Danh nhân

Không những gia đình đã từng đời đời đỗ đại khoa và nhận tước lộc cao của triều đình mà còn nổi tiếng về văn học được mọi người tôn vinh với danh hiệu Ngô gia văn phái.. Người ta phủ nhậ

Ngô Thì Nhậm

G.S Vũ Khiêu

Đã 200 năm, từ ngày Ngô Thì Nhậm qua đời sau trận đòn thù tại sân Văn Miếu (1803) Sau hành động tàn nhẫn và bỉ ổi lấy, vua quan nhà Nguyễn tiếp tục lên án ông

về tội "bất trung, bất hiếu"

Qua những trang sách cũ, đọc lại thơ ông, chúng ta thấy nổi lên những nét rất đậm đà và rực rỡ về toàn bộ cuộc đời ông Ta càng hiểu thêm những khát vọng lớn lao, những suy nghĩ thầm kín, những tâm sự đau thương phản ánh con người ông từ chiều sâu của tâm hồn Thơ văn ấy là một bức tranh tuyệt đẹp vẽ lại cuộc đời ông, người đã đem hết trí lực và tài năng chiến đấu cho lợi ích của nhân dân, cho đạo lý của cuộc sống, cho vinh dự của Tổ quốc, cho phẩm giá của con người

Ngô Thì Nhậm sinh ngày 25 tháng 10 năm 1746 tại làng Tả Thanh Oai, huyện Thanh Oai tỉnh Hà Đông cũ (nay thuộc Hà Nội) Cha ông là Ngô Thì Sĩ, đậu tiến sĩ làm quan thời Lê Trịnh đồng thời là nhà sử học và nhà thơ Các em ông đều học giỏi

đỗ cao: Em rể ông là Phan Huy Ích, một trí thức nổi tiếng thời Tây Sơn Người đương thời thường khen ngợi gia đình ông: "Họ Ngô một bồ tiến sĩ" Không những gia đình

đã từng đời đời đỗ đại khoa và nhận tước lộc cao của triều đình mà còn nổi tiếng về văn học được mọi người tôn vinh với danh hiệu Ngô gia văn phái

Ngô Thì Nhậm 16 tuổi đã soạn quyển Nhị thập thất sử toát yếu Năm 1765, ông đậu kỳ thi Hương, tiếp đến năm 1976, ông đỗ khoa sĩ vọng, được bổ chức Hiến sát phó sứ Hải Dương Công việc trước tác và sáng tác của ông thực sự bắt đầu từ giai đoạn này Năm 1771, Ngô Thì Nhậm hoàn thành quyển Hải Đông chí lược, nghiên cứu mọi mặt về lịch sử và đời sống của vùng Hải Dương Năm 1775, Ngô Thì Nhậm

đi thi Hội, đỗ thứ năm hàng Tiến sĩ đệ tam giáp, được bổ Cấp sự trung Bộ Hộ Năm

1776, được thăng Giám sát ngự sử đạo Sơn Nam, rồi thăng Đốc đồng trấn Kinh Bắc, năm sau lại kiêm luôn Đốc đồng Thái Nguyên Năm 1779 Ngô Thì Nhậm chuyển sang làm Hiệu thư ở tòa Đông Các

Làm án sát Hải Dương rồi làm đốc đồng hai trấn Bắc Ninh và Thái Nguyên, ông

đã tỏ ra là một thanh niên lỗi lạc, văn võ kiêm toàn Ngô Thì Sĩ đã từng viết về con:

"Con ta lấy tài năng gặp được tao ngộ dị thường, lấy tâm cơ đáp ứng với ủy nhiệm khó khăn, lấy trung thành làm liều thuốc để gạt bỏ gian hiểm và làm tiêu tan khí lam chướng Tướng sĩ trong một đạo đều tuân theo hiệu lệnh Kẻ địch ngoài bờ cõi không lường biết được mưu cơ Muôn khe, nghìn dặm không đâu cho là xa Quân đội muôn bếp thống nhất như một người Bậc đại trượng phu văn, võ cùng đi đôi bằng phẳng và hiểm trở coi là một: thật là xứng đáng!" (Trích thư Ngô Thì Sĩ gửi cho con là Ngô Thì Nhậm)

Sĩ phu đương thời chê trách Ngô Thì Nhậm đã ít nghĩ đến vua Lê mà chỉ hết lòng với chúa Trịnh, sau lại bỏ cả Lê, Trịnh mà theo Tây Sơn như thế là bất trung Người ta lên án ông đã đứng về phía Đặng Thị Huệ và "giết bốn bố" để làm chức thị lang, như thế là bất hiếu Người ta phủ nhận những cống hiến vĩ đại của Ngô THì Nhậm đối với tổ quốc, với nhân dân; coi đó chỉ những hành động xu thời

Trước tất cả những lời đả kích ấy, Ngô Thì Nhậm đã kiên quyết đi con đường của mình "Ta hãy yên tĩnh lòng ta, giữ điều ẩn ước của ta Khi việc làm của ta thuận với mệnh trời, thì đem cả thiên hạ bắc lên cân, cũng không cho là lớn

Ta hãy giữ gìn thân ta, đi con đường rộng lớn của ta Khi bước đi của ta thấy hợp với "lý", thì dù có dẵm lên đuôi hổ cũng không sao cả!"

(Vị chi phú)

Ngay từ khi đỗ tiến sĩ, Ngô Thì Nhậm đã được chúa Trịnh tin dùng Là một thanh niên học rộng tài cao, ông luôn luôn nghĩ tới những việc lớn của quốc gia, làm thế nào để dân được ấm no, nước được giàu mạnh? Với tinh thần ấy, ông đã sống khác các sĩ phu đương thời, luôn luôn băn khăn trước tình trạng kiệt quệ về kinh tế, rối ren về chính trị, tan rã về tinh thần của thời Lê-Trịnh Ông điều tra rất cụ thể tình hình các địa phương, luôn luôn gửi những lời kiến nghị lên chúa Trịnh, dù việc ấy có thể làm phật ý chúa Ông xác định "làm người bề tôi thờ một ông vua, biết có thể làm được mà không làm, thế là bất trung Đứng ở một triều có thể nói được, mà im lặng không nói thế là bất thành" Vì lòng trung thành với chúa Trịnh và trước hết là lòng trung thành với tổ quốc và với nhân dân, mà Ngô Thì Nhậm dám nói thẳng với chúa Trịnh về những sai lầm trong chính sách của triều đình

Nhưng tất cả những kiến nghị của Ngô Thì Nhậm đều không được Trịnh Sâm chấp nhận Trịnh Sâm lúc mới lên ngôi chúa đã làm được một số việc xuất sắc nhưng khi "bốn phương đã yên lặng, kho đụn lại sung túc, Sâm dần dần sinh ra xa xỉ, kiêu căng, cung tần thị nữ kén vào rất nhiều, ngày đêm mặc ý mua vui, không còn e lệ gì nữa" (Hoàng Lê nhất thống chí) Từ đó Triều đình ngày một mục nát, nhân dân ngày một đói khổ, các quan chức trong triều thì chia thành phe phái giữa những người ủng

hộ Trịnh Tông và những người theo Đặng Thị Huệ và Trịnh Cán Các sĩ phu đương thời chê trách Ngô Thì Nhậm đã đứng về phe Đặng Thị Huệ mà tố cáo âm mưu của

bè lũ Trịnh Tông

Lúc đó Trịnh Sâm đã ốm đau không còn sống được bao lâu nữa, Trịnh Tông (con lớn của Sâm) là đứa ngu xuẩn, tàn ác, bất tài, bất lực đã bị chính cha nó ghét bỏ Nhân cách của nó, Ngô Thì Nhậm không thể không biết Con nhỏ của Sâm là Trịnh Cán (con của Đặng Thị Huệ) lại tỏ ra thông minh khác thường và được Trịnh Sâm đặc biệt yêu quý nên lập làm thế tử Trong trường hợp ấy nếu Ngô Thì Nhậm đứng về phía Đặng Thị Huệ và Trịnh Cán, thì theo lễ giáo cũ ông vẫn là người tận trung với Trịnh Sâm Đứng về lẽ phải, đó là một việc làm thức thời, vì ông biết đất nước không

thể trông mong gì được ở Trịnh Tông, tên bạo chúa sau này, còn đối với Trịnh Cán, ông rất có thể đem tài năng của Y Doãn và Vũ Hầu ra giúp ấu chúa

Năm 1782, Trịnh Sâm mất, kiêu binh phế Trịnh Cán lập Trịnh Tông lên ngôi chúa Thấy tình hình Thăng Long phức tạp, Ngô Thì Nhậm bỏ về sống ở quê vợ, vùng Sơn Nam trong vòng sáu năm Ông đã hoàn thành tác phẩm khảo cứu Xuân Thu quản kiến và tập thơ Thủy vân nhàn vịnh trong thời gian này

Năm 1786 Nguyễn Huệ ra Bắc đánh đổ nhà Trịnh rồi trả lại đất nước cho vua

Lê

Nguyễn Huệ ra Bắc lần thứ hai và trong một thời gian rất ngắn vị anh hùng này

đã bộc lộ tài năng và khí phách trong việc phù Lê diệt Trịnh, rất xứng đáng là người ông vẫn mong mỏi và chờ đợi Ông quyết tâm tìm đến tới Nguyễn Huệ và tin tưởng rằng việc làm của mình là đúng Khác hẳn với các sĩ phu đương thời, ông dứt bỏ những ràng buộc về giai cấp và nhận thức, đi hẳn với phong trào Tây Sơn và trung thành tuyệt đối với người anh hùng áo vải

Cuộc gặp gỡ giữa Quang Trung và Ngô Thì Nhậm là một cuộc gặp gỡ kỳ diệu giữa người trí thức lỗi lạc với người anh hùng kiệt xuất Có thể nói Ngô Thì Nhậm là người duy nhất đã hiểu rõ Quang Trung, và Quang Trung cũng là người duy nhất đã hiểu hết được tài năng và phẩm chất của Ngô Thì Nhậm Quang Trung tuyên bố "Ngô Thì Nhậm vừa là bầy tôi, và là khác" coi ông như là người đáng tin cậy nhất và giao ngay những công việc rất quan trọng Ngay từ buổi đầu, Quang Trung đã phong Ngô Thì Nhậm là Tả thị lang Bộ lại, nghĩa là phụ trách toàn bộ công việc tổ chức và cán

bộ trong nội bộ của mình Ngay buổi đầu đó, Ngô Thì Nhậm đã lập tức gọi em rể là Phan Huy Ích viết thư cho bạn là Trần Bá Lãm, giới thiệu một loại trí thức có tài, có đức về với Quang Trung

Cuộc rút quân về Tam Điệp là một sách lược kiệt xuất nói lên trình độ mưu trí

và cực kỳ sáng tạo của Ngô Thì Nhậm Lúc đó các tướng võ như Ngô Văn Sở, Phan Văn Lân chỉ có biết đánh, còn Nguyễn Văn Dụng thì chỉ muốn lặp lại kinh nghiệm của Lê Lợi ngày xưa là mai phục Ngô Thì Nhậm đã bác bỏ cả hai ý kiến đó, so sánh lực lượng của hai bên, vạch ra sự khác nhau cơ bản của hoàn cảnh lúc bấy giờ và hoàn cảnh của thời Lê Lợi khi xưa, nêu lên ý nghĩa của "toàn quân rút lui không bị mất một mũi tên, cho nó ngủ trọ một đêm rồi lại đuổi đi" (Hoàng Lê Nhất Thống chí) Sách lược rút lui này hoàn toàn phù hợp với ý của Quang Trung và đã tạo điều kiện hết sức quan trọng để Quang Trung đánh bại quân Thanh

Sau khi đất nước được giải phóng Quang Trung rút về Phú Xuân để Ngô Thì Nhậm ở ngoài Bắc và giao cho toàn quyền đảm đương công việc ngoại giao với nhà Thanh Ngô Thì Nhậm lại phát huy óc sáng tạo của mình Trong việc tiếp xúc với vua quan nhà Thanh cũng như trong việc giao dịch bằng thư từ, Ngô Thì Nhậm vừa cương quyết, vừa linh hoạt, vừa nêu cao chủ quyền dân tộc, vừa giữ tình hòa hiếu giữa hai

nước Với tài ngoại giao, Ngô Thì Nhậm đã góp phần ngăn chặn được cuộc tấn công trả thù của nhà Thanh, miễn được lễ cống người, vàng, đòi nốt những tỉnh ở vùng Tây Bắc, yêu cầu phong vương cho Quang Trung, củng cố lòng quý trọng của vua nhà Thanh đối với Quang Trung Ngô Thì Nhậm đã thực hiện rực rỡ nhiệm vụ của Quang Trung giao phó đúng với tinh thần:

"Chiến hòa do ta định đoạt

Thân thiện để người cùng vui"

Ngô Thì Nhậm chỉ cộng tác với Quang Trung có năm năm Vị anh hùng kiệt xuất của dân tộc đã từ trần quá sớm Đó là sự tổn thất không gì bù đắp được của nhân dân ta thời kỳ bấy giờ Đó cũng là nỗi đau xót nhất của Ngô Thì Nhậm

Vua mới còn ít tuổi, công việc quốc gia bị Bùi Đắc Tuyên, cậu ruột của vua nắm hết Triều đình Tây Sơn ngày một suy vong, Ngô Thì Nhậm mặc dầu tuổi già, sức yếu vẫn cố gắng phục vụ triều Tây Sơn, vừa lo lắng cho vận mệnh của đất nước Không có cách gì để thuyết phục vua Quang Toản nghe theo mình, ông đã rất đau buồn lo âu

Thời kỳ này, Ngô Thì Nhậm đã viết cuốn sách lý luận về Phật giáo nhan đề Trúc Lâm tôn chỉ nguyên thanh Trong tập này, Ngô Thì Nhậm đã phát huy cao hơn nữa tư tưởng của cha mình Ngô Thì Sĩ, cha ông ngày xưa cũng đã từng muốn thống nhất cả Khổng giáo, Phật giáo và Lão giáo vào một nguồn gốc (tam giáo nhất nguyên) Hòa hợp đạo Phạt và đạo Nho Ngô Thì Nhậm đã trình bày những kiến thức rất uyên bác với những lý lẽ rất chặt chẽ của mình Ông dã để lại một di sản văn chương đồ sộ gồm trên 600 bài thơ và 15 tác phẩm lớn

Điều đáng quý ở Ngô Thị Nhậm là trong giai đoạn suy vong của triều Tây Sơn, ông vẫn giữ nguyên vẹn một tấm lòng thủy chung son sắt, luôn luôn tìm mọi cách củng cố triều đại, phục vụ tổ quốc và nhân dân

Trong tình hình phức tạp và suy thoái này của nhà Tây Sơn, Nguyễn Ánh sau khi chiếm lại miền Nam, đã kéo quân ra Bắc, tiêu diệt triều đại Tây Sơn và chấm dứt cuộc đời của Ngô Thì Nhậm bằng một trận đò thù ở sân Văn Miếu

Trong suốt cuộc đời mình, Ngô Thì Nhậm đã chứng kiến không biết bao nhiêu

sự thay đổi từ Nam chí Bắc Hàng chục vua, chúa được đựng lên rồi bị đánh đổ Cuộc đấu tranh giành giật quyền vị đất đai, diễn ra liên tiếp trong hàng ngũ phong kiến Phong trào nông dân mà đỉnh cao nhất là cuộc khởi nghĩa Tây Sơn đã tràn ngập khắp nơi như vũ bão Sự vùng dậy của dân tộc đã đánh tan 20 vạn quân xâm lược Tất cả những sự kiện to lớn ấy đã thu gọn trong cuộc đời 57 năm của Ngô Thì Nhậm

Thời thế luôn thay đổi nhưng bản chất con người tri thức chân chính ấy không thể thay đổi Dù ở với Lê, Trịnh hay với Tây Sơn, dù trong lúc giữ những trọng tách lớn của lịch sử hay lúc sa cơ trước mặt quân thù, Ngô Thì Nhậm đã giữ nguyên vẹn những phẩm chất cao quý của mình Đó là lòng yêu nước, yêu dân, là đầu óc suy nghĩ sáng tạo, là sự đấu tranh đến cùng cho chính nghĩa Cho nên thời thế dù Xuân thu hay Chiến quốc, dù hưng thịnh hay suy vong, trong thành công hay thất bại, Ngô Thì Nhậm đã sống như thế và chỉ có thể sống như thế

(Tạp chí Thăng Long Hà Nội ngàn năm - Số 12/2003)

Phù Đổng Thiên Vương

Di tích & huyền thoại

Trần Thị Vân Anh Trưởng phòng VHTT

TDTT huyện Gia Lâm

Bạn có thể thăm viếng tượng đài "Thánh Gióng" ở đâu đó, nhưng xin chớ quên nơi chôn nhau cắt rốn của Người Gióng - Phù Đổng tên của người anh hùng cũng chính là tên của một địa danh có thật

Phù Đổng, đó là một vùng đất nằm kề bên bờ tả ngạn sông Đuống, trước đây thuộc phủ Tiên Du tỉnh Bắc Ninh, nay thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội, cách trung tâm

Hồ Gươm hơn 10 km theo đường chim bay

Theo truyền thuyết, Phù Đổng là nơi sinh ra Thánh Gióng Mẹ Gióng ướm bước chân thần ở vườn cà mà sinh ra Thời Hùng Vương thứ sáu, giặc Ân xâm lược nước

ta, Gióng lên ba, thoắt nói, thoắt cười, thưa mẹ đòi sứ giả vào, xin nhà Vua sắm cho ngựa sắt, roi sắt, giáp sắt Vua Hùng cho người mang đến

Sau "Bảy nong cơm, ba nong cà Uống một hơi nước cạn đà khúc sông" Gióng vươn vai cao lớn khác thường, mặcgiáp sắt, cầm roi sắt, lên ngựa sắt Ngựa sắt phun lửa xông vào quân giặc Trận chiến đấu ác liệt, roi sắt gẫy, Gióng nhổ cả bụi tre đằng ngà đánh giặc Giặc tan, Gióng cưỡi ngựa lên núi Sóc Sơn bái vọng Mẹ rồi bay về trời

Theo tục truyền, cứ đến ngày 9/4 âm lịch hàng năm, dân làng lại tổ chức lễ hội Gióng, một sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc Qua các diễn xuất trong hội lễ, người

ta có thể liên tưởng những bài học về chiến tranh nhân dân, suy ngẫm cách nhìn kẻ thù, hiểu thêm về thẩm mỹ truyền thống, cũng như đạo lý ứng xử con người trong tiến trình lịch sử

Có rất nhiều người viết về Phù Đổng Thiên Vương, về cả thần tích, di tích và lễ hội Song, rõ ràng rằng từ xưa đến nay chưa có một ai để tâm giải mã những hiện tượng văn hóa liên quan đến Đức Thánh Phù Đổng Chúng ta hiểu rằng Đức Thánh Phù Đổng Thiên Vương là một trong "Tứ bất tử" Trong "Tứ bất tử" này của người Việt thì rõ ràng chỉ chấp nhận Đức Thánh Phù Đổng và Tản Viên Sơn thánh là tư

cách của anh hùng văn hóa đích thực còn Chử Đồng Tử và Mẫu Liễu Hạnh chỉ là những vị thần về sau mang yếu tố của các thần linh không phải dạng anh hùng văn hóa vì Chử Đồng Tử và Mẫu Liễu Hạnh là những vị thần đã được quan tâm tới và đề cao ở thời kỳ sử đã thành văn Đức thánh Phù Đổng Thiên Vương và Tản viên sơn thánh là những người được nảy sinh từ thời cổ đại, tiền sử

Ở đây chúng ta hiểu rằng trong quá trình phát triển của cư dân Việt, các vị anh hùng văn hóa thường được gắn với các sự kiện rất lớn của người Việt Nếu như chúng

ta biết rằng Đức thánh Tản Viên ở tận vùng núi cao xa, Ngài là bạn thân của Thủy Tinh nhưng ở đấy "Sơn thủy hữu tình" Đến khi người Việt lùi xuống phía dưới, biết đắp đê ngăn lụt thì lúc đó Tản Viên mới trở thành có tính chất là kẻ thù đối với Thủy Tinh mà biểu hiện bằng sự kiện lấy con gái vua Hùng Đó là một hiện tượng sử hóa các anh hùng văn hóa Nhưng khi đã xuống đến châu thổ cao giáp với châu thổ thấp thì người Việt lúc đó chủ yếu sử dụng công cụ bằng đồ đồng, đồ đá Nhưng vì công

cụ này không có cách nào mà khai phá được những châu thổ thấp và đến lúc này người ta phát hiện ra đồ sắt và chỉ có đồ sắt mới có khả năng chặt được những cây lớn

và khai phá những rừng rậm ở châu thổ thấp, đầm lầy mà thôi Chính do phát hiện ra

đồ sắt và thấy sức mạnh của sắt vô cùng to lớn như thế nên sức mạnh này được hội tụ

và nhân cách hóa để trở thành một vị thần vĩ đại Vị thần vĩ đại ấy đã góp phần tạo nên sức mạnh, đại diện cho sức mạnh của dân tộc khai phá châu thổ thấp Và, người Việt chỉ có thể trở thành một quốc gia, một dân tộc đầy đủ khi đã khai phá châu thổ Bắc Bộ Cũng chính từ vùng thấp này, người Việt mới tạo đà để phát triển, để ra đi tiến tới một đất nước to lớn, thống nhất của cộng đồng như ngày nay Như vậy chúng

ta hiểu rằng Đức thánh Phù Đổng Thiên Vương đã đánh dấu một bước phát triển đặc biệt của dân tộc chúng ta ở thời kỳ sơ cử, tiền sử Và, chỉ có từ Ngài mà chúng ta mới phát triển lên được, đặc biệt là phát triển nông nghiệp Ở đây với công cụ đồ sắt được quy tụ vào cái gậy của Ngài, khi Ngài cầm gậy đi đánh giặc Đó là một cuộc trường chinh về sản xuất, một cuộc trường chinh với sức mạnh của đồ sắt buổi đầu khai phá châu thổ Bắc Bộ Đây là một vị trí tiếp giáp giữa châu thổ cao với châu thổ thấp để nói lên bước phát triển của dân tộc

Ở đây chúng ta còn thấy một đặc điểm khác nữa là trong lễ hội có rất nhiều tục

lệ đi theo nhưng đáng quan tâm là ở chỗ con ngựa trắng và ông hiệu cờ là quan trọng nhất Khi chúng ta thấy có 28 thiếu nữ tượng trưng cho tướng giặc, thực chất tượng trưng cho tinh tú Mà sử dụng những cô bé còn ngây thơ là biểu hiện hồn nhiên như bầu trời Người Việt lấy thờ Mẫu làm trọng thì sự ngây thơ ấy cũng xuất phát từ nữ giới Đó là một ý kiến Song, ý kiến này đáng được tin theo, ý kiến khác là người ta đi rước vào giữa trưa và rước ngựa trắng đi và chỉ ngựa trắng thôi Ngựa trắng là "Bạch Mã" tượng trưng cho sức mạnh linh khí của trời và tượng trưng cho phương Đông, cho mặt trời, cho nên khi rước, người ta cầu cho có được sinh khí tràn về cho trần gian, cho muôn loài sinh sôi Và, trong tục lệ của người dân ở đây, nhiều người tin rằng khi rước ngựa trắng ra thì trời bao giờ cũng nổi gió Có nghĩa là trời ứng vận vào người "Thiên nhân hợp khí" mà tạo cho khí thiêng của trời tràn về trần gian Và, khi rước về thì sinh khí đó nó hội tụ vào lá cờ đỏ Lá cờ đỏ là của ông hiệu cờ Màu đỏ là màu của sinh khí, màu của sức sống Màu đỏ gắn với thần linh Cái màu ấy có tràn về thì muôn loài mới phát sinh phát triển được Cho nên vai trò của ông hiệu cờ là rất quan trọng Múa cờ đỏ là nói lên cái vận động sinh khí của bầu trời Trong vận động sinh khí ấy, ông hiệu cờ đạp lên ba cái bát - tượng trưng cho "Tam sơn" Thông qua

"Tam sơn" mà sinh khí tràn xuống đất và nước Chỉ có thể thì sức sống mới được phát triển và cái ước vọng qua ngày hội mới trở thành ước vọng được mùa, ước vọng của phồn thực, ước vọng của sự no đủ Và, chính qua nhận thức của người xưa đối với Phù Đổng Thiên Vương - một uy lực siêu phàm như vậy thì người xưa đã quan tâm

đến nơi thờ của Ngài

Nơi thờ là đền Phù Đổng Thiên Vương Ngôi đền này còn để lại rất nhiều dấu

ấn mà chúng ta cần phải trân trọng Khi nghệ thuật của người Việt trở lại với dân gian tức là vào thế kỷ XVI, những viên gạch rồng và hoa thể hiện rất rõ rệt ở đền Phù Đổng

Chúng ta hãy điểm qua những di tích ở Phù Đổng có liên quan đến truyền thuyết Thánh Gióng

Đền Thượng: Đền thờ Thánh Gióng Theo truyền thuyết, đền đã có từ thời Hùng Vương và được dựng trên nền nhà cũ của mẹ Gióng Đến cuối thế kỷ XI, Lý Thái Tổ cho tu bổ thêm và ra lệnh tổ chức hội Gióng Đền sát đê, được bố cục theo hình chữ "Công", quy mô rộng rãi

Trước sân, ngay sát chân đê có ao rộng, có tên ao Rối, nơi hàng năm có tổ chức múa rối nước vào ngày hội Trong ao, dưới bóng cây đa cổ thụ cành lá sum suê là ngôi thủy đình xinh xắn Thủy đình được dựng theo kiểu "mái chồng" từ thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII) với nhiều bức chạm tinh vi trên gỗ, mà đề tài là những cảnh sinh hoạt dân gian: người chăn dê, người thổi ống xì đồng Thủy đình mang nhiều yếu tố dịch học mà trên đó những mảng chạm nói lên những ước vọng của dân chúng

Đó là hai hình ảnh nói lên người quân tử lấy cái trí thức làm đầu, nếu không có trí thì con người đi vào ngu tối mà sự vô minh, ngu tối thì đồng nghĩa đồng thời là mầm mống của tội ác Thông qua đó thấy rằng, người xưa dạy phải lấy cái trí tuệ làm đầu, nhờ có trí tuệ mà đi vào thiện tâm

Qua sân gạch đến Nghi môn khá cao mới được xây vào cuối thế kỷ XIX Phía trước có đôi rồng đá nét chạm hơi thô nhưng rất khỏe, bên dưới có dòng chữ khắc cho biết niên đại tạo tác của rồng vào năm Ất Dậu niên hiệu Vĩnh Thịnh, tức năm 1705 dưới triều Vua Lê Dụ Tông Phía sau có đôi sư tử đá cũng làm vào năm đó

Tiếp đến là nhà Thiêu hương (đốt hương), cấu tạo giống Thủy đình nhưng nhỏ hơn, lợp bằng ngói kích tấc khá lớn (20cm x 30cm)

Liền nhà Thiêu hương là hai nhà Tiền tế khá rộng Nhà ngoài do Điền Quận công Nguyễn Huy (1610-1675), người làng Phù Dực, cạnh xã Phù Đổng đứng ra xây dựng Nhà bên trong do Đặng Công Chất, người chính làng Phù Đổng, đỗ Trạng nguyên năm 1661, đứng ra hưng công, đáng chú ý ở đây là 39 viên gạch với kích tấc

30 x 20 x 10 (cm), mỗi viên đều chạm khắc hình rồng Những viên gạch này được lát

ở bậc thềm vào cung Hai ngôi nhà ba gian phía đông do Đặng Thị Huệ, chúa Trịnh Sâm (thế kỷ XVIII) cung tiến

Trong hậu cung 12 gian có tượng Thánh Gióng cao 3m, hai bên có sáu tượng quan văn, quan võ, hai phỗng quỳ và bốn viên hầu cận "Tứ trấn"

Kiến trúc đền không có gì đặc biệt, nhưng đáng chú ý là những đầu bẩy còn lưu lại được những mảng chạm vào thời Hậu Lê

Đền còn lưu được cả thảy 21 đạo sắc phong, đời Lê 12 đạo, đời Tây Sơn 3 đạo, đời Nguyễn 6 đạo Cũ nhất là sắc phong Đức Long năm thứ 5 (1634)

Trong Đền, còn nhiều hiện vật có giá trị: chiếc ngai thờ từ thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII) chạm trổ tinh vi; đôi chim mang nghệ thuật Trung Hoa do Đặng Thị Huệ, cung tiến, bình hương, nghê đồng, hai thanh kiếm, câu đối do anh em thi hào Nguyễn Du cung tiến năm 1818 Bên Đền có một bia đá rất đẹp, cũng là một hiện vật hiếm thấy tại các ngôi đền khác ở nước ta

Đền Hạ: đền nằm ngoài đê, ở phía đông đền Thượng, đền là nơi thờ mẹ Thánh Gióng, cũng gọi là Thánh Mẫu Trước kia, Thánh Mẫu được thờ chung với Thánh Gióng ở đền Thượng Đến năm Chính Hòa thứ 4 (1683), Thánh Mẫu mới thờ ở đền riêng tại thôn Ngô Xá Mười năm sau đền lại được thiên về gần chùa Giếng (chùa Tập

Phúc), tại chỗ hiện nay Đền hiện còn lưu giữ được một số hiện vật có giá trị: đôi phỗng đá, một bộ dài bạc, hai bình hương đá

Miếu Ban: ở phía tây đền Thượng, trong xóm Ban, tên chữ là Dục Linh Từ Miếu thờ Thánh Mẫu Tương truyền đây là nơi Gióng ra đời, do đó còn có tên là

"Trài Nòn" Miếu lợp ngói cổ hình mũi hài Sau Miếu là giếng Bát Nhũ trì (ao tám vú) giữa giếng nổi lên một gò đất con xinh xắn Truyền rằng, Thánh Gióng ra đời trên sập hiện đặt ở đảo này, sau đó được tắm trong chậu đá cũng đặt ở đây Ngoài ra, còn

có một liềm đá mà người đá mà người ta đã xem là dao cắt rốn cho Thánh Gióng, nhưng liềm hiện nay không còn nữa

Cố viên: Theo truyền thuyết, cố viên (vườn xưa), cũng gọi là "vườn rau", là nơi

mẹ Gióng đến hái rau rồi ướm chân mình vào chân người Khổng Lồ, do đó mà mang thai sinh ra Gióng Ở đây có một nhà nhỏ gọi là "cây hương", bên cạnh là hòn đá lớn hình thù đặc biệt với nhiều nét lồi lõm được xem là dấu chân của Người Khổng Lồ Còn một tấm bia mang dòng chữ "Đổng Viên Thánh Mẫu cố trạch" (Nhà xưa của Thánh Mẫu trong vườn Đổng)

Giá Ngự: Ở đây có hai cột trụ và một bệ xây vào đầu thế kỷ XX Vào ngày hội đền, dân làng kéo ngựa thờ, gọi là ông giá, từ đến Thượng đến đây trông ra khu soi bia cạnh Đền Hạ nơi điệu múa cờ được biểu diễn

Mộ Trần Đô Thống: Mộ ở xóm Vận Hang, trước đền Thượng Tục truyền Đô Thống là một tướng của Thánh Gióng, người Phù Dực cầm đạo tiên phong trong đoàn quân chống giặc Ân Mộ được xây bằng gạch giữa một khu rộng ngoài bãi sông Hàng năm, từ mồng 6 đến mồng 9 tháng 4 âm lịch, dân địa phương lại tổ chức hội Gióng, ngày lễ chính là ngày mồng 9 Trước ngày này, dân làng đã tổ chức nhiều trò chơi: Vật, chọi gà, đánh cờ, hát, đặc biệt là hát ải lao - một tục rất cổ Trong ngày

lễ lớn vui nhất là trò diễn trận, rước kiệu, múa cờ, chia phe diễn lại sự tích Thánh Gióng đánh giặc Ân

Nhân vật anh hùng Gióng đã trở thành biểu tượng của sức mạnh và lòng yêu nước Việt Nam Hội Gióng là một đỉnh cao của sinh hoạt văn hóa cổ truyền Việt Nam Vì thế, người Việt Nam xưa và nay vẫn nhắc nhau lời răn:

"Ai ơi mồng chín tháng tư,

Không đi hội Gióng cũng hư mất đời"

Không chỉ là Làng Phù Đổng Trong khu vực Đền Hùng ở Vĩnh Phúc, có Đền Thượng, tức "Cửu trùng tiền điện" được dành để thờ Thánh Gióng Làng Vệ Linh ở huyện Sóc Sơn, phía bắc thủ đô Hà Nội, nơi tương truyền Gióng đã trút giáp để cùng ngựa về trời, cũng có đền thờ Gióng, được nhà nước quân chủ tặng danh hiệu lớn:

"Xung thiên Thần vương"

(Tạp chí Thăng Long Hà Nội ngàn năm - Số 13/2003)

Trần Nhân Tông, một ông Vua-Phật

Trần Trương

Chẳng phải siêu nhân do truyền thuyết thêu dệt, một con người có thật trong lịch sử bằng xương bằng thịt, sinh ra và lớn lên tại kinh đô Thăng Long Sau khi đã hoàn thành sự nghiệp vẻ vang; đánh đuổi ngoại xâm, đem lại quyền sống, quyền mưu cầu hạnh phúc cho muôn dân Đại Việt, đã từ bỏ ngai vàng, vào Yên Tử tu hành rồi hiển Phật… Đó là Đức Vua Trần Nhân Tông - một Hoàng Đế minh quân kỳ tài, góp phần tô thêm trang sử vàng chói lọi của dân tộc thời nhà Trần, tạo lập đỉnh cao nền văn minh Đại Việt

Triều đại nhà Trần kéo dài 175 năm, từ năm 1225 đến năm 1400 và trải qua 14 đời vua Trần Nhân Tông là đời vua thứ 3, sau ông nội là vua Trần Thái Tông và vua cha là Trần Thánh Tông

Ngài sinh ngày 7 tháng 12 năm 1258, tức vào ngày 11 tháng 11 năm Mậu Ngọ

và mất ngày 16 tháng 11 năm 1308 tức vào ngày 03 tháng 11 năm Mậu Thân

"Khi đức vua sinh ra, được tinh anh của thánh nhân, đạo mạo thuần túy, nhan sắc như vàng, thể chất hoàn toàn, thần khí tươi sáng, gọi là kim Tiên Đồng Tử, ở vào bên tả có nốt ruồi đen" (1)

Thuở nhỏ, nhà vua thường theo vua cha lên chơi núi Yên Tử, sớm bộc lộ chí xuất gia tu hành

Năm 21 tuổi, Ngài được vua cha truyền ngôi báu (1297) và đã làm vua suốt 14 năm trời Vì là bậc minh quân có biệt tài kinh bang tế thế, Ngài có công lớn trong việc lãnh đạo toàn dân kháng chiến chống Nguyên Mông thắng lợi, xây dựng đất nước phồn vinh

Mười lăm năm ở ngôi Thái Thượng Hoàng, cũng là mười lăm năm vua Nhân Tông tu hành và hiển Phật

"Thế tôn bỏ ngai vàng quý báu, nửa đêm vượt thành, bỏ áo rồng cao sang, non xanh cắt tóc, mặc chim thước làm tổ trên đỉnh đầu, mặc con nhện chăng tơ trên vai cánh, tu pháp tịch diệt để tỏ đại chân như, dứt cõi trần duyên mà thành bậc chính giác Đức tổ ta là Điều Ngự Nhân Tông Hoàng đế ra khỏi cõi trần, thoát vòng tục lụy, bỏ chốn cung vua ra giữa son môn…"

Vua Trần đi tu, không phải để trốn đời, yếm thế, mà đi tu để nhập thế, cứu đời

Có điều, nhà vua không phải cứu đời theo kiểu của một ông Vua, mà là theo kiểu của thánh nhân

Làm vua chỉ chăn dân trăm họ Làm Phật cứu độ cả muôn loài bởi Bởi vậy, tấm gương Vua Phật tuy ẩn mà lại hiện, tuy mờ mà lại sáng Ngài bứt khỏi cái bình thường để vượt lên trở thành cái phi thường

Bởi thế, hàng ngàn năm qua, bao triều đại thịnh suy trị vì đất nước này, bao người đã làm vua Song có ai được nhân gian ngưỡng vọng, tôn thờ như Vua Phật Nhân Tông?

Vua Trần đi tu, không để tự biến mình thành lính gác biên thùy như lời nhận định của Hải Lượng Thiền sư - người tự coi mình là đệ tử Tổ Trúc Lâm vào thế kỷ 18:

"Người ta thấy Điều Ngự Đệ nhất Tổ đến chùa Hoa yên thì bảo là ngài xuất gia Ta biết rằng Đức Ngài lúc bấy giờ biết xem thiên hạ là công, trong nước vô sự, nhưng ở phía bắc vẫn có nước láng giềng mạnh mẽ, sợ người ta dao động, cho nên nhằm được ngọn núi Yên Tử là núi cao nhất, phía đông nhìn về Yên Quảng, phía bắc liếc sang hai tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, dựng lên ngôi chùa, thường thường dạo chơi để xem động tĩnh cốt để ngừa cái mối lo nước ngoài xâm phạm"

Một ông vua biểu trưng cho quyền lực quốc gia, trong tay có hàng vạn binh mã Quốc gia lâm nguy mỗi người dân trở thành một chiến sỹ… đâu lại trở thành một cái tôi hữu hạn biến mình thành lính gác biên thùy

Thực ra, đỉnh núi Yên Tử - nơi Vua Phật tu hành - không đủ cao để nhìn tới tận biên cương phương bắc; không thể nhìn xa tận biển Đông Cái nhìn hạn hẹp, cách lý giải chủ quan của người đời sau như trên mà ngày nay chúng ta cứ mặc nhiên công nhận đã làm giảm sút, lệch lạc cái động cơ và mục đích tu hành rất cao cả, thiêng liêng của Vua Phật Nhân Tông Việc coi Vua Trần trở thành người lính gác biên thùy

có thế là ý tưởng đẹp đẽ theo kiểu tư duy thời chiến tranh, có tác dụng giáo dục bao thế hệ biết hy sinh cho cuộc sống yên bình hưởng lạc, xông pha nơi bom đạn chiến trường, song vô tình đã làm giảm đi cái đẹp lớn lao của ông Vua hóa Phật

Điều này dễ hiểu, vì lúc xuất gia, Vua Trần không nói cho ai biết vì sao mình lại

đi theo gót chân Bụt, và vì sao lại chọn về Yên Tử… để đời sau mặc sức luận bàn Phải chăng Yên Tử có đủ những điều kiện để giúp cho những bậc tu hành trì đắc đạo, không kém gì xứ sở Phật đà Giá La (NairanJana) của Đức Phật Thích Ca? Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đắc đạo thành Phật là nhờ vào phép tu Thiền Định dưới gốc cây Bồ Đề Vua Trần cũng tu thiền, lấp pháp tu thiền để đạt đạo

Thiền (Dhyana) là sự tập trung tư duy cao độ, được các nhà tu hành thực hiện bằng cách ngồi im lặng (tĩnh tọa) gọi là tọa thiền, tham thiền nhập định hay thiền định

Phật giáo ngày nay chia thành 10 giáo pháp khác nhau, giống như 10 dòng sông

về chung một bến bờ giác ngộ và giải thoát Các giáo phái khác dựa vào kinh điển, giáo lý Phật dạy để tu trì, Giáo phái Thiền chủ trương dùng tâm mà truyền tâm Phật ở trong tâm Tâm tức Phật Phật tức Tâm Nếu ai thấy được tâm tính thì lập tức thành Phật Thiền phái cho rằng tất cả kinh điển chẳng qua như ngón tay chỉ mặt trăng Đến như mặt trăng chân lý thì chúng ta không thể dùng văn tự ngôn ngữ mà diễn tả hay hiểu rõ được Vì thế, người tu hành theo pháp môn thiền định đứng ngoài kinh luận

Họ chỉ dùng phép tâm ấn của Phật tỏ để làm môn đơn truyền tâm cho thế hệ sau Chỉ khi nào đôi bên tâm đầu ý hợp, thông cảm đạo lý, truyền thụ đượ chân lý thì mới thực hiện được phép tâm truyền

Trong khi tham thiền nhập định người tu hành dùng phép điều thân và điều tâm

Họ điều thân bằng cách tiết chế sự ăn uống, hơi thở và cơ thể theo những cách thức nhất định của phép tu thiền định Họ điều tâm bằng cách đưa tâm mình trở về một trạng thái tĩnh lặng tuyệt đối, không nghĩ việc dữ lành, thoát ly những ý niệm mê ngộ, sinh tử, tiến đến mà an trú vào cảnh giới tuyệt đối, dẹp trừ ý niệm và ngôn ngữ: trừ tuyệt tâm tư Cả thân lẫn tâm trở về với trạng thái hoan lạc tĩnh lặng Đến một lúc nào

đó, tất cả các ý niệm đều tiêu tán, hơi thở cũng gần như đoạn tuyệt chỉ có một trạng

thái sáng suốt, bên trong không thấy có thân tâm, bên ngoài không thấy có thế giới, đó chính là cảnh giới ngộ đạo

Người tu theo pháp môn Thiền Định rất cần tới một nơi yên tĩnh, thanh tịnh để ngồi thiền Núi rừng Yên Tử cách biệt với phàm trần là một nơi lý tưởng để tu thiền Không bàn tới yếu tố tĩnh mịch, linh thiêng của ngọn núi này mà xét tới tính khoa học của vấn đề, các nhà nghiên cứu cho rằng: Những quả núi lâu đời giống Yên

Tử như Hy Mã Lạp Sơn (Tây Tạng), Phú Sỹ (Nhật Bản)… đều có lực từ trường khá lớn Những luồng điện này sẽ làm tăng thêm lực cho dòng lưu nhân điện trong thân thể những người ngồi thiền nơi núi đó Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã từng nhập định

và thành đạo dưới chân núi Hy Mã Lạp Sơn, cạnh núi Tượng Đầu Sau khi đắc đạo, ngài vẫn thường cùng với các đệ tử ngồi thiền định trên non Linh Thứu

Người ngồi thiền mặt quay về hướng nam, lưng xây về hướng bắc là tốt nhất Khi ngồi, tư thế lưng phải thật thẳng đứng để cho luồng hỏa hấu của cơ thể lưu chuyển dễ dàng trong cột sống Muốn vậy người ta phải kê gối ngồi thiền, hay tận dụng mặt bằng có độ dốc hơi nghiêng về phía trước Vị trí ngồi thiền phải ở nơi thanh tịnh, thoáng khí trong lành Môi trường ô nhiễm sẽ làm cho khí Prana trong cơ thể (được tạo ra sau khi tọa thiền) sẽ không được tinh khiết, bất lợi cho việc tạo luồng hỏa hầu trong cơ thể người thiền

Vạt núi sườn nàm của Yên Tử hợp cách rất tự nhiên giúp cho người thiền có được đầy đủ các điều kiện ngoại cảnh để tu thiền, như có lực từ trường, việc ngồi quay hướng nam, mặt dốc hơi nghiêng về phía trước tự nhiên và không khí trong lành, thanh tịnh

Vua về Yên Tử, bởi nơi này thủa trước, đã lưu danh kỳ tích An Kỳ Sinh tu tiên, đắc đạo Cuối thời Lý có thiền sư Hiện Quang, đầu thời Trần có nhà thiền sư Đạo Viên, Tiêu Diêu Đại Đăng là thầy độ của Điều Ngự Giác Hoàng cũng tu hành và đắc đạo ở đây Cho nên, việc Đức Điều Ngự Giác Hoàng lựa chọn Yên Tử để tu hành không phải là vô căn

Người tu thiền theo chính pháp và đạt đạo có được những quyền năng siêu việt

mà người thường không dễ gì có được Phật giáo truyền rằng:

Nhờ phép tu Thiền Định, Tôn Giả Mục Kiền Liên có khả năng xuất thần du hành các cõi Phật Xuống cả địa ngục để quan sát chúng sinh, bay qua mười ức cõi Phật đến quốc đọ của Đức Phật Thích Ca có tầm âm vang được bao xa

Nhờ phép tu Thiền Định, Tôn Giả Phú Lâu Na cùng Mục Kiều Liên đã từng vâng mệnh của Đức Phật Thích Ca xuât thân từ hư không bay vào trong ngục giảng thuyết pháp yếu và truyền trao tâm pháp yếu cho Vua Tần-Đà-TaLa là vua nước Ma-Kiệt-Đà đang bị giam cầm Tôn Giả A Na Luật tuy bị mù lòa có khả năng thiên nhãn thông (nhìn xa ngàn dặm) Tôn giả Xá Lợi phất mắt có thể nhìn thấy 60 tiểu kiếp người về trước, Tôn giả A Nan Đà nhìn thấy cõi Tây Phương cực lạc mà ở đó Đức Phật A Di Đà đã phóng ra muôn vàn ánh hào quang rực rỡ Đức Thích Ca Mâu Ni có phép tha tâm thông (thấy được lòng người khác) nên từ xa đã đọc được tư tưởng của đại lệ tử Tu-Bồ-Đề

Các nhà sư tu thiền khẳng định rằng: tuy ngồi thiền trong am cỏ Ngọa Vân trên đỉnh núi Yên Tử Đức Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông đã dùng hào quang

định lực của mình mà quán chiếu trong, ngoài, trên dưới, mọi sự với Ngài đều thông

tỏ

Trên đỉnh núi Yên Sơn, cách biệt với kinh kỳ Vua Phật Nhân Tông vẫn rõ được triều chính, nhiều lần về triều khuyên bảo vua Anh Tông tu dưỡng tâm tính, kìm bớt lòng dục, xa rời tửu sắc, gìn giữ chân tâm… xứng đáng trở thành bậc quân vương tôn kính Ngài còn biết rõ được biên cương phương bắc, phương tây và phương nam, có được những quyết sách lớn lao và đúng đắn nhằm gìn giữ tình bang giao giữa các nước láng giềng và Đại Việt, giữ vững, nền an ninh chính trị nước nhà

Trên non Yên Tử, Ngài hoàn thiện hệ thống giáo lý của Pháp phái Trúc Lâm Giáo lý Trúc Lâm đã trở thành nền tảng tư tưởng và đạo đức của thời đại hoàng kim triều Trần, giai đoạn phật giáo là Quốc Đạo

Cho nên, việc từ bỏ ngôi vua vào núi để tu hành của Vua Trần Nhân Tông tưởng chừng xuất thế, nhưng đích thực lại nhập thế tích cực Từ chức vụ cao sang của Nhà Vua, Vua Trần trở về ngôi tôn quý Nhà Phật Nhà Vua từ cái nhất thời, hữu hạn

mà trở về cái vô hạn, vĩnh hằng Không phải lúc chết, Vua Trần mới hóa Phật Cái tên Vua Bụt (Phật) đã được tôn vinh cho Vua Trần khi Ngài còn tại thế

"Bụt ở cung nhà, chẳng phải tìm xa Nhân thiếu gốc nên ta tìm Bụt; Đến biét hay Bụt chính là ta" (2)

Hàng năm, mỗi độ xuân về, hàng triệu cháu con của Rồng Tiên đất Việt và bạn

bè bốn phương lại về Yên Sơn lễ Phật và vãng cảnh

Họ bồi hồi tưởng niệm đức Vua Trần Một ông vua đã khước từ phú quý, vinh hoa, tước vị cao sang, giã biệt chốn phồn hoa đô hội lên non xanh Yên Tử tu hành, trút bỏ một cuộc sống lý tưởng của người thường để trở thành một đức Phật Đại Hùng Đại Lực, Đại Bi và Đại Trí, xứng danh là Đức Phật Thích Ca Mâu Ni của Việt Nam Chú thích:

1 Trích "Đại Việt sử ký toàn thư"

2 Cư Trần Lạc Đạo Phú - Trần Nhân Tông, trích hợp tuyển văn học VN thế kỷ X-XVII Nxb Văn học HN-tr.111

chiếm được 7 huyện ở sông Lam, bắt dần đưa vào Đàng trong khai hoang Cụ tổ bốn đời của Nguyễn Huệ bị bắt vào Nam Lúc đầu ở Tây Sơn Nhất thuộc huyện Quy Ninh, phủ Quy Nhơn Đến đời Hồ Phi Phúc dời đến ở ấp Kiên Thành, huyện Tuy Viễn, nay là thôn Kiên Mỹ, xã Bình Thành, huyện Tây Sơn, Bình Định Hồ Phi Phúc

và bà vợ là Nguyễn Thị Đồng sinh ra 3 anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ Nguyễn Huệ sinh năm 1753 tại một ngôi nhà nhỏ bên bờ sông Côn, nơi có bến Trường Trầu, cùng với giếng nước, cây me xưa vẫn còn đến ngày nay Thuở nhỏ, Nguyễn Huệ có tên là Hồ Thơm Ba anh em Nguyễn Huệ đều theo học thầy giáo Hiếu

- một nhà nho bất đắc chí với chính sách tàn ác của Trương Phúc Loan nên trốn vào Quy Nhơn mở trường dạy học ở ấp An Thái (An Nhơn ngày nay) Biết tài năng khác thường của ba anh em Tây Sơn, nên ông đã truyền cho họ hoài bão và ý chí của mình Ông thường kể với họ việc chúa Nguyễn mưu biến Đàng trong thành một nước riêng biệt, sống xa hoa đàng điếm; Quyền thần Trương Phúc Loan mặc sức đặt quan lập chúa, hãm hại người trung, vơ vét tiền của Vàng bạc châu báu của Loan sáng rực cả sân Ông khích lệ, cổ vũ cho sự nghiệp lớn của họ bằng câu sấm: "Tây khởi nghĩa, Bắc thu công", nghĩa là Tây Sơn khởi nghĩa sẽ lập nên sự nghiệp lớn ở đất Bắc, các con phải gắng sức Mùa xuân năm 1771, lúc Nguyễn Huệ 18 tuổi, cuộc khởi nghĩa bùng nổ, đất Tây Sơn sôi động Lá cờ nghĩa bằng lụa đỏ dài 10m được dựng lên với khẩu hiệu lấy của nhà giàu chia cho dân nghèo và lời hịch kể tội Trương Phúc Loan:

"Giận phó quốc ra lòng bội thượng, nên Tây Sơn xuống nghĩa cần vương" Trong sách viết về nhà Tây Sơn được phổ biến dưới thời Nguyễn, con người và sự nghiệp Nguyễn Huệ đã bị xuyên tạc Nhưng qua những tài liệu ấy, kết hợp với những tài liệu mới phát hiện gần đây, ta có thể thấy vài nét chân dung Nguyễn Huệ Ông có mái tóc xoăn da săn, mắt sáng, tiếng nói sang sảng như chuông, nhanh nhẹn và khỏe mạnh Ông "có một con mắt nhỏ, nhưng cái tròng rất lạ, ban đêm ngồi không có đèn thì ánh sáng từ mắt soi sáng cả chiếu" (Tây Sơn lược thuật) Thậm chí, một cung nhân của nhà Lê nói rằng: "Nguyễn Huệ trỏ tay, đưa mắt, ai nấy đã phách lạc hồn xiêu, sợ hơn

sợ sấm sét " (Hoàng Lê nhất thống chí)

Tiếng nói của Nguyễn Huệ cũng rất đặc biệt, như tiếng chuông, lời nói ngắn gọn, giản dị, thấm vào lòng người, tạo nên sự gần gũi, đồng cảm sâu sắc Một lần ở Thanh Hóa, Nguyễn Huệ ngồi trên mình voi nói lớn: "Chư quân, hãy vì ta giết sạch chó Ngô đi Nếu ai không muốn chiến đấu thì hãy xem ta trong một trận giết hàng vài vạn mạng người, đấy không phải là chuyện lạ đâu" Huệ vừa dứt lời, quân lính dạ ran như sấm, rung động núi rừng, trời đất biến đổi cả cảnh sắc, chiêng trống đồng thời vang lên (Lê Quý kỷ sự) Nguyễn Huệ được xem là một bậc anh hùng dũng mãnh và

có tài cầm quân Năm lần vào Nam, 3 lần ra Bắc, đều ẩn hiện như quỷ thần Mỗi lần xông trận, ông thường dẫn quân đi đầu Ngày mồng 5 tết Kỷ Dậu, trời còn chưa sáng,

Nguyễn Huệ thân chinh đốc chiến cho hơn trăm voi tiến lên trước, bộ binh theo sau, đánh nhau kịch liệt với quân Thanh Giữa trưa, ông cùng với tướng sĩ, chiến bào nhuộm đen khói thuốc súng, tiến vào Thăng Long, kết thúc chiến dịch Ngọc Hồi - Đống Đa lịch sử Tuy là võ tướng, nhưng Nguyễn Huệ rất am hiểu văn chương Ông

là hoàng đế đầu tiên mạnh dạn dùng chữ Nôm để viết các văn bản của triều đình và cho lập Viện "Sùng chính", Bắc phong La Sơn phu tử nguyễn Thiếp làm viện trưởng

để lo việc dịch sách chữ Hán ra chữ Nôm dùng vào việc dạy học cho nhân dân

Hàng ngày, Nguyễn Huệ ứng đối, pha trò rất giỏi Lần ra Bắc diệt họ Trịnh, khi Nguyễn Hữu Chỉnh ngỏ ý làm mối công chúa Lê Ngọc Hân cho ông, Huệ đã nói làm cho mọi người đều cười ầm: "Vì dẹp loạn mà ra, để rồi lấy vợ mà về, bọn trẻ nó cười cho thì sao Tuy nhiên, ta mới chỉ quen gái Nam Hà, chưa biết con gái Bắc Hà, nay cũng thử xem có tốt không " Tuy vậy, Nguyễn Huệ rất nhân hậu, biết trọng nhân tài

và giàu lòng thương người, với người tài và biết thời thế như Trần Văn Kỷ, Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích, Nguyễn Thiếp thì ông tin dùng đối đãi rất hậu Với kẻ có tài nhưng không chịu cộng tác, ông vẫn mở cho họ con đường sống: "Đáng lẽ trẫm phải

ra oai sấm sét, khép các ngươi vào tội không chịu làm tôi, tịch thu gia sản và giết các ngươi để tỏ rõ phép thường Nhưng các ngươi như người có bệnh nạng mà tối tăm nhầm lẫn Trẫm một lòng yêu tiếc nhân tài, không thể chốc lát quên được Nên đặc trách ban ơn tha tội cho các ngươi"

Trong gia đình, Nguyễn Huệ sống với vợ con rất tình cảm Ông có hai bà hoàng hậu Bà chính cung quê ở Quy Nhơn, là anh em cùng mẹ khác cha với Thái sư Bùi Đắc Tuyên và Hình bộ thượng thư Bùi Văn Nhật Bà này sinh được 5 nguời con, 3 trai, 2 gái Nguyễn Quang Toản là con cả, được lập làm Thái tử, về sau là vua Cảnh Thịnh Bà họ Phạm là một phụ nữ thôn dã, nhưng có lẽ do gắn bó với Nguyễn Huệ từ rất sớm nên được ông quý trọng, thương yêu Khi bà bị bệnh nặng, ông đã mời một thầy thuốc người Tây tên là Gi-ra vào chữa Nhưng khi Gi-ra đến nơi thì bà đã mất Trong một bức thư viết ngày 17/7/1791, giáo sĩ Séerard đã kể: "Chánh hậu của Tiên vương (Quang Trung) mất vào khoảng tháng ba và ông đã khóc bà một cách sầu thảm"

Bắc cung hoàng hậu là công chúa Lê Ngọc Hân, con gái thứ chín vua Lê Hiển Tông và bà nguyên phi Nguyễn Thị Huyền người làng Phù Ninh, huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc (nay là xã Ninh Hiệp, huyện Gia Lâm, Hà Nội) Ngọc Hân sinh ngày 27 tháng tư năm Canh Dần (1770) tại quê ngoại, mất năm Kỷ Mùi (1799) Ngọc Hân đã sinh hạ cho Nguyễn Huệ một con trai là Nguyễn Văn Đức và một con gái là Nguyễn Thị Ngọc, sau này đều bị triều đình nhà Nguyễn giết hại Công chúa Ngọc Hân là người phụ nữ tài sắc vẹn toàn, vua Quang Trung rất yêu và có phần tự

hào về bà Hôm cưới, ông đắc ý nói với Ngọc Hân: "Con trai con gái nhà vua đã có mấy người được vẻ vang như nàng?" Hôm lễ tế vua Lê Hiển Tông, Nguyễn Huệ mặc

đồ tang, đứng coi xét lễ nghi hết sức chu đáo Nguyễn Huệ sống khoan dung, nhân hậu nên những người gần gũi ông đều tỏ lòng cảm kích Bài thơ khóc chồng của công chúa Ngọc Hân thật cảm động, chứng tỏ tình yêu và lòng ngưỡng mộ của bà với tài, đức, công lao sự nghiệp của Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ

(Tạp chí Thăng Long Hà Nội ngàn năm - Số 14/2003)

Nguyễn Qúy Đức (1648 - 1720)

Quang

Bình Nguyễn Qúy Đức, húy là Tộ, hiệu là Đường Hiên, ở làng Thiên Mỗ, nay là xã Đại Mỗi, huyện Từ Liêm, Hà Nội Năm 29 tuổi, đời Lê Hy Tông (1676), ông đã đỗ nhất giáp tiến sĩ đệ tam danh, tức Thám Hoa

Năm Canh Ngọ (1690) ông được cử làm chánh sứ sang nhà Thanh cùng Nguyễn Danh Nho Năm Giáp Tuất (1794) thăng tả thị lang bộ Lễ, làm bồi tụng ở phủ chúa, năm 1695 được thăng đô Ngụ sử năm 1696, vì có việc xử án không thỏa đáng, ông đã

bị giáng xuống tả thị lang bộ Binh Năm 61 tuổi (1708), ông được thăng Thượng thư

bộ Binh, được phong Tá lý công thần, ông cấm đoán mọi việc phiền hà, hạch sách, nhũng nhiễu dân - Ông là người khoan dung, cảm thông với nỗi khó khăn vất vả của nông dân, vì vậy thường khoan hồng với người trốn thuế hoặc thiếu thuế, bớt tạp dịch, ông được dân ca ngợi "Tể tướng Qúy Đức, thiên hạ yên tức" (Tể tướng Qúy Đức, thiên hạ yên vui) Năm Giáp Ngọ(1714) được thăng hàmthiếu phó, tước Liêm Quận Công Năm Đinh Dậu (1717), thăng Thái Phó Quóc lão, vinhphong Tá lý công thần Năm 72 tuổi, ông dâng sớ xin về trí sĩ Hàng ngày ông dạo chơi quanh vùng, có khi vác cuổca đồng cùng nông dân, khi cùng các bạn văn chương cùng nhau xướng họa Ông đã dành 10 mẫu ruộng được triều đình ban cho để tặng dân làng và trích ra 4 mẫu lập chợ Khánh Nguyên, tức chợ Mỗ ngày nay Ông là người thẳng thắn, không xu nịnh, được người đời kính trọng.Tính tình ông đôn hậu, thương người, hòa nhã và

bình dân nên được mọi người kính trọng, yêu mến Nguyễn Qúy Đức luôn thể hiện là một vị trung thần Khi bàn luận chính sự, có điều gì chưa thỏa đáng thì kiên quyết giữ

ý kiến của mình, không ai lay chuyển nổi Làm văn thì không cần trau chuốt, không chuộng lối tầm chương trích cú nhưng ý tứ vẫn tinh tế, chặt chẽ Việc sửa sang, trang trí nhà Thái học, dựng bia Tiến sĩ (ở Văn Miếu), ông đều đích thân trông coi cho đến khi hoàn thành tốt đẹp Nguyễn Qúy Đức là nhà sử học, cùng với Lê Hi hoàn chỉnh bản thảo cuối cùng của bộ Đại việt sử lý toàn thư (in năm 1697)

Nhận xét về ông, Phan Huy Chú viết: "Ông là người khoan hậu trầm tĩnh Ngày thường, thù tiếp ai thì dễ dàng, vui vẻ Khi bàn luận trước mặt chúa, việc gì chưa thỏa đáng, ông cố giữ ý kiến mình, bàn đến ba, bốn lần, không ai ngăn được Ông làm văn không cần trau chuốt mà ý sâu Triều đình có chế tác gì lớn, phần nhiều do tay ông thảo Ông làm tể tướng 10 năm, về chính sự chuộng khoan hậu "

Sự nghiệp trước tác và chấn hưng văn học, giáo dục của Nguyễn Qúy Đức cũng khá rạng rỡ.Về thơ, ông có Thi châu tập, Hoa trinh thi tập và 72 bài thơ chép trong Toàn Việt thi lục Ngoài ra ông còn có một số thư văn nôm chép lẫn với thơ văn chữ Hán trong sách Nguyễn Qúy thị văn phả, gồm 5 tập, hiện còn được lưu giữ tại nhà con cháu ông

Khi còn nhỏ, Nguyễn Qúy Đức đã nổi tiếng thông minh, nhanh nhẹn Gia phả

họ Nguyễn Qúy làng Đại Mõ còn ghi lại một bài thơ của Nguyễn Qúy Đức khỉa chơi chùa Trấn Quốc.Bài thơ theo thể "thuận nghịch độc", tức là đọc xuôi, đọc ngược đều thành thơ, đọc xuôi là thơ chữ Hán, đọc ngược là thơ chữ Nôm Bài thơ như sau: Đọc xuôi:

Trang nghiêm cảnh tĩnh thảm chi viên

Thú vị màu ni thế giới tiên

Hương phất bàng mai hoa bích vựng

Nguyệt lai lung trúc ấn thanh liên

Sương đàm bích diệp hoa lung viện

Tuyết ánh ngân đài nguỵet trú thuyền

Lương văn bối kinh phô ngọc ấn

Quang phòng chiếm liểu liểu chân thiên

Đọc ngược:

Thiên chân leo lẻo chiếm phong quang

An ngọc phô linh buổi văn lương

Thuyền chứa nguyệt đài ngần ánh tuyết

Viện lồng hoa diệp biếc đầm sương

Sen xanh ấn trúc lung lay nguyệt

Vừng biế hoa mia phảng phất hương

Tiên giới thế này màu vị thú

Vườn chi đất tĩnh cảnh nghiêm trang

Ông là người ham thích thơ văn cổViệt Nam, sao lục tàng trữ ở nhà Bài tiểu dẫn khi khắc lại sách Quần hiền phú tập của Hoàng Sần Phu có đoạn viết: Sách Quần hiền phú tập bản khắc cũ tan nát không còn Năm Đinh Dậu (1717) đã nhân được một bản sao cũ của nhà Nguyễn Qúy Đức, đem về hiệu đính và chú giải " Hiện nay thư viện Khoa học xã hội còn giữ được một bản sao chép sách Quần hiền phú tập, 6 quyển, cộng 214 tờ Rõ ràng nhờ sự ham thích thơ văn cổ của Nguyễn Quý ĐỨc mà Quần hiền phú tậpcòn lại đến ngày nay

Tương truyền, Nguyễn Qúy Đức là người đối đáp giỏi nổi tiếng Khi còn nhỏ, một lần gặp quan huyện trong một quán nước,quan huyện hỏi:

- Cậu đã học sách gì rồi?

Đức đáp: đã học hết sách luận ngữ Ông huyện liền ra một về đối toàn chữ trong sách Luận ngữ:

Thực vô cầu bão, cư vô cầu an, quân tử chí

(Ăn không cần no, ở không cần yêu, đúng chí quân tử)

Đức ứng khẩu đối ngay, cùng dùng toàn chữ trong Luận ngữ:

Chiêu nhi bất lai, lung nhi bất khứ, xã tắc thần

(Vẫy không chịu lại, xua không chịu đi, phò xã tắc đáng mặt bề tôi)

Ông huyện rất kinh ngạc, hết lời khen ngợi

Có lần Đức đi chăn trâu, chẳng may để trâu ăn khoai của làng Cầu Đơ Ông phủ

đi qua, sai lính bắt trâu Đức xin trâu về, ông phủ ra điều kiện phải đối được vế đối của ông thì mới tha Vế đối như sau:

Khoai Đơ xanh tốt nhờ về phủ

(Câu này có nghĩa là khoai xanh tốt là do được phủ rơm rạ,cũng có nghĩa là nhờ quan phủ)

Đức nghe xong, đối luôn:

Lĩnh Mỗ vàng trơn bởi cónghè

(Nghè là lấy chày nện tấm lĩnh cho mịn mặt, còn có nghĩa là ông nghè)

Quan phủ khen về đối có khẩu khí hơn người, liền trao trả trâu cho Đức

Tương truyền một lần chúa Trịnh Cương xem bài thơ Lăng mẫu tống sứ giả của

Lê Thánh Tông thấy thiếu 2 câu vì thất truyền, chỉ còn 6 câu:

Đình phô đằng đẵng ngựa rời chân

Nỗi mẹ con này gửi sứ quân

Nhớ Hán, lòng còn son một tấm

Thương Lăng, tóc đã bạc mười phân

Minh thiếp lá vàng dầu mỏng mảnh

Về thời khuyên nó nghĩa quân thần

Chúa Trịnh Cương bảo các quan nghĩ 2 câu để bổ khuyết, Chưa ai nghĩ ra thì Nguyễn Qúy Đức đã đọc 2 câu (đúng như lối thơ nôm đời Hồng Đức, câu 5-6 chỉ có 6 chữ):

Niềm trung hiếu khôn hai vẹn

Hội công danh dễ mấy lần

Chúa ngợi khen và thưởng cho hai hốt bạc

Ở Quốc Tử Giám hơn 10 năm, ông đã có nhiều công lao trong việc đào tạo nhân tài cho đất nước Ông cũng có công lớn trong việc xây dựng Đại thành điện, hai bên giải vũ ở Quốc Tử Giám và trông coi việc dựng 20 tấm bia tiến sĩ (Văn Miếu) trong

20 khoa thi từ 1656 đến 1715 và đứng tên nhuận sắc nhiều bài văn bia

Tại xã Đại Mỗ hiện còn giữ được bức vẽ chân dung ông Nhà vuông "Lạcthọ đình" do ông xây dựng ở quê hương, trồng cây từng cây bách, làm chỗ họp mặt vui chơi của các phụ lão, nay tuy không còn, nhưng tấm biển "Lạc thọ đình" đề tên ngôi nhà âý, vẫn còn giữ được

Tục ngữ xưa có câu: "Nhất Mỗ, nhì La, thứ ba Canh Cót" để chỉ những làng của huyện TỪ Liêm cũ có nhiều người hiển đạt và nổi tiếng về văn học Xếp hàng đầu là làng Đại Mỗ vì có gia đình Nguyễn Qúy, Nguyễn Qúy Đức và con là Nguyễn Qúy Ân đều đỗ tiến sĩ, cháu nội là Nguyễn Qúy Kinh đỗ hương cống (cử nhân), ba đời đều giữ những chức vụ trọng yếu trong triều, khi mất đều được phong làm phúc thần.Hiện nay

ở địa phương còn truyền tụng câu đối:

Đỉnh giáp nhất môn thiên hạ hữu

Phúc thần tam diệp thế gian vô

(Tạp chí Thăng Long Hà Nội ngàn năm - Số 21/2004)

Những gương mặt tuổi trẻ Thăng Long

PGS.TSKH

Nguyễn Hải Kế

Người tiêu biểu cho không chỉ thế hệ đầu tiên được sinh thành trên kinh thành mang tên Thăng Long, mà còn cho muôn đời với sự nghiệp vẻ vang "cẩm quân tất thắng, trị nước an dân" đó là Ngô Tuấn, tự Thượng Kiệt, ở phường An Xá trên bãi sông Nhị Mồ côi cha từ khi mới 13, Ngô Tuấn được chú, được thầy Lý Công Ân hết lòng dạy dỗ, chăm sóc Cho đến trước tuổi 20, ở ngôi trường Bái Ân, ở các thư phòng hay các võ trường khác của Thăng Long, Tuấn đã dồn tâm sức của mình vào việc học tập võ nghệ, binh pháp, các sách văn chương, đạo đức khác Chính những tháng năm

ấy đã chuẩn bị cho con đường phát triển tiếp tục, vẻ vang của ngô Tuấn

Từ năm 23 tuổi (1041) Ngô Tuấn được bổ làmthị vệ trong cung vua Lý Hai năm sau, ông đã được trông coi tất cả việc trong cung

Năm 43 tuổi, Lý Thường Kiệt (trước đó Ngô Tuấn đã mang họ vua) đi vùng Thanh Nghệ, lập lại trật tự trị an của cả vùng năm châu, sáu huyện, ba nguồn, hai mươi bốn động

Năm 51 tuổi, ông trực tiếp kinh lý làm yên biên cương phía Nam của Đại Việt rồi về Thăng Long làm Phụ quốc Thái úy, đỡ đần vị vua mới 7 tuổi (1072)

Năm 1075, Lý Thường Kiệt dẫn đại quân ngược lênphía Bắc "tiênphát chế nhân" - tiêu diệt - trước sào huyệt gây tội ác của giặc, lậpphòng tuyến sông Cầu, chôn vùi cuồng vọng xâmchiếm nước ta của quân xâm lược nhà Tống

Năm 1300, tức là sau 230 năm ngày Quốc Tử Giám khai trường, có một cậu bé quê làng Thổ Hoàng: Thiện Thi (Ân - Thi - Hưng Yên) đến nhập trường và trở thành người Thăng Long Cậu người họ Nguyễn, tên là Cốt sau này đổi thành Ngạn - Nguyễn Trung Ngạn Mười bốn năm sau, cậu học trò trưởng thành trên mảnh đất Thăng Long và được vua Trần giao cho nhiệm vụ làm Chánh sứ sang YênKinh (Trung QUốc) đặc trách công việc ngoại giao với nhà Nguyên trong hoàn cảnh hết sức khó khăn phức tạp Nguyễn Trung Ngạn không một chút nề hà, đã hăng hái ra đi

và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ Chính trong chuyến đi này, vị chánh sứ trẻ tuổi đã viết hàng trăm bài thơ thể hiện ý chí tình cảm của lớp thah niên sinh ra và lớn lên trong hào khí Đông A, tự nâng mình lên trong trường trí tuệ lớn Thăng Long và rất tự biết mình

Đây là bài thơ Nguyễn Trung Ngạn tự nói về mình:

"Giới Hiền tài đáng bậc quan cao,

Tuỏi trẻ đà lám chí nuốt trâu,

Tuổi mới mới mười hai vào thái học,

Đến năm mười sáu dự thi đình,

Hai mươi bốn tuổi làm quan giám

Hai mươi sáu tuổi sáng sứ Yên Kinh"

Bài thơ như một bài sơ yếu lý lịch rõ ràng, trung thực, mà người đọc cảm thấy như một truyện thần kỳ, thậm chí có người gán cho là "Kiêu Thi" (thơ kiêu căng tự phụ) là khoe khoang, khoác lác

Sau bốn năm tu nghiệp ở Thăng Long, Nguyễn Trung Ngạn vào thi đình và đỗ Hoàng Giáp, Vị Hoàng Giáp đầu tiên trong lịch sử Việt Nam tuổi vừa 16, thật cũng là chuyện lạ.Thế nhưng đâu phải lúc này Thăng Long chứng kiến những lạ như vậy Nửa thế kỷ trước, nhà Trần bắt đầu đặt thêm học vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa (gọi tắt là tam khôi) tặng cho những người đỗ xuất sắc nhất trong các kỳ thi đình, thì các vị tam khôi đầu tiên đều rất trẻ: Trạng nguyên Nguyễn Hiền 13 tuổi, Bảng nhãn Lê Văn Hưu 18 tuổi, Thám hoa Đặng Ma La 14 tuổi Hoàng giáp Nguyễn Trung Ngạn đã từng làm nên công nghiệp lớn, từng giữ nhiều chức vụ quan trọng, trong đó

có chức Đại doãn ở Thăng Long là chức quan đứng đầu chính quyền ở kinh đô Bảng nhãn Lê Văn Hưu sau trở thành nhà sử học lớn, tác giả bộ Đại Việt Sử Ký 30 quyển,

là bộ quốc sử đầu tiên của dân tộc Việt Nam

Đúng như nhà bác học Lê Qúy Đôn (thế kỷ XVIII) nhận xét, vào hai thời Lý Trần có tiếng là văn minh, các tài năng liên tục xuất hiện, Thăng Long trở thành cái nôi của những "thần đồng" - (có hay bộcphát tài năng ngay từ lúc còn ít tuỏi)

Cùng đỗ khoa thi năm1304 với Nguyễn Trung Ngạn, nhưng đỗ đầu là cậu hócinh nhỏ bé, đen đủi mới từ vùng đồng chiêm trũng của Lan Khê, Bàng Hà (Thanh

Hà - Hải Dương) nhậpvào hàng ngũ học sinh ThăngLong và Mạc Đĩnh Chi Vua Trần Anh Tông chưa thật tin người đỗ cao nhất trong kỳ thi quốc gia sắp được nhận danh hiệu Trạng nguyên cao qúy là một cậu bé hình dáng xấu xí, muốn thử tài Mạc Đĩnh Chi, bắt cậu ngay lậptức phải vịnh bài thơ Hoa sen giếng ngọc của Hàn Dũ Không một chút lúng túng, Mạc Đĩnh Chi cho Trần AnhTông nghe bài "Ngọc tỉnh liên phú" vừa họa lại rất tài tình bài thơ của Hàn Dũ, vừa thể hiện đầy đủ phẩmchất, cốt cách của người tí thức Đại Việt Bài phú ứng đối kỳ diệu ấy của Mạc Đĩnh Chi trở thành một kiệt tác, thànhbông sen vàng tỏa "hương thơm bay thấu từng mây", thơm mãi với đất trời, lòng người nước Việt Với bài phú ấy, vua Trần Anh Tông không thể không nhận Mạc Đĩnh Chi làm Trạng nguyên và cho ông ra Long Môn của Phượng Thành đi xem phố phường Thăng Long ba ngày liền

Kinh thành Thăng Long vào một ngày đầu hè năm1299,vì vui quá chén mà vua Trần Anh Tông bỏ quên công việc trong triều Khi tỉnh rượu được biết Thượng hoàng buổi sáng từ Thiên Trương lên, không vừa lòng, đã mang theo ý định xử phạt vua và trăm quan, xuống thuyền bỏ về Thiên Trường, Anh Tông lo sợ, cuống cuồng, hớt hải

chạy ra bến sông Giữa lúc đó vua gặp được một cậu bé đang mải mê đọc sách quên hết cả mọi việc xung quanh, hỏi ra mới biết là học trò, vua có ý nhờ cậu thảo hộ mình bài biểu tạ tội, rồi đưa cậu cung xuôi thuyền về chỗ Thượng hoàng Sau khi đọc xong bài biểu (như bản tự kiểm điểm) của vua Trần Anh Tông, Thượng hoàng Trần Nhân Tông phải thốt lên "bài biểu của người làm rất hợp lòng ta" và quyết định tha lỗi cho Trần Anh Tông Sau lần được xóa án "kỷ luật" này, Trần Anh Tông đưa cậu học trò Đoàn Nhữ Hài lên làm chức Ngự Sử trung tán

Phải chăng chỉ do duyên may mà từ một cậu học sinh Thăng Long có dịp được thi thố tài năng cứu giúp vua Trần, Đoàn Nhữ Hài đã được vua Trần đặc biệt tin dùng cất nhắc lên chức vụ cao cấp trong triều? Xưa nay, chức Ngự Sử Thường dành cho các vị từng đỗ qua Tiến sĩ, bụng chứa thiên kinh vạn quyển, biết đủ chuyện xa gần, lại phải bậc tuổi tác nghiệm qua chuyện đời, chuyện chính trị, để có thể can gián vua

Vì lẽ thông thường như vậy, nhiều người không khỏi bàng hoàng trước sự xuất hiện quá đột ngột của Đoàn Nhữ Hài, đã làm thơ chê bai ông

"Đài ngự sử ôn câu cổ ngữ

Miệng Đoàn Trung Tán sữa còn hôi"

Nhưng sự dèm pha ấy không một chút làm mờ đi ngôi sao sáng chói vừa xuất hiện.Sách đại Việt SỬ ký toàn thư cho hay: "Nhữ Hài là cận thần của vua, vua nói năng hành động gì đều được biết cả"

Năm 24 tuổi, sau khi hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ ngoại giao với Chiêm Thành

ở phía nam, Đoàn Nhữ Hài được bổ làm Thamtự chánh sự, năm sau ông lại được cử giữ luôn các việc ở Viện Xu mật - công việc mà trước đóchỉ có tôn thất họ Trần mới được nắm giữ Ba năm sau, ông được triều đình cử đi ổn định tình hình ở vùng Châu

Ô - Lý (Quảng Bình - Quảng Trị) Ở bất cứ nơi đâu và trong hoàn cảnh nào, Đoàn Nhữ Hài vẫn luôn là người đứng mũi chịu sào gánh vác mọi trách nhiệm nặng nề Vượt qua thói thường, qua những lời dị nghị, ghen ghét, coi thường tuổi trẻ, của đám quan lại trong triều, tin yêu, thử thách trên công việc thực tế và tin cậy trao nhiệm vụ cho Đoàn Nhữ Hài đó chính là con mắt xanh tinh tường của hai vua Trần,

là thể hiện cụ thể phẩm chất, năng lực, người cầm đầu Đại Việt khi tin dùng thế hệ trẻ

Có một thực tế lịch sử không thể phủ nhận là nhiều danh nhân lịch sử văn hóa Việt Nam tỏng nhiều lĩnh vực: chính trị, văn hóa, đều có tuổi thiếu thời gắn bó với Thăng Long như Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Ninh Tốn, Lê Qúy Đôn, Nguyễn Du Cất tiếng chào đời năm 1380 tại Thăng Long, trong nhà ông ngoại - tư đồ Trần Nguyên Đán, tuổi thơ của Nguyễn Trãi đã trải qua thời suy vi của đất nước cuối triều

Trần Một thuở vua sáng tôi hiền chỉ còn trong cổ tích Trong lớp người bất lực cuối thế kỷ ấy, có người đã tìm về vùng nước biếc, non xanh, đi ở ẩn, có người như cha con Trần Nguyên Đán trở trăn "mượn lửa thuyền chài đọc sách xưa" và "thơ cũ ba lần đọc Đại Đông" Nhưng trơ đi trở lạib ài thơ Đại Đông trong thiên Tiểu Nhã của Kinh Thi cũng không tìm ra lối thoát cho dân, cho nước cho chính mình Sách thánh hiền xưa đã nhạt màu thiêng! Trần Nguyên Đán, Nguyễn Phi Khanh đã tìm thấy niềm an

ủi, gửi gắm hy ọng của mình vào cậu bé mới sáu tuổi đã chăm đọc sách (Lục tuế nhi đồng phả ái thư) Nguyễn Trãi

Trong môi trường văn hóa của gia đình, của Thăng Long, Nguyễn Trãi đã dồn tâm trí vào việc học tập Và "tuổi trẻ rừng nho nức tiếng thơm" - nổi tiếng học giỏi trong thế hệ của mình

Con đường trở thành người dâng kế sách "Tâm Công" đánh vào lòng người cho

Lê Lợi, cho nghĩa quân Lam Sơn đánh thắng quân Minh, cho đất nước thanh bình, con đường đưa Nguyễn Trãi trở thành anh hùng dân tộc, hẳn không tách rời với những tháng năm thiếu thời

Gia huynh bất tại thực vô ngư

Trần lô thanh lậu tam canh nguyệt

(Đồng tiền không có nên cơm ăn không có cá

Nhà bụi bặm, để ánh trăng canh ba soi lọt)

Đó là những câu tả thực về căn nhà, về những bữa cơm của cậu bé Ninh Tốn (quê ở Côi Trì - Ninh Bình), lên Thăng Long trọ học vào giữa thế kỷ XVIII Giữa phồn hoa của kinh thành, chuyện đói nghèo của cậu bé tở thành chủ đề đàm tiếu và chê bai của đám trẻ nhỏ cùng lứa (khước tương an bảo mạn hồ lô - đem chuyện ăn no

và ngủ yên ra làm trò cười cợt ta) Thế nhưng, cậu bé Ninh Tốn lại không lấy đó làm phiền muộn Bọn trẻ chi cúi đầu bàn tán lăng nhăng về chuyện gạo, nước, củi đóm ấy kia làm sao hiểu được niềm vui, nỗi đam mê của cậu Bởi vì ngay từ khi nhỏ tuổi, trong hoàn cảnh khó khăn nghèo túng ấy, Ninh Tốn đã xác định, "Nam tử chỉ yêu kỳ

sự nghiệp bất tu thích thích thuyết tân toan" (Làm trai chỉ cốt nên công nghiệp: đừng

có âu sầu với đắng cay)

Tuyên ngôn vào đời và ước hẹn với chính mình "đã làm trai thì phải làm con trai giỏi" của cậu học trò nghèo Ninh Tốn đã trở thành động lực mạnh mẽ, dồn sức vào học hành, trở thành "bậc tài tử đời nay" thành "kẻ lão luyện trong văn mặc, sở trường cả thơ phú trước thuật" như nhận xét của bạn bè ông Nghiệm trải từ suốt tháng năm tuổi nhỏ trong môi trường Thăng Long đã cho phép Ninh Tốn không chỉ

trở thành viên quan biết gần dân: thương dân giữa đám quan lại tham nhũng, hèn kém cuối thời Lê Mạt, mà đã nâng tầm trí tuệ tình cảm của ông, đưa ông đến với triều đại tiến bộ Tây Sơn

Lê Qúy Đôn sinhnăm 1726 tại làng Diên Hà, huyện Hưng Nhân, Thái Bình, ông

là nhà bác học lỗi lạc có nhiều hiểu biết bao quát về tri thức đương thời, người viết đến 50 bộ sách gồm cả các lĩnh vực thơ, văn, sử, địa, triết học, y học, thiên văn học, nông học trong đó có sách như một bách khoa toàn thư tập hợp, sắp xếp tất cả các tri thức về khoa học xã hội và khoa học tự nhiên Trí tuệ tuyệt vời của nhà bác học đứng đầu thời đại ấy sớm được nuôi dưỡng hình thành từ trường học lớn Thăng Long Trong lịch sử Thăng Long nói chung, ở thế kỷ XVIII nói riêng, không ít lần xuất hiện những "Tràng An tứ hổ", "Trang An thất hổ" (Bốn, hay bảy "hổ báo" của Tràng An)

"Trang An ngũ tuyệt" (Năm đấng tuyệt vời của Tràng An)

Đó là những danh hiệu mà đương thời dành xưng tụng những người tài giỏi, thông minh nổi tiếng trong học hành, văn chương của đất Thăng Long, trong số đó có những cậu bé thần đồng Chẳng hạn: Nguyễn Du, Nguyễn Hành được xếp vào

"Tràng An ngũ tuyệt"

Nguyễn Du là con Nguyễn Nghiễm, là em Nguyễn Khản, đều là quan cho nhà Trịnh và đều là những người giỏi thơ văn Nguyễn Du cất tiếng khóc chào đời là Thăng Long vào năm1675, lên 13 tuổi ông đã được phong tước Hoàng Tín đại phu và được Hoàng Ngũ Phúc ban cho một thanh bảo kiếm vì Phúc nhận thấy ở cậu bé này

có tướng mạo "khôi ngô, hùng vĩ" Lên 6 tuổi Nguyễn Du bắt đầu đi học Mấy năm liền, hết cha mất, anh mất rồi mẹ qua đời Năm 13 tuổi, Nguyễn Du phải sống với anh Tình hình chính trị Thăng Long lúc này rất phức tạp và gia đình Nguyễn cũng tan nát dần Năm 19 tuổi Nguyễn Du thi đỗ tú tài và bốn năm sau (năm 1788) ông bắt đầu một cuộc đời lênh đênh nổi chìm thật vất vả gian truân, nhưng lại có nhiều điều kiện gần gũi và thông cảm với nỗi thống khổ của quảng đại quần chúng nhân dân Nguyễn

Du làm sao có thể viết được truyện Kiều nếu không có những năm tháng "giữa dòng trôi dạt cánh bèo lênh đênh" này? Nhưng 23 năm sống ở Thăng Long cũng là thời gian vừa đủ để nhà thơ trang bị cho mình vốn tri thức cần thiết trước khi lăn vào bão táp của cuộc đời Đây là thời kỳ đắp móng xây nền cho tài năng sáng tạo kỳ diệu của Nguyễn Du

Sau này mỗi dịp được trở lại Thăng Long, Nguyễn Du lại sống dậy thấy được những kỷ niệm sâu sắc thời trẻ: