai trò quyết định trong lực lương sản xuất của xã hội mà hơn nữa, con người còn đóng vai trò là chủ thể hoạt động của quá trình lịch sử Thông qua hoạt động sản

xuất vật chất con người sáng tạo ra lịch sử của mình, lịch sử của xã hội loài người Từ quan niệm đó Mác khẳng định sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội có ý nghĩa là sự phát triển phong phú bản chất con người, coi như là mục đích tự thân Bơi vậy theo Mác ý nghĩa lịch sử mục đích cao cả của sự phát triển xã hội là phát triể con người toàn diện, nâng cao năng lực và phẩm chất con người, giải phóng con người, loại trừ ra khỏi cuộc sống con người để con người được sống với cuộc sống đích thực Và bước quan trọng nhất trên con đường là giải phóng con người về mặt xã hội

Điều đó cho thấy trong quan niệm của Mác thực chất tiến trình phát triển lịch sử xã hội loài người là vì con người, vì cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn cho con người, phát triển con người toàn diện

và giải phóng con người Đó là quá trình mà nhân loại đã tạo ra cho mình những điều kiện, những khả năng cho chính mình nhằm đem lại sự phát triển toàn diện, tự do, hài hoà cho mỗi con người trong cộng đồng nhân loại tạo cho con người năng lực làm chủ tiến trình lịch sửa của chính mình

4 Ý nghĩa của phương pháp luận và liên hệ

a Ý nghĩa phương pháp luận

 Từ quan niệm khoa học của chủ nghĩa Mác-Lênin về con người, có thể rút ra ý nghĩa phương pháp luận quan trọng sau đây:

Một là, để lý giải một cách khoa học những vấn đề về con người

phải căn cứ cả vào phương diện tự nhiên và phương diện xã hội, trong đó vấn đề có tính quyết định là phương diện bản tính xã hội của nó, từ những quan hệkinh tế xã hội của nó

Hai là, động lực cơ bản của tiến bộ và phát triển của xã hội là

năng lực sáng tạo lịch sử của con người, vì vậy phát huy năng lực