ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC SINH HỌC NGHỀ CÁ

Phần lý thuyết với 6 chương trình bày đầy đủ về các vấn đề liên quan đến sinhhọc nghề cá, trong đó đặc biệt chú trọng đến sự biến động số lượng đàn cá khaithác và các quá trình sinh học liên quan đến biến động đàn cá cũng như các môhình đánh giá và dự báo khả năng khai thác quần thể cá. Ngoài ra phần lý thuyếtcòn cung cấp những kiến thức bổ ích về các nhóm nguồn lợi nghề cá, các loạiphương tiện và ngư cụ khai thác, các công cụ đánh giá, giám sát và quản lý nghềcá. Phần

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-  -

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

SINH HỌC NGHỀ CÁ

1 Thông tin về giảng viên:

- Họ và tên: Nguyễn Xuân Huấn

- Chức danh, học hàm, học vị: Phó Giáo sư, Tiến sĩ

- Thời gian, địa điểm làm việc: Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên

- Địa chỉ liên hệ: Bộ môn Động vật có xương sống, Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, 334 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

- E-mail: nxhuan@bio-hu.edu.vn

- Các hướng nghiên cứu chính: Đa dạng sinh học và bảo tồn Đa dạng sinh học; Khai thác hợp lý và quản lý bền vững nguồn lợi sinh vật vùng ven bờ và biển; Sinh học và sinh thái học cá; Sinh thái học các thủy vực và chất lượng môi trường nước; Sinh thái học quần thể

- Họ và tên: Thạch Mai Hoàng

- Chức danh, học hàm, học vị: Cử nhân

- Thời gian, địa điểm làm việc: Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên

- Địa chỉ liên hệ: Bộ môn Động vật có xương sống, Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, 334 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

- E-mail: hoangtm@vnu.edu.vn

- Các hướng nghiên cứu chính: Bảo tồn động vật hoang dã và đa dạng sinh học; Ngư loại học; Nhân loại học và tiến hóa

2 Thông tin về môn học:

- Tên môn học: Sinh học nghề cá

- Mã môn học:

- Số tín chỉ: 2

Trang 2

- Giờ tín chỉ đối với các hoạt động học tập:

+ Nghe giảng lý thuyết trên lớp: 20

+ Làm bài tập trên lớp: 7

+ Tự học: 3

+ Bộ môn: Động vật Có xương sống

+ Khoa: Sinh học

- Môn học tiên quyết:

+ Địa lý sinh vật

+ Sinh học quần thể

+ Sinh học bảo tồn

3 Mục tiêu của môn học:

- Mục tiêu về kiến thức: cung cấp cho sinh viên chuyên ngành động vật có xương sống, đặc biệt là sinh viên có đề tài Khóa luận tốt nghiệp về Ngư loại học các kiến thức cơ sở về nghề cá và những vấn đề sinh học liên quan đến nghề cá, phục vụ cho mục tiêu phát triển nghề cá hợp lý Những sinh viên theo hướng chuyên ngành Sinh thái học, có đề tài KLTN về biến động quần thể cũng có thể theo học môn học này

- Mục tiêu về kĩ năng: phân biệt các loại phương tiện, ngư cụ khai thác; nhận biết các đối tượng kinh tế chính; biết cách tính toán và sử dụng, các mô hình toán, một

số phần mềm chuyên dụng trong sinh học nghề cá để tính các tham số sinh trưởng, sinh sản, các hệ số chết, ước tính trữ lượng, lượng bổ sung và dự báo khả năg khai thác và quản lý nghề cá hợp lý

4 Tóm tắt nội dung môn học

- Phần lý thuyết với 6 chương trình bày đầy đủ về các vấn đề liên quan đến sinh

học nghề cá, trong đó đặc biệt chú trọng đến sự biến động số lượng đàn cá khai thác và các quá trình sinh học liên quan đến biến động đàn cá cũng như các mô hình đánh giá và dự báo khả năng khai thác quần thể cá Ngoài ra phần lý thuyết còn cung cấp những kiến thức bổ ích về các nhóm nguồn lợi nghề cá, các loại phương tiện và ngư cụ khai thác, các công cụ đánh giá, giám sát và quản lý nghề

cá

- Phần bài tập với 7 bài giới thiệu các nguyên tắc, khả năng áp dụng các phương

pháp và thực hành tính toán các thông số sinh học nghề cá trên cơ sở sử dụng các

mô hình, công thức và phần mềm chuyên dụng

Trang 3

5 Nội dung chi tiết môn học

a Phần Lý thuyết

Mở đầu

Chương 1 NGUỒN LỢI NGHỀ CÁ

1.1 Các nguồn lợi chính về động vật không xương sống

1.1.1 Ngành Thân mềm 1.1.2 Ngành Da gai 1.1.3 Nguồn lợi Giáp xác 1.2 Nguồn lợi Cá

1.3 Nguồn lợi nghề cá ở Biển Đông Việt Nam

1.3.1 Nguồn lợi động vật không xương sống ở Biển Đông 1.3.2 Nguồn lợi cá Biển Đông

1.3.3 Những nguồn lợi sinh vật khác của Biển Đông

Chương 2 CÁC LOẠI NGƯ CỤ VÀ PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC

2.1 Lưới rê

2.1.1 Phân loại 2.1.2 Cấu tạo 2.1.3 Nguyên lý thiết kế lưới và tính toán 2.1.4 Những nguyên tố ảnh hưởng tới hiệu quả đánh bắt của lưới rê 2.1.5 Kỹ thuật khai thác

2.2 Lưới kéo

2.2.1 Phân loại 2.2.2 Cấu tạo 2.2.3 Kỹ thuật khai thác 2.3 Lưới vây

2.3.1 Phân loại 2.3.2 Cấu tạo 2.3.3 Kỹ thuật khai thác 2.4 Nhóm nghề câu, xiên, móc

2.4.1 Phân loại 2.4.2 Nghề câu vàng

Trang 4

2.4.3 Nghề câu cần, câu tay 2.4.4 Nghề câu mực

2.5 Nhóm lưới cố định

2.5.1 Cấu tạo và kỹ thuật khai thác lưới cố định 2.5.2 Nghề lồng bẫy

2.6 Các nghề khác

2.6.1 Đánh cá bằng ánh sáng 2.6.2 Đánh bắt những loại cá sợ ánh sáng

Chương 3 BIẾN ĐỘNG SỐ LƯỢNG ĐÀN CÁ KHAI THÁC VÀ CÁC QUÁ

TRÌNH SINH HỌC LIÊN QUAN ĐẾN BIẾN ĐỘNG ĐÀN CÁ

3.1 Phân bố và mật độ quần thể cá

3.1.1 Phân bố và khái niệm về đàn cá 3.1.2 Mật độ tương đối

3.1.3 Kích thước tuyệt đối 3.2 Mối quan hệ về kích thước

3.2.1 Mối quan hệ chiều dài và trọng lượng 3.3 Tính chọn lọc ngư cụ

3.3.1 Thí nghiệm bao phủ đụt lưới 3.3.2 Thí nghiệm thả các mẻ lưới có tính chọn lọc khác nhau đan xen

kế tiếp

3.4 Sinh trưởng cá

3.4.1 Khái niệm về sinh trưởng ở cá 3.4.2 Các phương trình sinh trưởng cá 3.4.3 Ý nghĩa nghiên cứu sinh trưởng trong đánh giá trạng thái nghề cá 3.5 Sinh sản và lượng bổ sung

3.5.1 Nơi đẻ và thời gian đẻ

3.5.2 Chiều dài chín sinh dục Lm 50

3.5.3 Thời gian bổ sung 3.5.4 Chiều dài của lượng bổ sung 3.6 Mối quan hệ giữa kích thước đàn cá và lượng bổ sung

3.7 Tử vong

3.7.1 Phương pháp xác định Z

Trang 5

3.7.2 Phương pháp xác định M 3.8 Các kiểu chu kỳ sống của cá

3.8.1 Những khái niệm và quan điểm về sự phát triển 3.8.2 Các dạng và các giai đoạn phát triển

3.8.3 Tính chu kỳ của sự phát triển

Chương 4 CÁC MÔ HÌNH ĐÁNH GIÁ VÀ DỰ BÁO KHẢ NĂNG

KHAI THÁC QUẦN THỂ CÁ

4.1 Mục tiêu đánh giá đàn cá và dự báo khả năng khai thác

4.2 Các mô hình đánh giá đàn cá và dự báo khả năng khai thác

4.2.1 Các mô hình tổng thể 4.2.2 Các mô hình giải tích 4.3 Sai khác về nghiên cứu đánh giá trạng thái đàn cá và dự báo khả năng khai thác giữa vùng ôn đới và vùng nước nhiệt đới

4.4 Các nghiên cứu về đánh giá trữ lượng đàn cá và dự báo khả năng khai thác

ở Việt Nam

4.5 Mô hình sản lượng thặng dư

4.5.1 Mô hình Schaefer 4.5.2 Mô hình Fox 4.5.3 Sản lượng kinh tế tối đa 4.6 Mô hình sản lượng trên lượng bổ sung

4.6.1 Tính sản lượng tương đối (Y/R) từ mô hình Berventon và Holt 4.6.2 Tính sản lượng tuyệt đối ở trạng thái cân bằng từ mô hình Berveton và Holt

4.7 Phương pháp phân tích quần thể thực tế VPA ước tính khối lượng và sinh khối đàn cá - Mô hình VPA

4.8 Mô hình phân tích thế hệ dựa vào số liệu chiều dài (LCA)

4.9 Các phương pháp dự báo

4.9.1 Dự báo theo mô hình VPA 4.9.2 Mô hình dự báo Thompson và Bell 4.9.3 Tính MSY

Chương 5 ĐÁNH GIÁ VÀ GIÁM SÁT NGHỀ CÁ

5.1 Các loại số liệu cần thu thập

Trang 6

5.1.1 Thành phần loài trong sản lượng 5.1.2 Số liệu sinh học

5.1.3 Số liệu môi trường 5.1.4 Số liệu về tài chính 5.2 Thu thập số liệu

5.3 Phân tích/xử lý số liệu và đánh giá đàn cá

5.4 Phân tích sản lượng tiềm năng

5.5 Phân tích tài chính

5.6 Giám sát nghề cá

5.6.1 Thu thập số liệu về tần số phân bố chiều dài cá 5.6.2 Thu thập số liệu về sản lượng và cường lực khai thác 5.6.3 Đo cường lực khai thác

5.6.4 Những thay đổi về cường lực khai thác hiệu quả 5.6.5 Năng lực đánh bắt

5.6.6 Hiệu ứng không gian 5.6.7 Nghề cá đa loài 5.6.8 Nghề cá đa ngư cụ 5.6.9 Quản lý nghề cá giải trí và tự cung cấp 5.6.10 Xây dựng mô hình sản lượng thặng dư từ sản lượng và theo khu vực

Chương 6 QUẢN LÝ NGHỀ CÁ

6.1 Các mục tiêu và chiến lược quản lý

6.2 Các quy định của nghề cá

b Phần Bài tập

Bài 1 Tính cấu trúc tuổi và tốc độ sinh trưởng dựa trên số liệu phân tích phần cứng của

cơ thể (vẩy, đá tai, )

Bài 2 Tính cấu trúc tuổi và tốc độ sinh trưởng dựa trên số liệu thành phần chiều dài (phương pháp ELEFAN)

Bài 3 Tính các tham số sinh trưởng của phương trình von Bertalanffly

Bài 4 Tính hệ số tử vong toàn phần, tử vong tự nhiên, tử vong khai thác

Bài 5 Ước tính trữ lượng cá bằng các mô hình tổng thể

Trang 7

Bài 6 Ước tính trữ lượng cá bằng các mô hình giải tích

Bài 7 Ước tính trữ lượng, sản lượng và khả năng khai thác theo các mô hình dự báo

6 Học liệu:

Học liệu bắt buộc:

1 Nguyễn Xuân Huấn, Bài giảng Sinh học nghề cá Đại học Khoa học Tự nhiên,

Đại học Quốc gia Hà Nội 2004

2 King M., Fisheries Biology Assessment and Management Fishing New Books

(1996), 341 p

3 Vũ Trung Tạng, Biển Đông - Tài nguyên thiên nhiên và môi trường, Nxb

Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội (1997), 284 tr

Học liệu tham khảo:

4 Zaxoxov A V., Biến động số lượng của đàn cá khai thác Bản dịch tiếng Việt

của Trương Đình Kiệt Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội (1981), 227

tr

5 Caughley G., Analysis of Vertebrate Populations A Wiley-Interscience

Publication, John Wiley & Sons Ltd (1980), 205 p

6 Cushing D H Fisheries Biology: A study in Population Dynamics The

University of Wisconsin Press (1968), 200 p

7 Gulland J A., Fish stock assessment A manual of basic methods A

Wiley-Interscience Publication, John Wiley & Sons (1983), 219 p

8 Sparre P and Venema S C., Introduction to tropical fish stock assessment Part I Manual FAO Fisheries technical paper 306/1 Rev 1 FAO Rome (1992), 376 p

7 Hình thức tổ chức dạy học:

7.1 Lịch trình chung:

Nội dung

Hình thức tổ chức dạy học

Tổng

Lên lớp Thực hành,

thí nghiệm, điền dã

Tự học,

tự nghiên cứu

Lý thuyết Bài tập Thảo luận Chương 1

Trang 8

Chương 3 6 3 9

7.2 Lịch trình tổ chức dạy học cụ thể:

Tuần Nội dung chính Yêu cầu sinh viên chuẩn bị chức dạy học Hình thức tổ Ghi chú

1

1 Giới thiệu tổng quát về môn

học và đề cương môn học

2 Giới thiệu các nguồn lợi chính

về động vật không xương sống

3 Giới thiệu nguồn lợi cá

4 Giới thiệu nguồn lợi nghề cá ở

Biển Đông Việt Nam

Đọc tài liệu (1):

Bài mở đầu Chương 1: mục 1.1

Chương 1: mục 1.2 Chương 1: mục 1.3

- Lý thuyết (2 giờ Tín chỉ)

5 Sinh viên tự nghiên cứu về:

Nguồn lợi nghề cá ở Biển Đông

Việt Nam

Đọc tài liệu (4) và các tài liệu liên quan khác

- Tự học và nghiên cứu (1 giờ Tín chỉ)

2

1 Giới thiệu các loại ngư cụ và

phương pháp khai thác:

+ Lưới rê

+ Lưới kéo

+ Lưới vây

+ Nhóm nghề câu, xiên móc

Đọc tài liệu (1) Chương 2: mục 2.1, 2.2; 2.3, 2.4 và các mục liên quan ở tài liệu (4), (7), (8)

2 Sinh viên tự nghiên cứu về:

+ Nhóm lưới cố định

+ Các nghề khác

+ Các loại nghề theo vùng nghề

cá của Việt Nam

Đọc tài liệu (1) Chương 2: mục 2.5, 2.6 và các mục liên quan ở tài liệu (4), (7), (8)

- Tự học và nghiên cứu (1 giờ Tín chỉ)

3

1 Giới thiệu về phân bố và mật

độ quần thể cá

2 Giới thiệu mối quan hệ về kích

thước của cá

3 Giới thiệu về mối quan hệ giữa

Đọc tài liệu (1) Chương 3: mục 3.1

3.2, 3.3, 3.4

và các mục liên quan ở tài liệu (2),

Lý thuyết (2 giờ Tín chỉ)

Trang 9

kích thước và tính chọn lọc của

ngư cụ

4 Giới thiệu sinh trưởng cá

(3), (7), (8), (9)

4

1 Bài tập:

sinh trưởng dựa trên số liệu phân

tích phần cứng của cơ thể (vẩy, đá

tai, )

Đọc tài liệu (1) Chương 3: mục 3.2, 3.3, 3.4 và các mục liên quan ở tài liệu (2), (3), (8), (9)

Bài tập trên lớp: tính bằng Excel và chạy phần mềm FISAT 2 (1 giờ Tín chỉ)

2 Bài tập:

Bài 2 Tính cấu trúc tuổi và tốc

độ sinh trưởng dựa trên số liệu

thành phần chiều dài (phương

pháp ELEFAN)

Đọc tài liệu (1) Chương 3: mục 3.2, 3.3, 3.4 và các mục liên quan ở tài liệu (2), (3), (4), (8), (9)

- Bài tập trên lớp: chạy trên phần mềm FISAT 2 (1 giờ Tín chỉ)

5

1 Bài tập:

Bài 3 Tính các tham số sinh

trưởng của phương trình von

Bertalanffly

Đọc tài liệu (1) Chương 3: mục 3.2, 3.3, 3.4 và các mục liên quan ở tài liệu (2), (3), (4), (8), (9)

- Bài tập trên lớp: chạy trên

phần mềm FISAT 2 (1 giờ Tín chỉ)

1 Giới thiệu về sinh sản và lượng

bổ sung của cá

Đọc tài liệu (1) Chương 3: mục 3.5,

và các mục liên quan ở tài liệu (2), (3), (4), (8), (9)

6

1 Giới thiệu về mối quan hệ giữa

kích thước đàn cá và lượng bổ

sung

2 Giới thiệu về tử vong của cá

3 Giới thiệu các kiểu chu kỳ sống

của cá

Đọc tài liệu (1) Chương 3: mục 3.7, 3.8 và các mục liên quan ở tài liệu (2), (3), (4), (8), (9)

Trang 10

7

1 Bài tập:

Bài 4 Tính hệ số tử vong toàn

phần, tử vong tự nhiên, tử vong

khai thác

- Đọc tài liệu (1) chương 3: mục 3.7

Bài tập trên lớp: chạy trên phần mềm Excel và FISAT 2

(1 giờ Tín chỉ)

1 Giới thiệu mục tiêu đánh giá

đàn cá và dự báo khả năng khai

thác

2 Giới thiệu các mô hình đánh

giá đàn cá và dự báo khả năng

khai thác

Đọc tài liệu (1)

Chương 4: mục 4.1, 4.2 và các mục liên quan ở tài liệu (2), (3), (8), (9)

8

1 Kiểm tra giữa kỳ (50 phút) - Kiểm tra từ

chương 1- 3

Kiểm tra giữa

kỳ (1 giờ Tín chỉ)

3 Giới thiệu về: Sai khác về

nghiên cứu đánh giá trạng thái

đàn cá và dự báo khả năng khai

thác giữa vùng ôn đới và vùng

nước nhiệt đới

4 Giới thiệu các nghiên cứu về

đánh giá trữ lượng đàn cá và dự

báo khả năng khai thác ở Việt

Nam

Đọc tài liệu (1) Chương 4: mục 4.3, 4.4 và các mục liên quan ở tài liệu (2), (3), (8), (9)

9

1 Giới thiệu các mô hình sản

lượng thặng dư

2 Giới thiệu các mô hình sản

lượng bổ sung Đọc tài liệu (1) Chương 4: mục 4.5,

4.6 và các mục liên quan ở tài liệu (2), (3), (5), (6), (8), (9)

3 Bài tập:

Bài 5 Ước tính trữ lượng cá bằng

các mô hình tổng thể

- Bài tập trên lớp: tính bằng Excel và chạy phần mềm

Trang 11

FISAT 2 (1 giờ Tín chỉ)

10

1 Giới thiệu phương pháp phân

tích quần thể thực tế - Mô hình

VPA

Đọc tài liệu (1) chương 4: mục 4.7

và các mục liên quan ở TL (8), (9)

2 Giới thiệu mô hình phân tích

dựa vào số liệu chiều dài (LCA)

và các mục liên quan ở TL (8), (9)

11

1 Bài tập:

Bài 6 Ước tính trữ lượng cá bằng

các mô hình phân tích

Đọc tài liệu (1)

Chương 4: mục 4.7, 4.8 và các mục liên quan ở tài liệu (8), (9)

Bài tập trên lớp: chạy phần mềm FISAT 2 (1 giờ Tín chỉ)

2 Giới thiệu các phương pháp dự

báo kích thước quần thể

và các mục liên quan ở tài liệu (5), (8), (9)

12

1 Bài tập:

Bài 7 Ước tính trữ lượng, sản

lượng và khả năng khai thác dự

báo theo các mô hình dự báo

và các mục liên quan ở tài liệu (5), (8), (9)

Bài tập trên lớp: tính bằng Excel và chạy phần mềm FISAT 2 (1 giờ Tín chỉ)

2 Giới thiệu các vấn đề liên quan

đến đánh giá đàn cá

Đọc tài liệu (1) Chương 5, các mục 5.1 đến 5.5 và các mục liên quan ở TL (4), (5), (6), (8), (9)

13 1 Giới thiệu các vấn đề liên quan

đến giám sát nghề cá

Đọc tài liệu (1) Chương 5, mục 5.6

Định dạng
Số trang	13
Dung lượng	233,83 KB