bài 12 Đời sống kinh tế văn hóa

Đối t ợng, mục tiêu và ph ơng pháp nghiên cứu* Đối t ợng KTPT nghiên cứu nguyên lý phát triển kinh tế trong điều kiện kém phát triển, đó là quá trình chuyển một nền kinh tế từ tình trạng

MÔN HỌC kinh tÕ ph¸t triÓn

(45 tiÕt)

Gi ng viên biên so n: ả ạ

Trầ n Minh Trang

Tài liệu tham khảo

- Giáo trình Kinh tế phát triển, học viện

BC&TT

- Giáo trình Kinh tế phát triển, học viện

CCQG HCM

- Giáo trình Kinh tế phát triển, đại học KTQD

- Kinh tế phát triển: Lý thuyết và thực tiễn

- Michael P Torado , Economic Development

- Báo cáo phát triển của World Bank

- Cỏc tạp chớ kinh tế

Ch ¬ng IV: C¸c nguån lùc ph¸t triÓn kinh tÕ

Ch ¬ng V: ChuyÓn dÞch c¬ cÊu vµ ph¸t triÓn c¸c ngµnh kinh

tÕ chñ yÕu

Ch ¬ng VI: Quan hÖ kinh tÕ quèc tÕ vµ héi nhËp kinh tÕ quèc

tÕ víi t¨ng tr ëng, ph¸t triÓn kinh tÕ

Ch ¬ng VII: Kh¶ n¨ng cña x· héi trong viÖc g¾n t¨ng tr ëng kinh tÕ víi c«ng b»ng x· héi

Ch ơng I

Đối t ợng và ph ơng pháp nghiên cứu của kinh tế phát triển

1 Sự ra đời và ý nghĩa của kinh tế học phát triển

Sau năm 1945 sự cách biệt này trở nên rõ nét hơn, xuất hiện các nhóm n ớc

+ Nhóm các n ớc công nghiệp phát triển

+ Nhóm các n ớc công nghiệp mới Nics

+ Nhóm các n ớc xuất khẩu dầu mỏ

+ Nhóm các n ớc đang phát triển ( thế giới thứ 3)

H th ng phân lo i c a Ngân h ng th gi i ệ ố ạ ủ à ế ớ (WB): D a v o GNI bình quân ự à đầ u ng ườ i (USD/ng ườ – i WDR 2009)

- §Æc tr ng kinh tÕ cña c¸c n íc ®ang ph¸t triÓn

2 Tỷ lệ tích luỹ thấp

Tỷ lệ tích luỹ chỉ chiếm 10- 15% thu nhập, nh ng phần lớn số tiết kiệm này để cung cấp nhà ở và trang thiết

bị cần thiết khác cho số dân đang tăng lên.

3 Trình độ kỹ thuật sản xuất thấp

Hoạt động kinh tế chủ yếu dựa vào:

+ Cơ sở sản xuất nhỏ

+ Nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn

+ Kỹ thuật sản xuất thủ công, lạc hậu

4 Năng suất lao động thấp

Với 4 đặc tr ng đó thì các n ớc kém phát triển rơi vào vòng

luẩn quẩn của sự phát triển

Vậy con đ ờng nào để các n ớc kém phát triển thoát khỏi vòng luẩn quẩn để phát triển

KTHPT là khoa học về sự lựa chọn cách thức con đ ờng để phát triển kinh tế ( đ a nền kinh tế thoát khỏi sự kém PT

S, I thấp

Kỹ thuật thấp Năng suất thấp

Thu nhập thấp

2 Đối t ợng, mục tiêu và ph ơng pháp nghiên cứu

* Đối t ợng

KTPT nghiên cứu nguyên lý phát triển kinh tế trong điều kiện kém phát triển, đó là quá trình chuyển một nền kinh tế từ tình trạng trì trệ, lạc hậu, tăng tr ởng thấp, tỷ lệ đói nghèo và mất công bằng xã hội cao sang một nền kinh tế có tốc độ tăng tr ởng nhanh, có hiệu quả

và với các tiêu chí xã hội ngày càng đ ợc cải thiện

Mức tăng t ơng đối g(y) = (Yn – Yo)/Yo

Bản chất của tăng tr ởng kinh tế là sự gia tăng về l ợng của nền kinh tế

2 Phát triển kinh tế:

• … Ng ườ i ta ph i nh ngh a l i s phát tri n l s t n ả đị ĩ ạ ự ể à ự ấ công v o nh ng cái x u ch y u c a th gi i ng y à ữ ấ ủ ế ủ ế ớ à

nay: suy dinh d ưỡ ng, b nh t t, mù ch , nh ng khu nh ệ ậ ữ ữ à chu t, th t nghi p v b t công N u o b ng t l

t ng tr ă ưở ng, s phát tri n qu l m t th nh công l n ự ể ả à ộ à ớ

Nh ng n u xét trên khía c nh công n vi c l m, công ư ế ạ ă ệ à

lý v xóa ói gi m nghèo thì l i l m t th t b i hay à đ ả ạ à ộ ấ ạ

ch th nh công m t ph n ỉ à ộ ầ ”

Paul Streenten

• Amartya Sen “… Không th xem s t ng tr ể ự ă ưở ng kinh t ế

nh m t m c ích cu i cùng C n ph i quan tâm ư ộ ụ đ ố ầ ả

nhi u h n ề ơ đế n s phát tri n cùng v i vi c c i thi n ự ể ớ ệ ả ệ

cu c s ng v n n t do m chúng ta ang h ộ ố à ề ự à đ ưở ng ”

• Giáo trình KTPT: Phát tri n l l quá trình t ng ti n ể à à ă ế

v m i m t c a n n kinh t , bao g m s gia t ng v ề ọ ặ ủ ề ế ồ ự ă ề thu nh p v ti n b v c c u kinh t v xã h i ậ à ế ộ ề ơ ấ ế à ộ

Dấu hiệu của phát triển kinh tế

- GDP, GNI tăng liên tục ( đã loại trừ lạm phát )

- Có sự biến đổi về cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động theo h

3 Phát triển bên vững

Năm 1987 vấn đề PTBV đ ợc WB đề cập lần đầu tiên

“ PTBV là sự phát triển đáp ứng các nhu cầu hiện tại mà không làm nguy hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của thế

hệ t ơng lai”

Năm 2002 tại Hội nghị th ợng đỉnh về PTBV tổ chức ở

Johannesbug ( CH Nam Phi):

“ PTBV là quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp

lý, hài hoà giữa 3 mặt của sự phát triển gồm: tăng tr ởng

kinh tế, cải thiện các vấn đề xã hội và bảo vệ môi tr ờng”

Nh vậy, tiêu chí đánh giá PTBV là:

- Sự tăng tr ởng kinh tế ổn định

-Thực hiện tốt tiến bộ và công bằng xã hội

-Khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và nâng cao chất l ợng môi tr ờng sống

Việt Nam, quan điểm PTBV

ĐH 8: Đẩy mạnh tăng tr ởng và hiệu quả

ĐH9 : Trong chiến l ợc phát triển kinh tế … xã hội đến năm 2010: Phát triển nhanh, hiệu quả, bền vững Tăng tr “ ởng kinh tế đi đôi với thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội và bảo vệ môi tr ờng”

3 Mối quan hệ giữa TTKT và PTKT

-Thực chất là mối quan hệ giữa l ợng và chất

-TTKT phản ánh hoặc không phản ánh PTKT

-PTKT phải thể hiện bằng TTKT

- TTKT là điều kiện cần để PTKT

-PTKT là tiền đề để TTKT dài hạn

II Các chỉ số đánh giá và liên quan đến TTKT và PTKT

1, Chỉ số phản ánh tăng tr ởng kinh tế

1.1, Tổng sản phẩm quốc nội (GDP)

Là giá trị sản phẩm do các đơn vị th ờng trú trong n ớc tạo ra ( không phân biệt đơn vị th ờng trú là của quốc gia hay của n ớc ngoài)

- GDP phản ánh quy mô sản phẩm trong n ớc, ch a phản ánh thực lực của 1 quốc gia vì có yếu tố n ớc ngoài

VD: năm 1995 g(y) của Việt nam là 9,5% trong đó yếu tố n

ớc ngoài đóng góp 4,2%

- GDP tính theo không gian địa lý lãnh thổ

- Mức tăng GDP phản ánh tốc độ tăng tr ởng trong n ớc

1.2, Tổng thu nhập quốc dân (GNI)

Là giá trị tổng thu nhập từ sản phẩm vật chất và dịch vụ cuối cùng do công dân một n ớc tạo nên trong một khoảng thời gian nhất định.

GNI = GDP … chi trả lợi tức nhân + thu nhập lợi tức nhân

tố ra n ớc ngoài tố từ n ớc ngoài

Với các n ớc ĐPT GNI < GDP,

n ớc PT GNI > GDP

- GNI phản ánh thu nhập của quốc gia

- Mức tăng GNI phản ánh mức tăng tr ởng thu nhập của QG

-GNI tính theo không gian kinh tế

1.3, Thu nhập quốc dân trên đầu ng ời GDP/ng, GNI/ng

1.4 Giá để tính các chỉ tiêu tăng tr ởng

+ Giá so sánh

+ Giá hiện hành

+ Giá sức mua t ơng đ ơng ( PPP)

So sánh GNI/người theo 2 loại tỷ giá

2 Chỉ số phản ánh phát triển kinh tế

Để phản ánh mức độ phát triển kinh tế dùng 3 nhóm chỉ số 2.1 Chỉ số phản ánh tăng tr ởng kinh tế

Chỉ số GDP, GNI, GDP/ng, GNI/ng…

2.2 Chỉ số về cơ cấu kinh tế

-Chỉ số cơ cấu ngành

-Chỉ số cơ cấu xuất nhập khẩu

-Chỉ số tiết kiệm - đầu t

III Công bằng với sự tăng tr ởng và phát triển kinh tế

KTPT nhìn nhận sự công bằng là sự phân phối hiệu quả ( của cải phân bổ sao cho có lợi nhất cho sự PTKT)

1 Công bằng với PTKT … nhìn từ góc độ lý thuyết

Kinh tế cổ điển: KTPT khi có tự do kinh tế, khi lợi ích cá

nhân và lợi ích giai tầng trong xã hội đ ợc thừa nhận và tôn trọng

Công bằng: Đánh giá công bằng giữa các lợi ích

Kinh tế Mác: Công bằng : Phân phối theo lao động

Xuất khẩu t bản: Công bằng : Sự bình đẳng giữa các quốc gia, dân tộc

2 Công bằng ( theo chiều ngang và chiều dọc)

- Công bằng ngang là đối xử nh nhau đối với những ng ời

có vị trí ( hoạt động kinh tế) giống nhau trong xã hội

VD: Thu nhập trên 5 triệu đến 15 triệu thì thuế thu

nhập là 10%, thuế TNDN là 28%

- Công bằng dọc là đối xử có sự phân biệt với những ng

ời có vị trí ( hoạt động kinh tế) khác nhau trong xã hội

VD:Thuế thu nhập áp dụng đối với công dân VN ở

trong n ớc và các cá nhân khác định c tại VN

Đến 5 triệu thuế suất là 0%

Trên 5 … 15 triệu thuế suất là 10%

Trên 15 … 25 triệu thuế suất là 20%

Trên 25 … 40 triệu thuế suất là 30%

Trên 40 triệu thuế suất là 40%

Thuế thu nhập đối với ng ời n ớc ngoài c trú tại VN và công dân VN lao động, công tác ở n ớc ngoài áp dụng

Đến 8 triệu thuế suất là 0%

Trên 8 … 20 triệu thuế suất là 10%

Trên 20 … 50 triệu thuế suất là 20%

Trên 50 … 80 triệu thuế suất là 30%

Trên 80 triệu thuế suất là 40%.

3 Hiệu quả Pareto

Một sự phân phối của cải đ ợc gọi là đạt hiệu quả Pareto nếu nh không có cách nào phân bổ lại của cải để làm cho ít nhất một ng ời đ ợc lợi hơn mà không làm thiệt hại bất kỳ ai

E

G B

H

A F C

Nếu B và G là bất khả thi thì A là điểm đat hiệu quả Pareto

Nếu B và G là sự phân bổ khả thi thì B làm cả 2 giàu lên, G làm 1 ng ời giàu lên thì A không đạt hiệu quả Pareto

Trong ngắn hạn thị tr ờng có thể thực hiện đ ợc hiệu quả Pareto

VD: Với tổng nguồn lực có hạn, điều kiện công nghệ kỹ thuật nh nhau, nếu tránh đ ợc sự lãng phí sản xuất thêm hàng hoá thì sản l ợng tăng một số cá nhân tiêu dùng nhiều lên mà ko làm ảnh h ởng đến ng ời khác đạt hiệu quả Pareto

- Mọi ng ời có thể tăng lợi ích của mình mà không làm

giảm lợi ích của ng ời khác tiến hành trao đổi, đôi bên cùng có lợi

4 Số đo bất bình đẳng trong phân phối thu nhập

Tỷ lệ cộng

đồn của thu nhập

A B

TL cộng dồn DS

0=< GINI= <1

Vì nếu A= 0 thì GINI = 0 bình đẳng tuyệt đối

Nếu A= 1 thì GINI = 1 bất bình đẳng tuyệt đối

Hệ số GINI của môt số n ớc

N ớc 1993 2004 2006

IV Các nhân tố ảnh h ởng đến tăng tr ởng và phát triển kinh tế

1 Các nhân tố kinh tế

Đó là những nhân tố các động trực tiếp đến các biến số đầu vào và đầu ra của nền kinh tế

Y= F(Xi) trong đó Y là giá trị đầu ra, Xi là giá trị các biến số đầu vào

đầu ra phụ thuộc vào sức mua, khả năng thanh toán

đầu vào phụ thuộc vào các yếu tố nguồn lực ( tổng cung )

nhân tố kinh tế

Vốn Lao động Tài nguyên KH - CN

2 Các nhân tố phi kinh tế

Nhân tố phi kinh tế là những nhân tố tác động gián tiếp và không thể l ợng hoá đ ợc cụ thể mức độ tác động của nó đến tăng tr ởng kinh tế

Nhân tố phi kinh tế

Cơ cấu dân tộc

Cơ cấu tôn giáo

Đặc điểm văn hoá

xã hội

Thể chế kinh tế chính trị xã hội

Nhân tố phi kinh tế

Cơ cấu

dân tộc

Cơ cấu tôn giáo

Đặc điểm văn hoá

xã hội

Thể chế kinh tế chính trị xã hội

có lợi cho dân tộc này nh ng bất lợi cho dân tộc kia

Nảy sinh xung đột giữa các dân tộc ảnh h ởng đến sự

phát triển của QGCần lấy tiêu chí bình đẳng cùng có lợi cho tất cả các dân tộc khi đ a ra chính sách phát triển

c, Đặc điểm văn hoá xã hội

Văn hoá xã hội bao gồm các mặt:

Trình độ văn hoá cao đồng nghĩa với trình độ văn minh cao và

sự phát triển cao của một quốc gia

Văn hoá là nền tảng, là nhân tố cơ bản của mọi nhân tố dẫn

đến con đ ờng phát triển

d, Thể chế chính trị … kinh tế … xã hội

Thể chế tác động đến quá trình phát triển theo khía cạnh tạo dựng hành lang pháp lý và môi tr ờng đầu t

Thể chế thể hiện thông qua

-Dự kiến mục tiêu phát triển

-Nguyên tắc tổ chức quản lý kinh tế …xã hội

-Hệ thống pháp luật

-Các chế độ chính sách

-Các công cụ và bộ máy tổ chức thực hiện

Một thể chế chính trị xã hội ổn định- mềm dẻo tạo ra đ ợc tốc độ tăng tr ởng và phát triển

Ng ợc lại thì sẽ kìm hãm, gây cản trở, mất ổn định xã hội, gây xung đột chính trị xã hội

Một thể chế phù hợp với sự phát triển mang đặc tr ng sau:

-Năng động, nhạy cảm và mềm dẻo, luôn thích nghi đ ợc với những biến đổi phức tạp

-Đảm bảo sự ổn định của đất n ớc, khắc phục đ ợc những

mâu thuẫn và xung đột có thể xảy ra trong quá trình phát

-Tạo đ ợc sự kích thích mạnh mẽ mọi nguồn lực vật chất

trong n ớc h ớng vào đầu t cho sản xuất và xuất khẩu.

2 ý nghĩa của mô hình kinh tế

Mô hình cho phép hiểu đ ợc chính xác về cách vận

động của nền kinh tế

Từ mô hình có thể tìm ra khâu đột phá để khởi động

sự bắt đầu cho một quá trình phát triển.

Tuy nhiên, mô hình chỉ nghiên cứu một số biến số, nên không cho phép hiểu đầy đủ và chi tiết sự vận động của nền kinh tế

Vậy nên để có đ ợc c/sách PTKT xác thực bên cạnh n/cứu mô hình thì phải n/cứu đầy đủ và chi tiết thực trạng nền kinh tế

II Các mô hình kinh tế chủ yếu trong lịch sử

-Những vấn đề trọng yếu của sự phát triển

-Công thức hoá

-Chỉ ra khâu đột phá

-Thực tế ở Việt nam

1 Mô hình kinh tế của A Smith

•Những vấn đề trọng yếu của sự phát triển

D ới góc độ KTPT, học thuyết A Smith có 4 vấn đề cơ bản:

+ Vấn đề lao động và vai trò của thị tr ờng trong phân công lao động xã hội

Sự giàu có hay phát triển ph/ thuộc vào số l ợng và chất l ợng của LĐ

Số l ợng và chất l ợng của LĐ ph/thuộc vào mức độ hợp

lý của ph/công LĐXH và thị tr ờng là ng ời phân công LĐ

hợp lý nhất thông qua …bàn tay vô hình…

+ Vấn đề lợi ích cá nhân, lợi ích xã hội và vai trò của bàn tay vô hình

Các cá nhân, giai cấp tự do theo đuổi lợi ích của mình,

phân phối thu nhập theo ntắc … ai có gì đ ợc nấy…

+ Vấn đề tự do kinh tế: Thị tr ờng điều tiết nền kinh tế

+ Đầu t

Khuyến khích đầu t : Thuế vừa phải, lãi suất cho vay thấp, không đánh thuế gián thu vào hàng tiêu dùng thông th ờng

Cña c¶i cña d©n téc phô thuéc vµo

sè l îng vµ chÊt l îng cña L§

TT

Sè l îng c/l îng L§

P/c L§ §Çu t

T/T tù T«n träng ThuÕ

Sè l îng vµ chÊt l îng cña L§ phô

thuéc vµo ph©n c«ng L§XH vµ ®Çu t

* Gi¶i thÝch m« h×nh

2 M« h×nh kinh tÕ cña Ricardo

S¶n l îng

FEI

0

*Mô hình

TT

Giảm dân số

Phát triển công nghiệpPTCN, XKCN để mua LTTP rẻ hơn, PTCN để tác động vào

NN, giảm giá LTTP Giảm dân số

-Dân số sống trong NN – NT cao, tình trang LĐ thất nghiệp

và bán thất nghiệp lớn, tích luỹ đầu t thấp, NSLĐ thấp

-Vì thế, CNH, HĐH là nội dung chủ yếu của đ ờng lối PTKT ở

VN hiện nay, thực hiện giảm tốc độ tăng dân số

3 Mô hình kinh tế của Mác

* Những vấn đề trọng yếu

Hai vấn đề trọng yếu + Vấn đề lao động

-Số l ợng và năng suất lao động là nền tảng của của cải

-Nh ng khi năng suất lao động tăng thì hạn chế sử dụng lao

động Mác chỉ ra yếu tố cản trở sự PT nằm ngay trong yếu tố

đó, điều này đ ợc Mác chứng minh bằng cấu tạo hữu cơ của t bản và tình trạng thất nghiệp trong XHTB

+ Vấn đề QHSXTB và mâu thuẫn cản trở việc sử dụng LĐ

năng suất (w) >< l ợng lao động sử dụng

sức sản xuất >< sức mua

mâu thuẫn trong tái sản xuất

*Phác hoạ mô hình

TT

Quy mô LĐ

sức sx ><

w >< sức mua tái sx QHSX t bản

*Thực tế ở Việt nam

- Xóa bỏ QHSX đã lỗi thời

4 Mô hình kinh tế của J.M.Keynes

* Những vấn đề trọng yếu của mô hình

+ Quan hệ giữa thu nhập ( R) với cầu (C) và đầu t (I)

T¨ng I

∆

Nhµ n íc ph¶i

- T¨ng thuÕ thu nhËp T¨ng ®Çu t nhµ n íc

* Ph¸c ho¹ m« h×nh

KÝch cÇuT¨ng ®Çu t t nh©n

- Gi¶m l·i suÊt cho vay

* Giải thích mô hình

-Quy mô thu nhập ( R ) hay sự phát triển phụ thuộc vào số nhân và quy mô đầu t

- Số nhân và quy mô đầu t lại bị giới hạn bởi quy mô tiêu

dùng và lãi suất cho vay

-Để phát triển thì nhà n ớc phải kích cầu bằng các biện pháp

về thuế và lãi suất

* Khâu đột phá

Vai trò của nhà n ớc trong việc kích cầu bằng các biện pháp

về thuế, lãi suất và đầu t

+ Nhà n ớc quản lý nền kinh tế bằng các công cụ, trong

đó có công cụ thuế, lãi suất và đầu t

Hệ số gia tăng vốn - đầu ra ( ICOR)

Tr ờng phái này cho rằng sự tăng tr ởng kinh tế phụ

thuộc vào quy mô đầu t

* Những vấn đề trọng yếu của phát triển

s

S

Vậy g(y) =

ICOR s

N íc ph¸t triÓn ICOR cao

§Ó PT th× NK t b¶n

N íc ®ang ph¸t triÓn ICOR thÊp

§Ó PT th× XK t b¶n

T¨ng

tr ëng §Çu t ICOR TiÕt kiÖm XuÊt or NhËp khÈu t b¶n Ph¸c ho¹ m« h×nh

*Gi¶i thÝch m« h×nh

-T¨ng tr ëng kinh tÕ phô thuéc vµo quy m« ®Çu t

-Quy m« ®Çu t phô thuéc vµo hÖ sè ICOR vµ tiÕt kiÖm

-C¸c n íc cã ICOR cao vµ tû lÖ tiÕt kiÖm cao th× muèn ph¸t triÓn kinh tÕ ph¶i xuÊt khÈu t b¶n

-C¸c n íc cã ICOR thÊp tû lÖ tiÕt kiÖm thÊp th× muèn ph¸t

triÓn kinh tÕ ph¶i nhËp khÈu t b¶n