hướng dẫn nghề làm báo độc lập

hướng dẫn nghề làm báo độc lập tài liệu, giáo án, bài giảng , luận văn, luận án, đồ án, bài tập lớn về tất cả các lĩnh v...

HÛÚÁNG DÊÎN

nghïì laâm baáo àöåc lêåp

(Saách tham khaão)

NHAÂ XUÊËT BAÃN VÙN HOÁA - THÖNG TIN

United States Department of State.

LÚÂI CAÃM ÚN

Viïåc dõch vaâ xuêët baãn cuöën saách naây

ra tiïëng Viïåt laâ nhúâ sûå höî trúå vïì taâi chñnh cuãa Ban àöëi ngoaåi, Àaåi sûá quaán Myä taåi Haâ Nöåi

Nghïì baâo lađ möơt nghïì luön ặúơc ăaânh giaâ cao ngay tûđ khimúâi ra ăúđi Muơc ăñch quan troơng nhíịt cuêa nghïì baâo lađ cungcíịp cho baơn ăoơc nhûông thöng tin thúđi sûơ chñnh xaâc vađ ăaângtin cíơy mađ hoơ cíìn ăïí coâ thïí hađnh xûê töịt nhíịt trong cuöơc söịngxaô höơi.

Tuy nhiïn, do möi trûúđng kinh tïị, möi trûúđng dín töơc, möitrûúđng chñnh trõ möîi quöịc gia khaâc nhau nïn nghïì baâo möîinúi ăïìu coâ nhûông ăùơc thuđ riïng Nùm 1996, Töí chûâc Caâc nhađbaâo chuýn nghiïơp Myô ăaô loaơi boê khaâi niïơm “khaâch quan” rakhoêi nhûông nguýn tùưc ăaơo ặâc cuêa mònh Hoơ cho rùìng nhađbaâo Myô lađ con ngûúđi vađ ăaô lađ con ngûúđi thò phaêi coâ nhûôngquan ăiïím caâ nhín Cho nïn ngûúđi lađm baâo cađng phaêi cííntroơng trong nghïì ăïí ặa ra nhûông thöng tin hûôu ñch cho díntöơc mònh, quöịc gia mònh vađ cho nhín loaơi

Cuöịn “Hûúâng díîn nghïì lađm baâo ăöơc líơp” cuêa taâc giaê Deborah

Potter, Giaâm ăöịc ăiïìu hađnh cuêa Newslab (www.newslab.org)

- Trung tím dûô liïơu trûơc tuýịn dađnh cho caâc nhađ baâo taơiWashington DC, ăöìng thúđi lađ giaêng viïn baâo chñ taơi ViïơnPoyuter vađ trûúđng Ăaơi hoơc Hoa Kyđ lađ möơt loaơi saâch “giaâokhoa” baâo chñ theo nhûông quan ăiïím cuêa Myô

Nûúâc ta ăang bûúâc vađo thúđi kyđ höơi nhíơp kinh tïị vúâi thïịgiúâi, viïơc ngûúđi ăoơc Viïơt Nam tiïịp xuâc vúâi nhûông thöng tin baâochñ Myô, caâc nhađ baâo Viïơt Nam gùơp gúô caâc nhađ baâo Myô, tiïịp xuâcvúâi hïơ thöịng baâo chñ Myô hoùơc sang Myô taâc nghiïơp cuông lađchuýơn bònh thûúđng

5

Xuêët baãn cuöën saách naây, Nhaâ xuêët baãn Vùn hoáa - Thöngtin muöën giúái thiïåu cuâng baån àoåc ngoaâi nhûäng phûúng thûácchung nhêët cuãa nghïì baáo, coân muöën àïì cêåp túái nhûäng neátriïng cuãa nghïì baáo Myä Àêy chó laâ cuöën saách mang tñnh thamkhaão vaâ nhiïìu quan àiïím trong saách coân phaãi baân luêån thïm.

Hy voång baån àoåc tòm thêëy trong cuöën saách naây nhûäng àiïìu böíñch phuâ húåp vúái àêët nûúác ta

Thaáng 10 nùm 2006

NHAÂ XUÊËT BAÃN VÙN HOÁA - THÖNG TIN

Lúđi Nhađ xuíịt baên 5

Taâc giaê 9

Giúâi thiïơu 11

Tin tûâc lađ gò? 14

Coâ ặúơc möơt cíu chuýơn 30

Kïí möơt cíu chuýơn 47

Biïn tíơp tin 63

Phaât thanh, truýìn hònh vađ baâo ăiïơn tûê 77

Baâo chñ chuýn ngađnh 89

Ăaơo ặâc vađ luíơt phaâp 101

Caâc nguöìn baâo chñ 113

7

Deborah Potter lađ giaâm ăöịc ăiïìu hađnh cuêa NewsLab(www.newslab.org), möơt trung tím dûô liïơu trûơc tuýịn dađnh chocaâc nhađ baâo úê thuê ăö Washington, D.C., ặúơc bađ thađnh líơp nùm

1998 Bađ ăaô daơy mön baâo chñ vúâi tû caâch lađ giaêng viïn taơi ViïơnPoynter vađ taơi trûúđng Ăaơi hoơc Hoa Kyđ Bađ cuông ăaô tûđng lađ giaâmăöịc ăiïìu hađnh cuêa Töí chûâc caâc Giaâm ăöịc Tin tûâc cuêa caâc ĂađiPhaât thanh vađ Truýìn hònh Potter lađ ngûúđi chó ăaơo töí chûâc caâchöơi thaêo cho caâc nhađ baâo trïn khùưp nûúâc Myô vađ trïn thïị giúâi Bađlađ cíy viïịt ặúơc ăaânh giaâ cao vïì caâc chuýn muơc tin tûâc trïn túđAmerican Journalism Review vađ lađ taâc giaê cuêa Haôy sùĩn sađng, Xaâc ắnh võ trñ, vađ Laônh ăaơo: Hûúâng díîn cho caâc Nhađ laônh ăaơo Tin tûâc.

Potter ăaô coâ hún 20 nùm lađm viïơc taơi caâc chûúng trònh tin tûâctrïn ăađi truýìn hònh, bao göìm 16 chûúng trònh vúâi tû caâch lađphoâng viïn maơng cho chûúng trònh tin tûâc trïn CBS vađ CNN,chuýn vïì caâc víịn ăïì trong Nhađ Trùưng, Böơ Ngoaơi Giao, Quöịchöơi, chñnh trõ quöịc gia, vađ möi trûúđng Bađ cuông lađ ngûúđi díînchûúng trònh trïn loaơt chûúng trònh “In the Prime” cuêa Ăađitruýìn hònh PBS Bađ coâ bùìng Cûê nhín cuêa trûúđng Ăaơi hoơc BùưcCarolina úê Chapel Hill vađ ăaô töịt nghiïơp thaơc sô úê trûúđng Ăaơi hoơcHoa Kyđ

9

Lađm baâo vûđa lađ möơt nghïì , laơi vûđa lađ möơt nghïơ thuíơt, vò caâc nhađbaâo phaêi vûđa sûê duơng caâc kyô nùng chuýn mön, laơi vûđa phaêi ăaâpûâng nhûông chuíín mûơc chung Víơy thò ăiïìu gò khiïịn nghïì baâokhaâc vúâi caâc nghïì nghiïơp khaâc trong xaô höơi nhû baâc sô hay luíơt

sû – lađ nhûông nghïì cuông coâ thïí duđng nhûông ngön tûđ tûúng tûơăïí mö taê? Coâ leô ăiïím khaâc biïơt lúân nhíịt lađ vai trođ ăùơc biïơt cuêatruýìn thöng tin tûâc trong xaô höơi

Baâo chñ tûơ do thûúđng ặúơc goơi lađ khñ öxy cho möơt nïìn dínchuê, búêi vò möơt trong hai chuê thïí nađy ăïìu khöng thïí töìn taơi ặúơcnïịu khöng coâ chuê thïí kia Nhađ vùn chñnh trõ Phaâp Alexis deTocqueville ăaô nhíịn maơnh ăiïìu ăoâ nhiïìu líìn khi öng ăïịn thùmnûúâc Myô gíìn 200 nùm trûúâc ăíy “Baơn khöng thïí coâ ặúơc caâc túđbaâo thûơc thuơ nïịu khöng coâ dín chuê, vađ baơn cuông khöng thïí coâmöơt nïìn dín chuê nïịu khöng coâ baâo chñ” Tûđ ăoâ ăïịn nay, lúđituýn böị ăún giaên nađy ăaô ặúơc chûâng thûơc taơi caâc quöịc gia trïntoađn thïị giúâi Caâc nïìn dín chuê, duđ lađ líu ăúđi hay múâi ặúơc thađnhlíơp, ăïìu phuơ thuöơc vađo sûơ ăöìng thuíơn cuêa möơt khöịi cöng dínặúơc cung cíịp thöng tin, vađ giúâi truýìn thöng laơi lađ nguöìnthöng tin ăíìu tiïn mađ dín chuâng cíìn ăïí lađm chuê chñnh cuöơcsöịng cuêa hoơ

Ăïí ăaêm baêo cho caâc nhađ baâo coâ thïí cung cíịp caâc thöng tinnađy, nhiïìu quöịc gia ăaô líơp ra caâc hònh thûâc baêo vïơ phaâp lyâ chotûơ do baâo chñ Vñ duơ nhû, taơi Hoa Kyđ nghïì baâo lađ nghïì duy nhíịtặúơc nhùưc ăïịn trong Hiïịn phaâp Nùm 1787, Thomas Jefferson,

võ töíng thöịng thûâ ba cuêa Hoa Kyđ ăaô viïịt nhû sau: “Nïìn taêng cuêa

11

chñnh phuê chuâng ta chñnh lađ quan ăiïím cuêa dín chuâng, nhiïơmvuơ ăíìu tiïn cuêa chuâng ta lađ phaêi duy trò ăiïìu ăoâ Vađ nïịu bùưt töiphaêi quýịt ắnh choơn giûôa möơt chñnh phuê khöng coâ baâo chñ haybaâo chñ mađ khöng coâ chñnh phuê, thò töi seô khöng do dûơ líịy möơtphuât khi quýịt ắnh lûơa choơn ăiïìu thûâ hai.”

Caâc nhađ baâo trong möơt xaô höơi tûơ do khöng chó ặúơc baêo vïơbúêi luíơt phaâp mađ hoơ cuông cođn phaêi coâ caâc böín phíơn cuêa mònh.Taơi möơt söị quöịc gia, caâc böín phíơn nađy ặúơc noâi lïn thađnh lúđi,cođn taơi möơt söị quöịc gia khaâc thò chuâng ặúơc ngíìm hiïíu Nhûngtrong híìu hïịt moơi trûúđng húơp, chuâng ăïìu tûơu chung laơi thađnhmöơt ăiïím giöịng nhau: ăïí cho dín chuâng ặúơc thöng tin, caâc nhađbaâo coâ traâch nhiïơm cung cíịp thöng tin möơt caâch chñnh xaâc vađphaên aânh thöng tin möơt caâch khaâch quan – vađ ăöơc líơp – khöng

bõ chi phöịi búêi caâc aênh hûúêng tûđ bïn ngoađi

Trong caâc xaô höơi dín chuê trïn khùưp thïị giúâi, giúâi truýìnthöng cođn coâ thïm möơt chûâc nùng nûôa lađ ngûúđi giaâm saât caâc hoaơtăöơng cuêa caâc cú quan chñnh trõ vađ tû phaâp cuêa chñnh phuê.Nhûông ngûúđi giaâm saât nađy giûô cho caâc nïìn dín chuê coâ thïí ặângvûông ặúơc bùìng caâch giuâp cho nhûông ngûúđi thíịp cöí beâ hoơngặúơc bađy toê tím tû nguýơn voơng cuêa mònh, ăaêm baêo rùìng söịăöng chiïịm ûu thïị khöng thïí chađ ăaơp lïn quýìn lúơi cuêa söị ñt.Nhađ vùn vađ nhađ trađo phuâng Myô thïị kyê 19 - Finley Peter Dunne– ăaô noâi rùìng nghïì baâo lađ “ăïí ăem laơi sûơ thoaêi maâi cho nhûôngngûúđi buöìn khöí vađ gíy buöìn khöí cho nhûông keê ăang söịng thoaêimaâi” Nhûng vai trođ quan troơng nhíịt cuêa nghïì baâo trong möơt xaôhöơi tûơ do víîn khöng thay ăöíi qua nhiïìu thïị hïơ Khi möơt töí chûâcăùơt taơi Myô - Uyê ban caâc Nhađ baâo coâ lûúng tím - ăiïìu tra caâc nhađbaâo vïì tñnh chíịt cuêa nghïì nghiïơp nađy vađo cuöịi thïị kyê 20, thò UÊyban nađy ăaô ăi ăïịn möơt caâch hiïíu chung nhû sau: “Muơc tiïutroơng tím cuêa nghïì baâo lađ cung cíịp cho caâc cöng dín nhûông tinthúđi sûơ chñnh xaâc vađ ăaâng tin cíơy mađ hoơ cíìn ăïí víơn hađnh trongmöơt xaô höơi tûơ do”

Cuöịn cíím nang nađy giúâi thiïơu ngùưn goơn vïì nhûông nguýntùưc cú baên cuêa nghïì baâo khi nghïì nađy ặúơc thûơc hiïơn trong caâchïơ thöịng dín chuê - möơt nghïì baâo luön cöị gùưng dûơa trïn thûơc tïị

vöịn coâ chûâ khöng dûơa trïn quan ăiïím caâ nhín Caâc quan ăiïímcoâ chöî cuêa chuâng, nhûng trïn caâc túđ baâo coâ tïn tuöíi thò nhûôngquan ăiïím nađy ặúơc trònh bađy trïn caâc trang xaô luíơn vađ trïnmuơc yâ kiïịn ăöơc giaê Ăíy lađ caâch lađm baâo mađ töi ăaô thûơc hiïơn suöịthún 20 nùm nay vúâi tû caâch lađ möơt phoâng viïn vađ möơt nhađ biïntíơp, vađ cuông lađ caâch hiïơn nay töi ăang giaêng daơy trong caâc höơithaêo tíơp huíịn chuýn ngađnh taơi Myô vađ trïn thïị giúâi Muơc ăñchcuêa töi lađ cung cíịp nhûông hûúâng díîn coâ ñch vađ thûơc tiïîn ăïí giuâpcho tíịt caê caâc nhađ baâo lađm viïơc töịt hún cho nhûông cöơng ăöìng mađhoơ ăang phuơc vuơ.

Ăïí traê lúđi cho cíu hoêi “Tin tûâc lađ gò?” coâ veê nhû ríịt hiïín nhiïn Tintûâc lađ nhûông gò múâi, lađ nhûông gò ăang xaêy ra Haôy tra cûâu trongtûđ ăiïín vađ baơn seô thíịy tin tûâc ặúơc mö taê lađ “möơt baên baâo caâo vïìnhûông sûơ kiïơn múâi xaêy ra hoùơc nhûông thöng tin trûúâc ăoâ chûaặúơc ai biïịt ăïịn” Nhûng híìu hïịt caâc sûơ viïơc xaêy ra trïn thïị giúâimöîi ngađy ăïìu khöng tòm ặúơc chöî ặâng trïn mùơt baâo hoùơc khöngặúơc truýìn ăi qua caâc baên tin trïn ăađi phaât thanh.

Nhû víơy thò caâi gò lađm cho möơt cíu chuýơn trúê nïn xûâng ăaângặúơc xuíịt baên hoùơc phaât thanh? Cíu traê lúđi thûơc sûơ lađ: ăiïìu ăoâ cođnphuơ thuöơc vađo nhiïìu ýịu töị khaâc nhau Noâi chung, tin tûâc lađ caâcthöng tin ặúơc nhiïìu ngûúđi trong söị ăöơc giaê ăùơt muơc tiïu quantím Nhû víơy, nhûông tin tûâc ruđm beng úê Buenos Aires coâ thïíkhöng cođn lađ tin tûâc úê Baku nûôa Caâc nhađ baâo quýịt ắnh khai thaâcvađ truýìn ăi nhûông tin tûâc nađo dûơa trïn nhûông “giaâ trõ cuêa tin tûâc”sau ăíy:

Tñnh kõp thúđi

Coâ möơt sûơ kiïơn nađo ăoâ múâi xaêy ra hoùơc chuâng ta vûđa múâi biïịt vïìnoâ? Nïịu nhû víơy, ăiïìu ăoâ coâ thïí khiïịn sûơ kiïơn ăoâ xûâng ăaângặúơc truýìn tin Tíịt nhiïn lađ nghôa cuêa tûđ “múâi ăíy” cuông thayăöíi phuơ thuöơc vađo phûúng tiïơn truýìn tin Ăöịi vúâi möơt tuíìn baâotin tûâc, tíịt caê nhûông gò xaêy ra tûđ söị baâo tuíìn trûúâc ăïịn nay ăïìucoâ thïí ặúơc coi lađ múâi Ăöịi vúâi möơt kïnh tin tûâc 24 giúđ trïntruýìn hònh caâp thò caâc tin tûâc múâi nhíịt coâ thïí lađ caâc “baên tin

15

ngùưn”, hoùơc lađ möơt sûơ kiïơn ăang xaêy ra vađo chñnh giíy phuât ặatin vađ coâ thïí ặúơc caâc phoâng viïn tûúđng thuíơt trûơc tiïịp taơi chöîxaêy ra sûơ kiïơn.

Taâc ăöơng

Coâ nhiïìu hay chó ríịt ñt ngûúđi chõu taâc ăöơng? Sûơ nhiïîm ăöơc tronghïơ thöịng nûúâc cuêa möơt thađnh phöị 20.000 dín cuêa baơn seô coâ taâcăöơng lúân búêi noâ trûơc tiïịp taâc ăöơng túâi caâc khaân/ăöơc giaê Möơt baêntin vïì 10 treê em ăaô chïịt do uöịng nûúâc ö nhiïîm taơi möơt khu traơi heđ

úê möơt thađnh phöị xa xöi cuông coâ aênh hûúêng vò ăöơc giaê seô coâ nhûôngcaêm xuâc maơnh meô trûúâc cíu chuýơn nađy Tin tûâc vïì möơt ngûúđicöng nhín cùưt boê díy ăiïơn khöng phaêi lađ möơt tin tûâc quan troơng,trûđ phi ăiïìu ăoâ díîn ăïịn viïơc míịt ăiïơn nhiïìu giúđ ăöìng höì trongtoađn thađnh phöị

Sûơ gíìn guôi

Coâ möơt sûơ viïơc gò ăoâ xaêy ra gíìn nhađ baơn hoùơc liïn quan túâi nhûôngngûúđi úê gíìn núi baơn úê? Möơt vuơ rúi maây bay úê Chad seô lađ sûơ kiïơnnöíi bíơt úê N’Djamena nhûng seô khöng phaêi lađ tin ăùng trïn trangnhíịt úê Chilï, trûđ khi trïn chiïịc maây bay nađy coâ caâc hađnh khaâchngûúđi Chilï

Víịn ăïì gíy tranh caôi

Moơi ngûúđi bíịt ăöìng vúâi nhau vïì víịn ăïì nađy? Cuông lađ tûơ nhiïnkhi moơi ngûúđi hay quan tím ăïịn caâc cíu chuýơn liïn quan túâixung ăöơt, cùng thùỉng hay caâc víịn ăïì mađ cöng chuâng ăangtranh caôi Moơi ngûúđi thñch chia thađnh caâc phe vađ xem phe nađoseô thùưng thïị Xung ăöơt khöng phaêi luâc nađo cuông coâ nghôa lađăem quan ăiïím cuêa ngûúđi nađy ăoơ laơi vúâi quan ăiïím cuêa nhûôngngûúđi khaâc Cíu chuýơn vïì caâc baâc sô chiïịn ăíịu vúâi bïơnh tíơthoùơc caâc cöng dín phaên ăöịi möơt ăaơo luíơt bíịt cöng cuông manghađm yâ xung ăöơt

Sûơ nöíi tiïịng

Tin tûâc nađy coâ liïn quan ăïịn möơt ngûúđi nöíi tiïịng hay khöng? Caâchoaơt ăöơng thûúđng ngađy hoùơc nhûông tai naơn xaêy ra coâ thïí trúêthađnh tin tûâc nïịu chuâng liïn quan túâi möơt nhín víơt nöíi tiïịng nhûngađi thuê tûúâng hoùơc möơt ngöi sao ăiïơn aênh Chiïịc maây bay bõ tainaơn úê Chad coâ thïí trúê thađnh möơt tin tûâc noâng höíi trïn khùưp thïịgiúâi nïịu möơt trong caâc hađnh khaâch lađ möơt nhaơc sô röịc nöíi tiïịng

Tñnh thúđi sûơ

Moơi ngûúđi úê ăíy coâ ăang noâi vïì víịn ăïì nađy hay khöng? Möơt cuöơchoơp cuêa chñnh phuê vïì chuê ăïì an toađn xe buyât coâ thïí seô khöng thuhuât nhiïìu sûơ quan tím, trûđ phi cuöơc hoơp nađy diïîn ra ngay sau möơtvuơ tai naơn xe buyât nghiïm troơng Möơt vuơ xö xaât trong möơt tríơn ăaâboâng coâ thïí ặúơc ăùng tin trong nhiïìu ngađy vò ăíy lađ chuê ăïìchñnh cuêa caâc cuöơc ăađm ăaơo trong thađnh phöị

Tñnh bíịt thûúđng

Víịn ăïì xaêy ra coâ phaêi lađ chuýơn bíịt thûúđng khöng? Nhû ngûúđi tavíîn thûúđng noâi, “khi möơt con choâ cùưn ngûúđi thò ăoâ khöng phaêi lađtin tûâc, nhûng khi möơt ngûúđi cùưn choâ thò ăoâ lađ tin tûâc!” Nhûông gòbíịt thûúđng vađ bíịt ngúđ luön khïu gúơi baên chíịt tođ mođ tûơ nhiïn cuêacon ngûúđi

Ăiïìu gò lađm nïn tin tûâc cođn phuơ thuöơc vađo ăùơc ăiïím, thađnhphíìn cuêa ăöơc giaê muơc tiïu, khöng chó phuơ thuöơc vađo núi hoơ söịngmađ cođn phuơ thuöơc vađo viïơc hoơ lađ ai Caâc nhoâm ngûúđi khaâc nhaucoâ caâch söịng vađ caâc möịi quan tím khaâc nhau, khiïịn cho hoơ quantím túâi caâc loaơi tin tûâc khaâc nhau Möơt chûúng trònh tin tûâc trïnăađi phaât thanh coâ ăöơc giaê muơc tiïu lađ nhûông ngûúđi nghe ăađi treêtuöíi coâ thïí ặa nhûông baên tin vïì caâc ngöi sao ím nhaơc hoùơc thïíthao; ăíy lađ nhûông chuê ăïì thûúđng khöng ặúơc quan tím trïn caâctúđ baâo kinh doanh hûúâng túâi phuơc vuơ ăöơc giaê lúân tuöíi hún vađ coâthu nhíơp cao hún Möơt tuíìn baâo chuýn vïì caâc tin tûâc y tïị coâ thïíseô ặa tin vïì möơt cuöơc thûê nghiïơm möơt loaơi thuöịc búêi vò caâc baâc

sô – lađ ăöơc giaê cuêa túđ baâo nađy - seô quan tím ăïịn tin tûâc ăoâ Nhûngtrûđ phi loaơi thuöịc nađy ặúơc kïịt luíơn lađ coâ khaê nùng ăiïìu trõ möơtchûâng bïơnh phöí biïịn thò phíìn lúân caâc túđ baâo ắa phûúng ăïìu boêqua, khöng ặa tin vïì sûơ kiïơn nađy Trûúđng húơp ngoaơi lïơ coâ thïí lađtúđ baâo taơi núi xaêy ra caâc nghiïn cûâu vađ thûê nghiïơm trïn seô ặa tinvïì sûơ kiïơn ăoâ.

Caâc haông tin tûâc coi cöng viïơc cuêa hoơ lađ möơt dõch vuơ cöngcöơng, nhû víơy, tin tûâc cuông ặúơc taơo nïn búêi caâc thöng tin mađ dínchuâng cíìn biïịt ăïí hiïíu hún vïì cuöơc söịng hađng ngađy cuêa hoơ vađ trúêthađnh caâc cöng dín coâ ñch trong möơt nïìn dín chuê Nhûng phíìnlúân caâc haông tin cuông lađ caâc doanh nghiïơp cíìn phaêi coâ lúơi nhuíơnăïí töìn taơi, vò víơy, tin tûâc cuông phaêi thu huât ặúơc ăöơc giaê: caâc cíuchuýơn moơi ngûúđi muöịn biïịt chó ăún giaên búêi vò chuâng thuâ võ Haiăùơc tñnh cíìn thiïịt nađy khöng nhíịt thiïịt phaêi míu thuíîn vúâi nhau.Trïn thûơc tïị, vađo bíịt kyđ ngađy nađo, nhûông tin tûâc hay nhíịt chñnhlađ nhûông tin tûâc vûđa quan troơng vûđa thuâ võ Nhûng thöng thûúđng,caâc haông tin thûúđng phín biïơt caâc bađi thađnh hai loaơi cú baên: tinthúđi sûơ vađ tin phoâng sûơ, hay cođn goơi lađ chuýn ăïì

Caâc loaơi tin tûâc

Caâc tin thúđi sûơ chñnh lađ caâc tin tûâc quan troơng trong ngađy Chuângthûúđng lađ nhûông dođng tin mađ baơn ăoơc thíịy trïn trang nhíịt cuêa túđbaâo hay trïn phíìn ăíìu cuêa möơt trang Web, vađ lađ nhûông gò baơnnghe thíịy khi bùưt ăíìu möơt baên tin trïn ăađi hoùơc trïn truýìn hònh

Vñ duơ, chiïịn tranh, chñnh trõ, kinh doanh, töơi phaơm, thûúđng lađnhûông chuê ăïì cuêa caâc tin thúđi sûơ Möơt cuöơc baôi cöng múâi xaêy rahöm nay do caâc laâi xe buyât trong thađnh phöị tiïịn hađnh khiïịn chohađng nghòn ngûúđi khöng thïí ăïịn núi lađm viïơc cuông lađ möơt tin thúđisûơ Tin tûâc nađy vûđa tûâc thúđi, vûđa gíy nhiïìu tranh caôi, laơi vûđa coâaênh hûúêng röơng lúân, thiïịt thûơc ăöịi vúâi moơi ngûúđi Cöơng ăöìng cíìncaâc thöng tin chñnh xaâc ngay líơp tûâc búêi leô noâ aênh hûúêng túâi cuöơcsöịng hađng ngađy cuêa ngûúđi dín

Ngûúơc laơi, cíu chuýơn vïì möơt víơn ăöơng viïn ăiïìn kinh lúânlïn trong traơi möì cöi coâ thïí thñch húơp vúâi ắnh nghôa vïì tin

phoâng sûơ Ăíy lađ möơt cíu chuýơn ặúơc moơi ngûúđi quan tím vònoâ coâ liïn quan ăïịn möơt ngûúđi nöíi tiïịng vađ lađ möơt cíu chuýơnăùơc biïơt mađ moơi ngûúđi muöịn ăem ra bađn luíơn cuđng baơn beđ.Nhûng khöng coâ lyâ do thuýịt phuơc nađo giaêi thñch viïơc cíuchuýơn nađy phaêi ặúơc xuíịt baên hay phaât ăi vađo möơt ngađy ăùơcbiïơt nađo ăoâ Theo lyâ thuýịt, tin tûâc nađy ặúơc xïịp vađo loaơi chuýnăïì Nhiïìu túđ baâo vađ caâc ắa chó tin tûâc trûơc tuýịn coâ caâc chuýnmuơc riïng dađnh cho caâc cíu chuýơn vïì löịi söịng, nhađ cûêa, giaằnh, nghïơ thuíơt vađ giaêi trñ Thíơm chñ caâc túđ baâo lúân hún cođn coâcaâc chuýn muơc hađng tuíìn dađnh cho caâc loaơi chuýn ăïì khaâcnhau vïì thûơc phíím, sûâc khoêe, giaâo duơc vađ nhiïìu loaơi khaâc nûôa.Chuê ăïì khöng phaêi lađ ýịu töị duy nhíịt ăïí phín biïơt giûôa tinthúđi sûơ vađ caâc chuýn ăïì Trong phíìn lúân caâc trûúđng húơp, tinthúđi sûơ vađ tin phoâng sûơ ặúơc viïịt theo caâc caâch khaâc nhau.Thöng thûúđng caâc tin thúđi sûơ ặúơc viïịt sao cho ăöơc giaê coâ thïínùưm bùưt nhûông thöng tin quan troơng nhíịt möơt caâch nhanh nhíịtcoâ thïí Cođn caâc cíy viïịt tin phoâng sûơ thò laơi thûúđng bùưt ăíìu vúâicaâc giai thoaơi hoùơc caâc vñ duơ chuê ýịu nhùìm ăïí thu huât sûơ quantím cuêa ăöơc giaê; nhû víơy, cíu chuýơn coâ thïí seô míịt nhiïìu thúđigian díîn dùưt ăöơc giaê hún trûúâc khi ăi vađo phíìn míịu chöịt.Nhiïìu cíu chuýơn laơi kïịt húơp caê hai caâch viïịt trïn Nhûôngcíu chuýơn xaêy ra khöng phaêi vađo thúđi ăiïím nhaơy caêm nhûnglaơi lađ caâc víịn ăïì ăang ặúơc quan tím - thûúđng ặúơc goơi lađ caâc

“tin chuýn ăïì” Vñ duơ cíu chuýơn vïì cuöơc chiïịn ăíịu chöịng laơibïơnh AIDS cuêa möơt cöơng ăöìng nađo ăoâ coâ thïí ặúơc coi lađ möơttin chuýn ăïì Cíu chuýơn vïì möơt caâch ăiïìu trõ múâi cho bïơnhnhín AIDS coâ thïí lađ tin thúđi sûơ Cođn tin phoâng sûơ thò laơi lađ möơtcaâch hiïơu quaê ăïí tòm hiïíu, khaâm phaâ vïì caâc xu hûúâng hoùơc caâcvíịn ăïì xaô höơi phûâc taơp thöng qua caâc cíu chuýơn vïì caâc caânhín cuơ thïí vïì nhûông traêi nghiïơm thûơc tïị cuêa hoơ

Líịy tin tûâc tûđ ăíu

Caâc nhađ baâo líịy tin tûđ moơi núi, nhûng phíìn lúân caâc cíu chuýơnthûúđng ặúơc líịy tûđ möơt trong ba caâch sau:

● Caâc sûơ kiïơn xaêy ra tûơ nhiïn, vñ duơ nhû dõch bïơnh vađ tai naơn;

● Caâc hoaơt ăöơng ăaô coâ kïị hoaơch tûđ trûúâc, vñ duơ nhû caâc cuöơchoơp, caâc höơi nghõ, caâc cuöơc hoơp baâo;

● Taơi chñnh caâc tođa baâo

Möơt sûơ kiïơn khöng nùìm trong kïị hoaơch thûúđng seô trúê thađnhmöơt tin tûâc quan troơng Möơt vuơ ăùưm tađu, rúi maây bay, möơt tríơnsoâng thíìn, hay möơt vuơ lúê ăíịt seô lađ möơt tin tûâc ăaâng giaâ khöng chóngay khi noâ xaêy ra mađ cođn nhiïìu ngađy vađ nhiïìu tuíìn sau ăoâ Mûâcăöơ ặúơc quan tím cuêa möơt tin tûâc phuơ thuöơc vađo sûơ gíìn guôi vïìắa lyâ vađ thúđi gian cuêa núi vađ thúđi ăiïím xaêy ra sûơ kiïơn vađ vađo ăöịitûúơng ăöơc giaê coâ liïn quan Möơt tai naơn xe húi nghiïm troơng úêParis coâ thïí seô khöng phaêi lađ möơt tin tûâc quan troơng trong bíịt kyđmöơt ngađy bònh thûúđng nađo Nhûng möơt vuơ tai naơn úê Paris vađonùm 1997 laơi lađ möơt cíu chuýơn tin tûâc gíy chíịn ăöơng lúân khöngchó taơi nûúâc Phaâp mađ cođn trïn khùưp thïị giúâi, vò möơt trong nhûôngnaơn nhín cuêa vuơ tai naơn nađy lađ Cöng nûúng Diana cuêa nûúâc Anh.Caâc cöng dín nađo ăoâ chûâng kiïịn möơt thaêm hoơa thûúđng liïnlaơc vúâi caâc haông tin Caâc nhađ baâo cuông biïịt ặúơc vïì caâc sûơ kiïơn nađytûđ nhûông ngûúđi quan saât ăíìu tiïn: caênh saât, lñnh cûâu hoêa, caâc nhínviïn cûâu höơ Taơi nhiïìu quöịc gia, caâc haông tin coâ thïí theo doôi caâccuöơc ăöịi thoaơi khíín cíịp vúâi nhûông nhín chûâng ăíìu tiïn vađ coâ thïíphaâi caâc nhađ baâo nhanh choâng túâi hiïơn trûúđng ăïí hoơ coâ thïí quansaât trûơc tiïịp caâc sûơ kiïơn diïîn ra

Taơi nhiïìu toađ baâo, nguöìn tin tûâc roô rađng nhíịt lađ lõch trònh caâcsûơ kiïơn xaêy ra trong ngađy cuêa möơt thađnh phöị, bao göìm caâc cuöơchoơp cuêa chñnh phuê, caâc cuöơc khai trûúng cöng ty, cûêa hađng, hoùơclađ caâc sûơ kiïơn cuêa cöơng ăöìng Thûúđng ặúơc goơi lađ “Söí theo doôingađy”, baên danh saâch caâc hoaơt ăöơng nađy baên thín noâ khöng nhíịtthiïịt lađ ăaâng ặa tin, nhûng noâ cuông lađ möơt ăiïím khúêi ăíìu töịt ăïícaâc phoâng viïn tòm kiïịm tin tûâc Caâc phoâng viïn chuýn traâchmöơt söị loaơi víịn ăïì hoùơc cú quan cuơ thïí, thûúđng ặúơc goơi lađ caâcphoâng viïn chuýn ngađnh, noâi rùìng hoơ thûúđng coâ ặúơc caâc yâtûúêng bùìng viïơc nhòn vađo chûúng trònh nghõ sûơ cuêa caâc cuöơc hoơpsùưp túâi

Caâc thöng caâo baâo chñ cuông lađ möơt nguöìn tin tûâc khaâc

nhûng ăíy cuông chó lađ ăiïím khúêi ăíìu Hađng taâ caâc thöng caâobaâo chñ ặúơc mang ăïịn caâc tođa baâo möîi ngađy, thöng qua thûăiïơn tûê, fax hoùơc thíơm chñ qua caâc bùng hònh truýìn qua vïơ tinh.Caâc quan chûâc vađ caâc cú quan chñnh phuê thûúđng lađ nhûông núiphaât ra nhiïìu thöng caâo trong söị nađy, nhûng caâc töí chûâc lúânkhaâc, vñ duơ nhû caâc haông tû nhín, caâc nhoâm phi lúơi nhuíơn cuôngcho ra caâc thöng caâo baâo chñ ăïí giúâi truýìn thöng biïịt ặúơc lađ hoơăang lađm nhûông gò vađ hoaơt ăöơng nhû thïị nađo Möơt thöng caâobaâo chñ coâ thïí giöịng nhû tin tûâc nhûng búêi vò noâ ặúơc soaơn rabúêi möơt möơt vađi ngûúđi vúâi möơt möịi quan tím heơp vïì caâc chuê ăïìnïn noâ khöng noâi lïn ặúơc möơt cíu chuýơn ăíìy ăuê Caâc thöngcaâo baâo chñ coâ thïí ăuâng vúâi thûơc tïị nhûng chuâng thûúđng chóphaên aânh caâc thûơc tïị coâ lúơi ăöịi vúâi caâ nhín hoùơc töí chûâc ặúơcnhùưc ăïịn trong thöng caâo Ngay caê khi möơt thöng caâo baâo chñtröng coâ veê ăaâng ặa tin, thò viïơc ăíìu tiïn cuêa möơt nhađ baâochuýn nghiïơp lađ xaâc minh laơi tñnh chñnh xaâc vađ sau ăoâ múâi bùưtăíìu ăùơt cíu hoêi ăïí xaâc ắnh cíu chuýơn thûơc sûơ trûúâc khi kïịtluíơn rùìng tin nađy ăaâng ặúơc ăùng taêi.

Caâc sûơ kiïơn ặúơc töí chûâc, vñ duơ nhû caâc cuöơc diïîu hađnh haybiïíu tònh, cuông coâ thïí taơo ra tin tûâc, nhûng caâc nhađ baâo cíìn phaêithíơn troơng ăïí khöng bõ löi keâo búêi caâc nhađ töí chûâc – lađ nhûôngngûúđi chó noâi lïn ặúơc möơt phña cuêa cíu chuýơn Caâc nhađ chñnhtrõ lađ nhûông ngûúđi laôo luýơn trong viïơc töí chûâc caâc sûơ kiïơn vađ caâc

“cú höơi chuơp aênh” nhùìm thu huât sûơ chuâ yâ cuêa giúâi truýìn thöng,thíơm chñ ngay caê khi hoơ khöng coâ caâc tin tûâc thûơc sûơ coâ giaâ trõ.Ăiïìu ăoâ khöng coâ nghôa lađ caâc nhađ baâo nïn boê qua caâc sûơ kiïơn nađy,mađ lađ hoơ cíìn coâ caâc phoâng sûơ böí sung ăïí cíu chuýơn tin tûâc trúênïn ăíìy ăuê

Ăa söị caâc phoâng viïn ăïìu noâi rùìng caâc cíu chuýơn hay nhíịtcuêa hoơ chñnh lađ caâc cíu chuýơn tûđ caâc tođa baâo núi hoơ lađm viïơc.Ăöi khi yâ tûúêng cuêa caâc cíu chuýơn ặúơc líịy tûđ nhûông ngûúđi laơăïịn viïịng thùm, goơi ăiïơn hoùơc liïn laơc qua thû ăiïơn tûê vúâi tođabaâo nhùìm nïu lïn nhûông möịi quan tím hoùơc ặa ra nhûông lúđiphađn nađn Nhiïìu haông tin chuê ăöơng thu huât caâc yâ tûúêng cuêa dínchuâng söịng trong cöơng ăöìng mađ hoơ phuơc vuơ, bùìng caâch cung

cíịp söị ăiïơn thoaơi hoùơc möơt ắa chó email ăïí caâc ăïì xuíịt coâ thïíặúơc thu thíơp Caâc nhađ baâo dađnh nhiïìu thúđi gian ăïí xíy dûơngquan hïơ vúâi nhûông ngûúđi coâ thïí cung cíịp thöng tin cho hoơ Caâc nhađ baâo thûúđng coâ ặúơc tin tûâc chó ăún giaên bùìng caâchtòm kiïịm xung quanh vađ nghe xem moơi ngûúđi ăang noâi nhûông gò.Nhûông gò baơn tònh cúđ nghe ặúơc taơi caâc sûơ kiïơn thïí thao hoùơc trïnặúđng díy ăiïơn thoaơi taơi cú quan cuông coâ thïí biïịn thađnh möơt cíuchuýơn tin tûâc Haôy hoêi nhûông ngûúđi mađ baơn gùơp khi baơn ăangkhöng ặa tin vïì ăiïìu gò ăaô xaêy ra trong cuöơc söịng cuêa hoơ vađ úêkhu vûơc xung quanh ăoâ, vađ baơn coâ thïí thíịy mònh ăang ặúơc díîndùưt ăïịn möơt cíu chuýơn tin tûâc nađo ăoâ mađ trûúâc kia chûa tûđng coâ

ai viïịt vïì noâ

Möơt caâch khaâc ăïí tòm kiïịm tin tûâc lađ hoêi xem ăiïìu gò ăaô xaêy

ra kïí tûđ khi cíu chuýơn ăaô ặúơc in trïn baâo hoùơc ặúơc phaâtthanh, truýìn hònh líìn trûúâc Tiïịn triïín cuêa vuơ viïơc sau khi tintûâc ăaô ặúơc phaât ăi ăöi khi cuông khiïịn ngûúđi ta phaêi ngaơc nhiïnvađ thíơm chñ cođn ăaâng ặa lïn mùơt baâo hún caê tin tûâc ban ăíìu Vñduơ, tin tûâc vïì möơt ăaâm chaây vađo ngađy sau khi noâ xaêy ra coâ thïí seônoâi roô hún vúâi baơn vïì söị ngûúđi ăaô bõ chïịt trong ăaâm chaây vađ mûâcăöơ phaâ huêy mađ ăaâm chaây nađy ăaô gíy ra Nhûng nïịu baơn ăïì cíơpăïịn vuơ viïơc nađy vađi tuíìn sau khi noâ xaêy ra thò coâ thïí noâi vïìkhuýịt ăiïím cuêa hïơ thöịng phaât tñn hiïơu khiïịn cho lñnh cûâu hoêakhöng thïí phaên ûâng nhanh ăïí cûâu thïm nhiïìu ngûúđi hún nûôa.Tađi liïơu, dûô liïơu, vađ caâc höì sú cöng cöơng cuông coâ thïí lađ gúơi yâcho caâc cíu chuýơn hay Caâc phoâng viïn coâ thïí sûê duơng chuâng ăïítòm kiïịm caâc xu hûúâng vađ caâc ăiïím ăùơc biïơt khaâc thûúđng Loaơicöng viïơc nađy ăođi hoêi nhiïìu nöî lûơc hún nhûng kïịt quaê laơi thûúđngríịt khaê quan Tíịt nhiïn lađ cöng viïơc nađy seô dïî dađng hún ríịt nhiïìunïịu caâc dûô liïơu coâ thïí tòm kiïịm ặúơc dûúâi daơng ăiïơn tûê, nhûngcaâc phoâng viïn cuông cíìn phaêi biïịt caâch nhíơp dûô liïơu tûđ caâc baênghi cheâp trïn giíịy vađo caâc chûúng trònh cú súê dûô liïơu trïn maâytñnh, vađ nhû víơy, hoơ coâ thïí tòm kiïịm nhiïìu thöng tin quan troơngtûđ caâc con söị thöịng kï Vñ duơ, möơt danh saâch nhûông ngûúđi ăaô bõphaơt vò vûúơt quaâ töịc ăöơ cuông coâ thïí lađm nïn möơt cíu chuýơn nïịucoâ thïí biïịt ặúơc tïn vađ ngađy hoơ vi phaơm Ăoâ lađ caâch mađ phoâng

viïn truýìn hònh Nancy Amons ăaô phaât hiïơn ặúơc khi mađ möơt laâi

xe trong thađnh phöị cuêa cö ăaô gíy ra hađng taâ vuơ vi phaơm giaothöng trong 3 nùm vađ thíơm chñ ăaô gíy ra möơt vuơ tai naơn khiïịnmöơt laâi xe khaâc ăaô chïịt Thïị mađ ngûúđi laâi xe nađy víîn chûa bõ tõchthu bùìng laâi Khi cö ăiïìu tra vuơ viïơc nađy, caâc quan chûâc thađnh phöịăaô phaêi thûđa nhíơn rùìng hoơ ăaô khöng lađm trođn böín phíơn cuêa mònh

Vai trođ cuêa nhađ baâo

Caâc cöng nghïơ múâi cho pheâp bíịt kyđ möơt ai vúâi chiïịc maây tñnh cuêahoơ cuông coâ thïí thím nhíơp vađo hïơ thöịng thöng tin röơng khùưp nhûbíịt kyđ möơt haông tin lúân nađo Nhûng möơt trang web trïn Internetặúơc thiïịt kïị ăeơp mùưt, duđ ặúơc trònh bađy vađ cíơp nhíơt töịt ăïịn mûâcnađo, ăïìu khöng coâ nghôa lađ ăoâ lađ nguöìn tin ăaâng tin cíơy Sûơ thíơtlađ trong möơt thïị giúâi phûâc taơp núi mađ thöng tin khöng cođn lađ möơtloaơi hađng hoâa khan hiïịm, thò vai trođ cuêa caâc nhađ baâo trúê nïn quantroơng hún bao giúđ hïịt

Khöng giöịng nhû möơt ngûúđi truýìn giaâo hay möơt keê ngöìi lïăöi maâch chuýơn tíìm phađo, nhađ baâo tòm ra caâc thöng tin cíìn thiïịtvađ xaâc ắnh xem thöng tin ăoâ xaâc thûơc vađ coâ giaâ trõ ăïịn mûâc nađotrûúâc khi cöng böị thöng tin ăoâ trûúâc cöng chuâng Caâc cíu chuýơntin tûâc, duđ ăoâ lađ thöng tin loaơi thúđi sûơ hay loaơi chuýn ăïì, ăïìu cíìnphaêi chñnh xaâc Caâc nhađ baâo khöng chó thu thíơp thöng tin hoơ cíìnăïí xíy dûơng caâc cíu truýơn, mađ hoơ cođn phaêi xaâc minh thöng tinăoâ trûúâc khi sûê duơng chuâng Caâc nhađ baâo luön phaêi quan saât moơiluâc moơi núi coâ thïí vađ tra cûâu nhiïìu nguöìn thöng tin ăïí coâ thïíkhùỉng ắnh chùưc chùưn rùìng thöng tin mađ hoơ nhíơn ặúơc lađ xaâcthûơc Vađ, ngoaơi trûđ möơt söị trûúđng húơp hiïịm hoi, hoơ thûúđng nïu roôcaâc nguöìn thöng tin ăïí ăöơc giaê coâ thïí ăaânh giaâ ăöơ tin cíơy cuêa cíuchuýơn ăoâ

Nhûng nghïì baâo khöng chó dûđng laơi úê viïơc phöí biïịn caâcthöng tin dûơa trïn thûơc tïị Nghïì truýìn giaâo cuông coâ thïí dûơa trïnthûơc tïị, nhûng nhûông thûơc tïị nađy ặúơc trònh bađy theo caâch gíy raaênh hûúêng ăöịi vúâi quan ăiïím cuêa ngûúđi nghe Nhû chuâng töi ăaôlûu yâ, caâc nhín viïn quan hïơ cöng chuâng chuýn nghiïơp sûê duơng

thûơc tïị, nhûng coâ thïí chó noâi lïn möơt mùơt cuêa víịn ăïì Ngûúơc laơi,caâc nhađ baâo cíìn phaêi cöng bùìng vađ phaên aânh thûơc tïị möơt caâch ăíìyăuê Hoơ cíìn phaêi nïu víịn ăïì möơt caâch chñnh xaâc vađ nhíịt quaân, cíuchuýơn cíìn phaêi phaên aânh thûơc tïị khaâch quan chûâ khöng ặúơcphuơc vuơ cho quan ăiïím cuêa hoơ hoùơc cuêa bíịt kyđ ai khaâc

Möơt ăiïím khaâc nûôa ăïí phín biïơt giûôa nghïì baâo vađ caâc hònhthûâc cung cíịp thöng tin khaâc lađ caâc nhađ baâo cíìn phaêi hoađn toađnăöơc líơp vúâi ăöịi tûúơng mađ hoơ noâi túâi hoùơc vúâi ăöơc giaê mađ hoơ hûúângtúâi Möơt ngûúđi lađm quan hïơ cöng chuâng chuýn nghiïơp lađm viïơccho möơt töí chûâc, anh ta hoùơc cö ta thûúđng khöng viïịt nhûông thöngtin bíịt lúơi cho töí chûâc ăoâ Ngûúơc laơi, möơt nhađ baâo seô cöị gùưng ặa

ra möơt bûâc tranh ăíìy ăuê, ngay caê khi bûâc tranh ăoâ khöng hoađntoađn tñch cûơc

Caâc nhađ baâo khöng chó lađ ngûúđi truýìn taêi nhûông quan ăiïímcaâ nhín hoơ hay nhûông thöng tin mađ ngûúđi khaâc cung cíịp cho hoơ.Caâc nhađ baâo thûơc hiïơn tûúđng thuíơt nguýn göịc, hoơ khöng líîn löơngiûôa thûơc tïị vúâi quan ăiïím hay lúđi ăöìn thöíi, vađ hoơ lađ ngûúđi ặa racaâc quýịt ắnh biïn tíơp Bill Keller, ăiïìu hađnh biïn tíơp cuêa túđ Thúđibaâo New York ăaô noâi rùìng traâch nhiïơm chñnh cuêa nghïì baâo lađ

“phaân xeât thöng tin möơt caâch cöng bùìng”

Khöng giöịng nhû caâc nhađ cung cíịp thöng tin khaâc, caâc nhađbaâo coâ nghôa vuơ trung thađnh ăöịi vúâi cöng chuâng Túđ Montreal Gazette cuêa Canaăa ăaô nïu roô trong nöơi quy cuêa mònh rùìng “Tađi

saên lúân nhíịt trong möơt túđ baâo lađ sûơ liïm chñnh cuêa noâ Sûơ töntroơng ăöịi vúâi tñnh liïm chñnh nađy phaêi ríịt khoâ khùn múâi ăaơtặúơc nhûng laơi coâ thïí bõ ăöí vúô möơt caâch dïî dađng” Ăïí ăaơt ặúơcsûơ liïm chñnh nađy, caâc nhađ baâo phaêi lađm viïơc víịt vaê ăïí traânhxung ăöơt lúơi ñch, caê lúơi ñch thûơc tïị vađ lúơi ñch theo caêm tñnh

Tñnh khaâch quan vađ cöng bùìng

Ăõnh nghôa vïì tñnh khaâch quan trong nghïì baâo ăaô ặúơc xíydûơng tûđ thïị kyê trûúâc, nhû möơt sûơ phaên ûâng laơi trûúâc caâc phoângsûơ giíơt gín bõ quan ăiïím cuêa möơt söị ngûúđi nađo ăoâ chi phöịi – lađhiïơn tûúơng phöí biïịn trïn baâo chñ thúđi bíịy giúđ Ban ăíìu, thuíơt

ngûô “tñnh khaâch quan” ặúơc sûê duơng ăïí mö taê möơt caâch tiïịp cíơnhay möơt caâch thûâc lađm baâo; ăïịn nay, caâc nhađ baâo coi “tñnh khaâchquan” lađ viïơc phaên aânh tin tûâc möơt caâch khaâch quan, khöngphaên aânh thađnh kiïịn cuêa bíịt kyđ caâ nhín hay töí chûâc nađo.Theo thúđi gian, tñnh khaâch quan trúê thađnh ăođi hoêi tûđ chñnh caâcnhađ baâo Giaâm ăöịc biïn tíơp cuêa möơt túđ baâo Myô Washington Post,

Leonard Downie, ăaô coi khaâi niïơm nađy nghiïm tuâc ăïịn nöîi öngăaô tûđ chöịi khöng ăùng kyâ ăi bíìu cûê Ngađy nay, nhiïìu nhađ baâo chorùìng viïơc coâ ặúơc sûơ khaâch quan tuýơt ăöịi lađ khöng thïí thûơc hiïơnặúơc Nùm 1996, Töí chûâc caâc nhađ baâo chuýn nghiïơp Myô ăaô boê tûđ

“khaâch quan” ra khoêi nhûông nguýn tùưc ăaơo ặâc cuêa mònh Noâi

gò thò noâi, caâc nhađ baâo cuông lađ nhûông con ngûúđi Hoơ lađm cöng viïơccuêa mònh vađ hoơ cuông coâ nhûông quan ăiïím riïng Ăođi hoêi hoơ phaêikhaâch quan tuýơt ăöịi coâ nghôa lađ hoơ khöng coâ giaâ trõ gò caê Thayvađo ăoâ, caâc nhađ baâo ăïìu ăöìng yâ rùìng hoơ coâ thïí bađy toê quan ăiïímcuêa mònh miïîn sao hoơ coâ thïí kiïím soaât ặúơc caâc quan ăiïím íịy.Ăöơc giaê seô khöng thíịy ặúơc quan ăiïím cuêa nhađ baâo tûđ cíu chuýơnặúơc cöng böị Thöng qua viïơc sûê duơng möơt phûúng phaâp khaâchquan khoa hoơc ăïí xaâc minh thöng tin, caâc nhađ baâo coâ thïí kïí laơi cíuchuýơn mađ khöng phaên aânh quan ăiïím caâ nhín hoơ Noâi caâchkhaâc, baên thín cíu chuýơn ăoâ phaêi khöng thiïn võ vađ cöng bùìng.Caâc nhađ baâo cuông cíìn phaêi toê ra cöng bùìng trong caâc phoângsûơ cuêa hoơ bùìng caâch khöng chó phaên aânh möơt mùơt cuêa víịn ăïì Hoơphaêi tòm kiïịm caâc quan ăiïím khaâc nhau vađ cöng böị tíịt caê caâcquan ăiïím ăoâ mađ khöng ặúơc bađy toê sûơ uêng höơ ăöịi vúâi bíịt kyđ bïnnađo Ngoađi viïơc xaâc minh thûơc tïị, caâc nhađ baâo cođn phaêi tòm kiïịmcaâc quan ăiïím khaâc nhau trong nhûông trûúđng húơp thûơc tïị ăangặúơc ặa ra tranh caôi

Tuy nhiïn, tñnh cöng bùìng khöng phaêi lađ sûơ cín bùìng Sûơ cínbùìng muöịn noâi ăïịn hiïơn tûúơng chó coâ hai mùơt trong bíịt kyđ cíuchuýơn nađo, vađ möîi mùơt coâ troơng lûúơng ngang nhau, coâ thïí thíịyăíy lađ trûúđng húơp hiïịm hoi Ngađy nay, nhûông nhađ baâo tòm kiïịmloaơi cín bùìng giaê taơo nađy trong caâc cíu chuýơn cuêa hoơ coâ thïí thíịyrùìng vïì cú baên chuâng khöng chñnh xaâc Vñ duơ, söị ăöng caâc nhađkinh tïị ăöơc líơp coâ thïí ăöìng yâ vïì híơu quaê cuêa möơt chñnh saâch chi

tiïu ăùơc biïơt trong khi möơt söị ñt laơi coâ quan ăiïím khaâc cho rùìngchñnh saâch nađy toê ra khöng ăuâng qua caâc kinh nghiïơm trong quaâkhûâ Möơt cíu chuýơn dađnh thúđi lûúơng hay chöî ăùng bađi ngangnhau ăïí trònh bađy quan ăiïím cuêa hai nhoâm trïn ăíy seô lađ khöngthñch húơp

Thaâch thûâc ăöịi vúâi caâc nhađ baâo lađ lađm thïị nađo coâ thïí phaên aânhtíịt caê caâc quan ăiïím theo möơt caâch cöng bùìng ăöịi vúâi nhûôngngûúđi coâ liïn quan, ăöìng thúđi laơi trònh bađy ặúơc möơt bûâc tranhăíìy ăuê, trung thûơc trûúâc ăöơc giaê “Cöng bùìng coâ nghôa lađ quan saâtnhûông thûâ khaâc, lùưng nghe caâc quan ăiïím khaâc nhau, vađ ặachuâng vađo trong cöng viïơc lađm baâo”, phoâng viïn vađ biïn tíơp viïnDan Gillmor ăaô noâi nhû víơy “Noâ khöng coâ nghôa lađ noâi döịi nhûveơt hay boâp meâo sûơ thíơt ăïí ăaơt ặúơc sûơ cín bùìng giaê taơo, ăiïìu lađmcho möơt söị nhađ baâo díîn ra nhûông lúđi trñch ăöịi líơp trong khi caâc dûơliïơu thûơc tïị uêng höơ aâp ăaêo möơt bïn nađo ăoâ.”

Caâc nhađ cung cíịp tin tûâc

Caâc nhađ baâo trïn khùưp thïị giúâi ăïìu coâ chung möơt söị ăùơc tñnh Hoơăïìu tođ mođ vađ bïìn bó, kiïn trò Hoơ muöịn biïịt taơi sao caâc sûơ kiïơn laơixaêy ra vađ hoơ khöng hađi lođng vúâi möơt cíu traê lúđi Hoơ khöng e ngaơitrûúâc quýìn lûơc vađ hoơ ríịt thíơn troơng ăöịi vúâi nhûông viïơc mađ hoơlađm Kevin Marsh, möơt biïn tíơp viïn cuêa British BroadcastingCompany’s (BBC) Radio 4, ăaô noâi rùìng: möơt nhađ baâo töịt coâ “khaênùng hiïíu thíịu nhûông sûơ kiïơn lúân – vúâi sûơ khiïm töịn ăïí coâ thïíboê qua caâc tin tûâc ăoâ nïịu thûơc tïị khöng thñch húơp.” Cöng viïơccuêa möơt nhađ baâo luön ăíìy thaâch thûâc vađ phûâc taơp Theo PhilipGraham, chuê tõch ăađi Washington Post Company, ăaô coâ líìn noâi

“(Möơt nhađ baâo coâ) möơt nhiïơm vuơ mađ khöng thïí tröịn traânh ặúơc,ăoâ lađ hađng tuíìn cung cíịp nhûông baên tin ăíìu tiïn vïì lõch sûê - lađlônh vûơc khöng bao giúđ coâ thïí khai thaâc ăíìy ăuê - vađ vïì thïị giúâimađ chuâng ta khöng bao giúđ coâ thïí hiïíu hïịt”

Ngađy nay, caâc nhađ baâo coâ nhiïìu phûúng tiïơn thïí hiïơn cöngviïơc cuêa hoơ nhiïìu hún taơi bíịt kyđ thúđi ăiïím nađo trong lõch sûê, tûđnhûông túđ baâo nhoê úê ắa phûúng cho ăïịn caâc kïnh tin tûâc truýìn

hònh vađ caâc trang web tin tûâc trûơc tuýịn trïn khùưp thïị giúâi Möîimöơt phûúng tiïơn truýìn thöng coâ nhûông ûu ăiïím vađ nhûúơc ăiïímkhaâc nhau.

Taơi phíìn lúân caâc quöịc gia, caâc túđ nhíơt baâo thûúđng coâ ăöơi nguôphoâng viïn ăöng ăaêo nhíịt vađ thûúđng viïịt vïì caâc chuê ăïì röơng húnvúâi nhûông phín tñch síu sùưc hún so vúâi caâc ăađi phaât thanh truýìnhònh Vúâi sûơ höî trúơ cuêa caâc trang web trûơc tuýịn, nhiïìu túđ baâo ăaôbùưt ăíìu vûúơt qua caâc giúâi haơn vïì lõch phaât hađnh möîi ngađy möơt líìntheo truýìn thöịng Nhûng nhûông túđ baâo nađy chó ăïịn ặúơc vúâinhûông ăöơc giaê coâ hoơc vađ tûúng ăöịi giađu coâ, nhûông ngûúđi biïịt ăoơcvađ coâ ăuê tiïìn ăïí mua baâo hay coâ khaê nùng truy cíơp maây tñnh ăïíăoơc baâo trûơc tuýịn

Ăađi phaât thanh, möơt trong nhûông nguöìn tin tûâc ặúơc sûê duơngröơng raôi nhíịt trïn thïị giúâi laơi coâ ăiïím maơnh vïì töịc ăöơ vađ khaê nùngdïî tiïịp cíơn Caâc nhađ baâo ăađi coâ thïí truýìn thöng tin nhanh choângtrong khöng gian vađ bíịt kyđ ai ăang ngöìi caơnh möơt chiïịc ăađi sûêduơng pin cuông coâ thïí nghe tin tûâc moơi luâc moơi núi Caâc phoângviïn ăađi thûúđng phaât tin qua ím thanh, qua lúđi noâi, do víơy, ngûúđinghe coâ caêm giaâc nhû ăang ặúơc chûâng kiïịn trûơc tiïịp sûơ viïơc Caâctin tûâc trïn ăađi ặúơc phaât ăi trong khöng gian nhiïìu líìn trongngađy, do ăoâ chuâng thûúđng xuýn ặúơc cíơp nhíơt Nhûng phíìn lúâncaâc ăađi phaât thanh chó dađnh möơt thúđi lûúơng haơn chïị cho möîi baêntin, thûúđng lađ caâc baên tin ngùưn toâm tùưt caê nhûông cíu chuýơn dađinhíịt, do ăoâ, khöng coâ ặúơc bïì röơng vađ chiïìu síu mađ baâo viïịt coâthïí cung cíịp

Cuđng vúâi caê ím thanh vađ hònh aênh, caâc baên tin trïn truýìnhònh khöng chó noâi lïn caâc sûơ kiïơn mađ cođn coâ thïí trònh bađy chongûúđi xem nhûông gò ăang xaêy ra Möơt trong nhûông sûâc maơnh cuêatruýìn hònh lađ khaê nùng gíy caêm xuâc vađ chia seê caêm xuâc vúâi ngûúđixem Caâc tiïịn böơ vïì cöng nghïơ - caâc maây quay mini, ăíìu ghi kyôthuíơt söị, vađ ặúđng díy ăiïơn thoaơi di ăöơng – ăaô khiïịn truýìn hònhcoâ thïí coâ töịc ăöơ truýìn tin trong khöng gian nhanh nhû ăađi phaâtthanh Nhûng sûơ phuơ thuöơc vađo hònh aênh coâ thïí laơi lađ möơt trúêngaơi: caâc tin tûâc truýìn hònh ăöi khi khöng cho pheâp noâi lïn caâccíu chuýơn phûâc taơp vò hònh aênh cuêa chuâng khöng thuýịt phuơc

Gíìn ăíy, sûơ khaâc nhau giûôa caâc hònh thûâc in truýìn thöịngvúâi caâc baên tin trïn ăađi phaât thanh hoùơc truýìn hònh ăaô trúê nïnkhöng cođn roô rađng nûôa Taơi Myô vađ caâc quöịc gia khaâc, hiïơn nay,nhiïìu haông tin ăaô saên xuíịt tin tûâc trïn caâc phûúng tiïơn truýìnthöng khaâc nhau, kïí caê Internet Tûđ khi Internet ặúơc sûê duơngröơng raôi, caâc tin tûâc trûơc tuýịn khöng cođn bõ haơn chïị vïì thúđigian vađ khöng gian giöịng nhû caâc baên tin trïn baâo hay trïn ăađiphaât Caâc ắa chó tin tûâc trûơc tuýịn coâ thïí cung cíịp nhiïìu thöngtin hún vađ giûô thöng tin ăoâ laơi trïn maơng líu hún, chuâng coâ thïígiuâp ngûúđi sûê duơng tòm kiïịm ặúơc nhûông tin tûâc mađ hoơ quantím nhíịt.

Caâc trang web tin tûâc trûơc tuýịn cuêa caâc baâo, caâc ăađi phaâtthanh vađ truýìn hònh tröng coâ veê ríịt giöịng nhau Chuâng ăïìu mötaê caâc cíu chuýơn thöng qua caâc bûâc aênh, nhiïìu ắa chó cođn cungcíịp caê caâc bùng hònh hoùơc caâc buöíi phaât tin ăíìy ăuê vïì cíuchuýơn ăoâ Chuâng cuông coâ thïí cung cíịp möơt baên “podcast”, ặacaâc baên tin lïn Internet khiïịn ngûúđi sûê duơng coâ thïí taêi caâc baêntin nađy vïì maây tñnh hoùơc phûúng tiïơn nghe nhòn xaâch tay cuêa hoơăïí sûê duơng sau ăoâ Trïn nhiïìu ắa chó tin tûâc trûơc tuýịn, baơn coâthïí ăoơc vùn baên hoùơc nghe ím thanh nhû coâ taâc giaê ăang ăoơc tintûâc ăoâ cho baơn Caâc haông tin tûâc thíơm chñ cođn ặa ra caâc lögöweb riïng cuêa hoơ (thûúđng ặúơc goơi tùưt lađ “blogs”) ăïí caâc nhađ baâoviïịt caâc cíu chuýơn dađi kyđ trûơc tuýịn mađ hoơ coâ hoùơc cöng böịnhûông quýịt ắnh ăaô ặúơc ban hađnh trong tođa baâo

Trong möơt thïị giúâi thöng tin thay ăöíi tûđng ngađy nhû hiïơnnay, nhiïìu nhađ baâo thíịy rùìng hoơ cíìn phaêi coâ caâc kyô nùng böísung ăïí hoađn thađnh cöng viïơc mađ ngûúđi ta chúđ ăúơi úê hoơ Caâcphoâng viïn cíìn phaêi biïịt chuơp aênh ăïí sûê duơng ặúơc trïnInternet, ngoađi viïơc biïịt viïịt bađi phoêng víịn vađ caâc cíu chuýơntrïn baâo Caâc biïn tíơp viïn cíìn phaêi biïịt caâch ặa cíu chuýơnlïn Internet, ngoađi viïơc kiïím tra laơi caâc baên sao cuêa caâc phoângviïn vađ viïịt caâc ăïì muơc Caâc nhađ baâo aênh phaêi biïịt quay bùngvideo gioêi nhû chuơp aênh, vađ coâ luâc hoơ cuông cíìn phaêi biïịt viïịtvùn baên keđm theo caâc bûâc aênh mađ hoơ ăaô chuơp Nhiïìu haông tinăang tiïịn hađnh ăađo taơo cho caâc nhađ baâo lađ nhûông ngûúđi ăang

giûô vai trođ múâi trong tođa baâo Vađ nhiïìu nhađ giaâo duơc nghïì baâohiïơn cuông ăang triïín khai caâi mađ hoơ goơi lađ “chûúng trònh ăađotaơo höơi tuơ” ăïí giuâp cho caâc em sinh viïn hoơc ặúơc nhiïìu kyônùng mađ hoơ coâ thïí cíìn ăïịn trong tûúng lai.

Nhûng ăïí ăaâp ûâng tíịt caê caâc nhu cíìu múâi nađy thò ýu cíìutroơng tím ăöịi vúâi möơt nhađ baâo töịt víîn khöng thay ăöíi BillKovach vađ Tom Rosenstiel ăaô viïịt trong cuöịn saâch cuêa mònh -cuöịn Nhûông ýịu töị cuêa nghïì baâo: Nhûông ăiïìu nhađ baâo nïn biïịt vađ nhûông ăiïìu cöng chuâng nïn chúđ ăúơi - rùìng: coâ nhûông nguýn tùưc roô

rađng mađ caâc nhađ baâo trong möơt xaô höơi dín chuê ăïìu ăöìng tònh vađcöng chuâng coâ quýìn tröng ăúơi, ăoâ lađ:

● Nghôa vuơ ăíìu tiïn cuêa nghïì baâo lađ nghôa vuơ ăöịi vúâi sûơ thíơt

● Lođng trung thađnh ăöịi vúâi cöng chuâng

● Yïịu töị chuê chöịt lađ traâch nhiïơm phaêi xaâc minh thöng tin

● Ăöơc líơp vúâi ăöịi tûúơng nhùưm túâi

● Phuơc vuơ cöng chuâng vúâi möơt ăöơng cú vađ sûâc maơnh ăöơc líơp

● Coâ caâc diïîn ăađn ăïí cöng chuâng chó trñch vađ thoêa hiïơp

● Cung cíịp caâc thöng tin quan troơng vađ thuâ võ

● Ăaêm baêo tñnh dïî hiïíu vađ hađi hođa cuêa thöng tin

● Ngûúđi lađm tin ặúơc pheâp thïí hiïơn lûúng tím caâ nhín cuêa hoơ.Caâc giaâ trõ nađy phín biïơt giûôa nghïì baâo vúâi caâc hònh thûâc giaotiïịp khaâc Giûô cho nhûông giaâ trõ nađy khöng thay ăöíi lađ möơt ăiïìukhöng dïî dađng gò Hađng ngađy, caâc nhađ baâo phaêi ăöịi mùơt vúâi sûâceâp thoaê hiïơp vúâi caâc chuíín mûơc nađy Nhûng giûô chuâng trong tímlađ caâch töịt nhíịt ăïí ăaêm baêo cho nghïì baâo coâ thïí thûơc hiïơn ặúơcchûâc nùng tiïn quýịt cuêa noâ, ăoâ lađ cung cíịp cho dín chuâng nhûôngthöng tin hoơ cíìn ăïí ặa ra caâc quýịt ắnh trong cuöơc söịng cuêa hoơ

Cíu chuýơn ăïịn tûđ möơt bûâc thû ăiïơn tûê tûđ möơt cûơu quan chûâcchñnh phuê, ngûúđi ăaô ăïì xuíịt ăiïìu tra viïơc cung cíịp xuöìng cûâusinh trïn caâc chuýịn phađ taơi bang Washington Phoâng viïn EricNalder, sau nađy lađm viïơc cho túđ Thúđi baâo Seattle, ăaô quýịt ắnhkiïím tra laơi sûơ viïơc Cuöơc goơi ăiïơn thoaơi ăíìu tiïn cuêa anh lađ chogiaâm ăöịc an toađn cuêa hïơ thöịng phađ, öng nađy múâi bùưt ăíìu lađmviïơc úê võ trñ nađy vađ ăaô cho Nalder tïn vađ núi úê cuêa ngûúđi tiïìnnhiïơm Khi phoâng viïn liïn laơc ặúơc vúâi võ giaâm ăöịc ăaô vïì hûuqua ăiïơn thoaơi thò öng nađy khùỉng ắnh lađ söị lûúơng caâc xuöìngcûâu sinh hiïơn coâ lađ ríịt ñt Chûa hađi lođng vúâi nhûông gò ăaô ngheặúơc, Nalder bùưt tay vađo tòm hiïíu.

Ăïí coâ ặúơc thöng tin ăíìy ăuê, Nalder cíìn caâc tađi liïơu chó rasöị lûúơng xuöìng cûâu sinh trïn möîi chuýịn phađ, khaê nùngchuýn chúê cuêa möîi xuöìng cûâu sinh vađ söị lûúơng hađnh khaâch töịi

ăa mađ möîi chiïịc phađ coâ thïí chuýn chúê Anh phaêi phín tñch dûôliïơu ăïí xaâc minh sûơ thiïịu thöịn phûúng tiïơn nađy Anh cuôngmuöịn thûê ăi trïn caâc chuýịn phađ vađ noâi chuýơn vúâi caâc hađnhkhaâch vađ vúâi ăöơi thuyê thuê Chó sau khi ăaô thûơc hiïơn caâc cöngviïơc trïn, Nalder múâi sùĩn sađng ặa cíu chuýơn cuêa mònh lïntrang nhíịt, trong ăoâ nïu roô caâc chuýịn phađ taơi bangWashington chó coâ ăuê xuöìng cûâu sinh ăïí cûâu möơt hađnh khaâchtrong söị baêy hađnh khaâch bõ naơn

Thûơc hiïơn phoâng sûơ lađ möơt tiïịn trònh khoâ nhoơc ăođi hoêi phaêithu thíơp tin tûâc thûơc tïị vađ kiïím tra laơi möơt caâch cíín thíơn xemcaâc tin tûâc nađy coâ chñnh xaâc hay khöng Caâc nhađ baâo ăöi khi bùưt

30

tay vađo viïịt tin ngay nhûng thöng thûúđng hoơ xem xeât caâc chi tiïịttûđ nhûông ngûúđi khaâc, nhûông ngûúđi coâ kinh nghiïơm trûơc tiïịphoùơc nhûông ngûúđi lađ chuýn gia trong lônh vûơc ăang ăïì cíơp ăïịn.Thöng tin nađy ặúơc cuêng cöị vađ chûâng thûơc bùìng nhûông nguöìnthöng tin khaâc, sau ăoâ kiïím tra laơi möơt líìn nûôa trong caâc tađi liïơucöng cöơng, caâc baâo caâo, caâc baên ghi cheâp hoùơc caâc höì sú lûu trûô.Thöng tin mađ caâc nhađ baâo thu thíơp cíìn phaêi traê lúđi ặúơc caâccíu hoêi thûúđng ặúơc goơi lađ chuđm cíu hoêi nùm chûô W vađ möơt chûôH: ai, caâi gò, khi nađo, úê ăíu, taơi sao vađ nhû thïị nađo Tuđy thuöơcvađo tñnh phûâc taơp cuêa cíu chuýơn mađ ngûúđi phoâng viïn coâ thïíhoêi caâc cíu hoêi nađy theo nhiïìu caâch khaâc nhau.

Ai:

● Ai ặúơc nhùưc ăïịn trong cíu chuýơn?

● Ai bõ aênh hûúêng búêi cíu chuýơn?

● Ai lađ ngûúđi thñch húơp nhíịt ăïí noâi cíu chuýơn nađy?

● Ai khöng coâ trong cíu chuýơn? Ai coâ nhiïìu thöng tin hún vïìcíu chuýơn nađy?

● Ai ăang xung ăöơt trong cíu chuýơn? Hoơ coâ ăiïím gò chungkhöng?

● Töi cíìn phaêi noâi chuýơn nađy vúâi ai khaâc nûôa?

Caâi gò?

● Caâi gò ăaô xaêy ra?

● Ăíu lađ ăiïím quan troơng cuêa cíu chuýơn? Töi thûơc sûơ ăangắnh noâi ăiïìu gò?

● Ăöơc giaê, khaân giaê cíìn biïịt ăiïìu gò ăïí hiïíu ặúơc cíu chuýơnnađy?

● Ăiïìu gò lađm töi ngaơc nhiïn? Ăiïìu gò lađ quan troơng nhíịt mađtöi ăaô hoơc ặúơc qua thûơc tïị nađy?

● Tònh hònh trûúâc ăíy nhû thïị nađo? Ăiïìu gò seô xaêy ra sau ăoâ?Moơi ngûúđi coâ thïí lađm gò vïì ăiïìu ăoâ?

ÚÊ ăíu?

● Sûơ viïơc nađy xaêy ra úê ăíu?

● Töi cođn phaêi ăi ăïịn nhûông ăíu nûôa ăïí coâ ặúơc möơt cíu

chuýơn ăíìy ăuê?

● Sûơ viïơc nađy cođn coâ thïí tiïịp diïîn úê ăíu nûôa? Noâ seô kïịt thuâcnhû thïị nađo?

Khi nađo?

● Sûơ viïơc xaêy ra khi nađo?

● Khi nađo thò sûơ kiïơn quan troơng diïîn ra trong cíu chuýơn?

● Khi nađo töi phaêi cöng böị cíu chuýơn nađy?

● Sûơ viïơc ăaô xaêy ra nhû thïị nađo?

● Moơi sûơ seô biïịn ăöíi nhû thïị nađo sau khi sûơ viïơc xaêy ra?

● Cíu chuýơn nađy seô coâ ñch cho ăöơc giaê, thñnh giaê vađ khaân giaêvađ cho cöơng ăöìng nhû thïị nađo?

● Töi ăaô coâ ặúơc thöng tin bùìng caâch nađo? Nguöìn thöng tin coâặúơc nïu roô khöng?

● Möơt ngûúđi nađo ăoâ coâ thïí kïí laơi cíu chuýơn nađy cho baơn cuêaanh ta nhû thïị nađo?

Nhiïìu phoâng viïn ăaô sûê duơng danh saâch kiïím tra trñ nhúânhû trïn ăíy ăïí chùưc chùưn rùìng hoơ ăaô tòm hiïíu hïịt caâc chi tiïịtquan troơng cuêa cíu chuýơn

Quan saât

Quan saât thûơc ắa lađ möơt trong nhûông kyô nùng cú baên ăïí coâ möơtphoâng sûơ töịt Caâc nhađ baâo muöịn tûơ mònh ghi laơi caâc sûơ kiïơn ngay

khi coâ thïí ăïí hoơ coâ thïí mö taê chuâng möơt caâch chñnh xaâc cho ăöơcgiaê Caâc phoâng viïn gioêi sûê duơng tíịt caê caâc giaâc quan cuêa hoơngay taơi hiïơn trûúđng núi xaêy ra sûơ viïơc Hoơ nhòn, nghe, ngûêi,nïịm vađ caêm nhíơn cíu chuýơn ăïí khaân giaê cuông coâ thïí caêm nhíơnặúơc cíu chuýơn y nhû hoơ.

Ăïí lađm töịt ăiïìu nađy, caâc nhađ baâo cíìn ghi cheâp chñnh xaâc caâcquan saât cuêa hoơ Möơt phoâng viïn baâo viïịt coâ thïí tiïịn hađnh cöngviïơc cuđng vúâi möơt cuöịn söí tay vađ möơt chiïịc buât, nhûng nhiïìuphoâng viïn cuông mang theo caâc thiïịt bõ quay hoùơc ghi ím, ăùơcbiïơt nïịu hoơ coâ yâ ắnh lađm möơt phoâng sûơ bao göìm caâc file tin tûâcăïí xuíịt baên trûơc tuýịn Ăöịi vúâi caâc phoâng viïn ăađi phaât thanh,hoơ cíìn thu ặúơc ím thanh, cođn ăöịi vúâi caâc nhađ baâo truýìn hònhthò hoơ cíìn caê ím thanh vađ hònh aênh

Sûê duơng maây ghi ím cuông lađ möơt caâch ăïí chùưc chùưn rùìng tíịtcaê caâc trñch díîn cuêa baơn ăïìu chñnh xaâc Nhûng caâc thiïịt bõ ăiïơntûê ăöi khi cuông khöng thñch húơp, nhû víơy, ăöịi vúâi tíịt caê caâc nhađbaâo, kyô nùng ghi cheâp lađ vö cuđng quan troơng Dûúâi ăíy lađ möơtvađi kiïíu ghi cheâp cuêa caâc phoâng viïn giađu kinh nghiïơm:

● Viïịt laơi caâc sûơ viïơc, caâc chi tiïịt, caâc yâ nghô, caâc yâ tûúêng Ghichuâ roô rađng caâi nađo ra caâi íịy vađ chuâng ăïịn tûđ ăíu

● Veô sú ăöì caâc cùn phođng, sín khíịu, hoùơc caâc sûơ víơt coâ liïnquan vúâi nhau

● Luön ghi laơi chñnh xaâc tïn ngûúđi, chûâc danh, vađ caâc thöng tinduđng ăïí liïn laơc Hoêi ngađy sinh vađ nùm sinh, phaêi luön chùưcchùưn rùìng baơn ăaô ghi laơi ăuâng tuöíi cuêa nhín víơt

● Viïịt roô rađng caâc nguýn tùưc phoêng víịn cú baên trong söí tay

● Ăûđng nhöìi nheât thöng tin chíơt ăíìy cuöịn söí tay cuêa baơn Ăïíchûđa laơi caâc khoaêng tröịng ăïí coâ thïí viïịt thïm caâc ghi chuâhoùơc caâc ghi cheâp böí sung

● Ăïí chûđa laơi möơt khoaêng tröịng ăïí viïịt vađo ăoâ nhûông cíu hoêiseô hoêi sau ăoâ

● Chuâ thñch caâc ghi cheâp súâm nhíịt khi coâ thïí

Nhiïìu phoâng viïn sûê duơng chûô viïịt tùưt cho caâc tûđ thöngduơng vò thïị hoơ coâ thïí ghi cheâp nhanh hún Sau ăoâ hoơ chuâ thñch

caâc ghi cheâp cuêa mònh, viïịt ăíìy ăuêt caâc cuơm chûô caâi viïịt tùưt ăïítraânh moơi sûơ nhíìm líîn sau nađy Hoơ cuông seô ăaânh díịu thöng tinquan troơng nhíịt mađ hoơ vûđa coâ ặúơc, nhûông chuâ díîn mađ hoơ coâthïí sûê duơng trong cíu truýơn, bíịt cûâ ăiïìu gò hoơ cíìn ăïí tiïịp tuơckiïím tra tñnh xaâc thûơc cuêa thöng tin, vađ caâc cíu hoêi víîn cođn cíìnphaêi ặúơc traê lúđi.

Ăiïìu nađy coâ veê nhû ríịt hiïín nhiïn, nhûng caâc phoâng viïncíìn phaêi chùưc chùưn rùìng hoơ coâ caâc cöng cuơ mađ hoơ cíìn trûúâc khibùưt ăíìu möơt cíu chuýơn: söí tay, buât, bùng, maây ghi ím, pin múâi.Khöng coâ gò dúê hún lađ ăïịn hiïơn trûúđng ăïí quan saât mađ laơi khöngcoâ phim hay bùng ghi ím trong maây quay, hoùơc chó coâ möơt chiïịcbuât trong tuâi aâo nhûng laơi hïịt mûơc Ngađy nay, caâc nhađ baâothûúđng mang theo caê nhûông phûúng tiïơn trúơ giuâp nhû maây tñnhxaâch tay hay ăiïơn thoaơi di ăöơng Möơt vađi víơt duơng ăún giaênkhaâc cuông coâ thïí trúê nïn ríịt hûôu duơng Möơt daêi díy ăaânh díịutrong cuöịn söí tay coâ thïí duđng ăïí ăaânh díịu trang sau vađ baơn coâthïí tòm kiïịm nhanh hún Möơt chiïịc tuâi nhûơa coâ thïí duđng ăïí baêovïơ söí tay cuêa baơn khi trúđi mûa, vađ nhû víơy caâc trang ghi cheâp seôặúơc khö raâo vađ caâc neât buât mûơc khöng biïịn míịt Möơt chiïịc öịngnhođm nhoê seô giuâp baơn quan saât sûơ kiïơn ngay caê khi baơn khöngthïí túâi thíơt gíìn Möơt chiïịc maây tñnh cíìm tay seô giuâp baơn giaêiquýịt nhûông thöng tin daơng söị vñ duơ nhû söị thuđng díìu mađ möơtchiïịc maây bay chuýn chúê seô trúê nïn gíìn guôi hún vúâi khaân giaênïịu baơn ăöíi chuâng ra ăún võ lñt hoùơc galöng

Nghiïn cûâu

Caâc nhađ baâo thûúđng thu thíơp nhiïìu thöng tin hún lûúơng thöngtin mađ hoơ coâ thïí ặa vađo cíu chuýơn, nhûông thöng tin nađy luöngiuâp hoơ hiïíu sûơ kiïơn hoùơc víịn ăïì mađ hoơ ăang noâi ăïịn möơt caâchtûúđng tíơn hún Ăöi khi, caâc thöng tin nïìn lađ ríịt quan troơng ăïícíu chuýơn coâ yâ nghôa síu sùưc hún Vñ duơ trong cíu chuýơn vïìcaâc xuöìng cûâu sinh cuêa Eric Nalder, anh ăaô kïịt luíơn möơt thûơc tïịrùìng trong thaâng möơt, dođng nûúâc mađ caâc chuýịn phađ ăi qua ăuêlaơnh ăïí giïịt chïịt möơt ngûúđi trong nûêa giúđ Thöng tin nađy khiïịn

viïơc thiïịu xuöìng cûâu sinh roô rađng ăaô trúê thađnh möơt víịn ăïìnghiïm troơng cíìn quan tím Ăíy ăñch thûơc lađ möơt loaơi thöng tinmađ caâc phoâng viïn tòm kiïịm trong khi hoơ tòm hiïíu vïì cíuchuýơn, caâc cíu hoêi coâ thïí xuíịt hiïơn ngay trûúâc khi hoơ rúđi khoêitođa baâo hoùơc khi hoơ ăang ăi trïn ặúđng.

Ngađy nay, nhúđ vađo maây tñnh vađ Internet, caâc nhađ baâo coânhiïìu cöng cuơ ăïí tòm kiïịm thöng tin hún bíịt kyđ taơi thúđi ăiïímnađo trûúâc ăíy Nhiïìu cöng cuơ trong söị ăoâ chó lađ caâc phiïn baêncöng nghïơ cao cuêa caâc cöng cuơ cú baên trûúâc ăíy: caâc cuöịn niïngiaâm, tûđ ăiïín baâch khoa toađn thû, baên ăöì, vađ saâch giaâo khoa.Caâc cöng cuơ khaâc lađ caâc dûô liïơu vađ caâc baâo caâo coâ thïí ríịt khoâ tòmkiïịm vađo thúđi ăiïím trûúâc khi coâ maơng Internet, ăođi hoêi caâcphoâng viïn phaêi ăïịn caâc thû viïơn hoùơc caâc cú quan chñnh phuêăïí tòm kiïịm thöng tin Ngađy nay coâ caâc nguöìn thöng tin mađ ñt aicoâ thïí tûúêng tûúơng ra vađo hai thíơp kyê trûúâc ăíy khi maơngInternet múâi xuíịt hiïơn, ăoâ lađ caâc cöng cuơ tòm kiïịm, caâc höơpthoaơi, caâc phođng chat vađ danh saâch thû ăiïơn tûê Tíịt caê caâc nguöìnthöng tin nađy ăïìu hûôu ñch ăöịi vúâi caâc nhađ baâo trong viïơc thuthíơp thöng tin nïìn cuêa möơt cíu chuýơn Nhûng möơt trongnhûông cöng cuơ tòm kiïịm cú baên nhíịt víîn khöng thay ăöíi quamöơt thïị kyê: thû viïơn cuêa chñnh caâc haông tin – núi lûu trûô caâc cíuchuýơn ăaô cöng böị hoùơc xuíịt baên trûúâc ăoâ Duđ caâc dûô liïơu nađyặúơc giûô laơi dûúâi daơng giíịy hay trong caâc file ăiïơn tûê, chuâng víînluön lađ núi khúêi ăíìu coâ ñch cho tíịt caê caâc loaơi tin chuýn ăïì.Nhiïìu nhađ baâo cuông coâ nhûông file dûô liïơu ăiïơn tûê lûu laơi cuêa caâccíu chuýơn vađ ặúơc hoơ ghi laơi theo möơt söị chuê ăïì khaâc nhau.Haôy tûúêng tûúơng rùìng möơt võ cûơu töíng thöịng cuêa nûúâclaâng giïìng vûđa múâi qua ăúđi Möơt phoâng viïn ặúơc phín cöngviïịt bađi vïì sûơ viïơc nađy cíìn phaêi coâ ặúơc nhûông thöng tin cú baênnhû: tuöíi cuêa ngûúđi chïịt, nguýn nhín caâi chïịt, chïịt úê ăíu vađchïịt khi nađo Nhûng nhađ baâo nađy cuông muöịn biïịt vïì thúđi gian

võ töíng thöịng nađy ặúng chûâc, ăíịt nûúâc ăaô thay ăöíi nhû thïịnađo tûđ khi öng cođn lađ töíng thöịng Viïơc ăíìu tiïn cíìn lađm coâ leô lađtra cûâu caâc phoâng sûơ vađ baên tin trûúâc ăoâ taơi phođng lûu trûô cuêahaông tin hoùơc trïn ặúđng díy trûơc tuýịn Caâc baên tin nađy coâ thïí

cho biïịt ai lađ ngûúđi thín cíơn nhíịt vúâi võ cûơu töíng thöịng – lađngûúđi mađ phoâng viïn nađy cíìn ăïịn ăïí phoêng víịn Ngûúđi phoângviïn nađy cuông muöịn biïịt möơt vađi thöng tin cú baên vïì nhín víơtnađy trûúâc khi tiïịn hađnh phoêng víịn, vađ coâ thïí biïịt ặúơc rùìngngûúđi baơn nađy cuêa töíng thöịng víîn cođn giûô tíịt caê caâc thû tûđ traoăöíi giûôa hai ngûúđi, ăiïìu nađy cuông coâ thïí gíy ra nhûông tin tûâcngaơc nhiïn thuâ võ

Thûơc hiïơn möơt cuöơc phoêng víịn mađ khöng tòm kiïịm thöngtin cú baên nađo trûúâc ăoâ giöịng nhû viïơc laâi xe taơi möơt núi xa laơ mađkhöng coâ baên ăöì chó díîn Baơn coâ thïí biïịt núi baơn cíìn ăïịn nhûngríịt coâ thïí baơn seô boê qua möơt chöî reô trïn ặúđng

Caâc nguöìn thöng tin

Caâc nhađ baâo sûê duơng caê caâc nguöìn thöng tin sú cíịp vađ thûâcíịp khi viïịt nhûông cíu chuýơn tin tûâc Nguöìn thöng tin súcíịp coâ thïí lađ möơt cuöơc phoêng víịn vúâi ngûúđi coâ kinh nghiïơmtrûơc tiïịp vïì möơt sûơ kiïơn hoùơc möơt chuê ăïì, hay lađ möơt tađi liïơugöịc liïn quan trûơc tiïịp ăïịn chuê ăïì ăoâ Nhûông quan saât bùìngmùưt cuêa nhađ baâo cuông ặúơc coi lađ nguöìn thöng tin sú cíịp.Nguöìn thöng tin thûâ cíịp coâ thïí lađ caâc baâo caâo viïịt dûơa trïntađi liïơu göịc Vñ duơ, trong trûúđng húơp möơt ăaâm chaây, ngûúđi coângöi nhađ bõ chaây vađ möơt ngûúđi lñnh cûâu hoêa ăaô tham gia chûôachaây seô lađ nguöìn thöng tin sú cíịp Nhûng caâc thöng caâo baâochñ do cú quan cûâu hoaê phaât hađnh ngađy höm sau seô lađ nguöìnthöng tin thûâ cíịp

Möơt nguýn tùưc mađ caâc phoâng viïn luön tuín theo khi tòmhiïíu cíu chuýơn lađ khöng möơt nguöìn thöng tin ăún leê nađo coâ thïícung cíịp moơi thöng tin mađ hoơ cíìn Trong trûúđng húơp caâi chïịtcuêa võ cûơu töíng thöịng, möîi nguöìn thöng tin mađ ngûúđi phoângviïn tra cûâu laơi díîn túâi möơt nguöìn thöng tin khaâc Ăöi khi, caâcnguöìn thöng tin ăöịi líơp nhau Ăïí lađm saâng toê sûơ viïơc, caâc phoângviïn laơi phaêi tòm xem nguöìn tin nađo ăaâng tin cíơy hún hoùơc phaêiquay laơi caâc nguöìn tin göịc, vñ duơ nhû caâc tađi liïơu, ăïí xaâc minhxem ăíu lađ thöng tin thíơt Caâc nguöìn thöng tin thûâ cíịp thûúđng

hûôu duơng hún nïịu noâ khùỉng ắnh nhûông thöng tin coâ ặúơc tûđcaâc nguöìn sú cíịp.

Duđ baơn sûê duơng nguöìn tin nađo ăïí tòm kiïịm caâc thöng tin cúsúê cho cíu chuýơn, nhíịt thiïịt phaêi xem xeât giaâ trõ vađ ăöơ tin cíơy cuêanguöìn tin ăoâ Ngađy nay, bíịt kyđ ai cuông coâ thïí xíy dûơng möơt trangweb coâ veê chuýn nghiïơp, hay gûêi email cho baơn nhûng ăoâ thûơc

ra chó lađ trođ lûđa ăaêo Nïịu chó vò baơn ăaô tòm ặúơc noâ trïn maơng trûơctuýịn thò chûa chùưc noâ ăaô lađ coâ thíơt Caâc nhađ baâo cíìn phaêi xaâcminh laơi nguöìn cuêa tíịt caê caâc thöng tin ăïí quýịt ắnh xem thöngtin ăoâ coâ ăuê tin cíơy ăïí sûê duơng trong möơt cíu chuýơn hay khöng.Quýịt ắnh xem nhûông nguöìn tin nađo ặúơc sûê duơng trongmöơt cíu chuýơn lađ möơt cöng viïơc quan troơng cuêa nghïì lađm baâo.Sau ăíy lađ möơt vađi cíu hoêi hûôu ñch ăïí ăaânh giaâ xem baơn ăaô lûơachoơn ăuâng nguöìn tin hay nguöìn tin töịt nhíịt cho cíu chuýơn cuêabaơn hay chûa

● Lađm thïị nađo mađ nguöìn tin ăoâ biïịt ặúơc ăiïìu mađ anh ta hoùơc

cö ta biïịt? (Ngûúđi ăoâ coâ úê võ trñ ăïí biïịt vïì nhûông ăiïìu nađyhay khöng, duđ ăoâ lađ caâ nhín hay töí chûâc?)

● Lađm thïị nađo ăïí töi coâ thïí khùỉng ắnh thöng tin nađy thöngqua caâc nguöìn tin khaâc hoùơc qua caâc tađi liïơu?

● Quan ăiïím cuêa nguöìn thöng tin cuêa töi mang tñnh ăaơi diïơnăïịn mûâc ăöơ nađo? (ăíy coâ phaêi chó lađ möơt ngûúđi ăaô kïu caphađn nađn vïì ngûúđi chuê nhađ vò hoơ coâ caâc víịn ăïì caâ nhín haykhöng? Hay ăíy lađ ngûúđi maơnh meô nhíịt ăaơi diïơn cho möơtnhoâm nhûông ngûúđi thú nhađ ăang gùơp caâc víịn ăïì nghiïmtroơng, húơp phaâp?)

● Nguöìn tin nađy coâ ăaâng tin vađ xaâc thûơc trong quaâ khûâ haykhöng?

● Töi chó ăang sûê duơng nguöìn tin nađy vò noâ lađ con ặúđng dïîdađng ăïí ăi, hay vò töi biïịt rùìng töi seô coâ ặúơc thöng tin mađtöi coâ thïí sûê duơng?

● Ăíu lađ ăöơng cú cuêa ngûúđi cung cíịp thöng tin? (ngûúđi nađy coâveê nhû ăang muöịn ăiïìu töịt cho anh ta hay muöịn ăiïìu xíịucho öng chuê cuêa anh ta? Taơi sao anh ta hay cö ta laơi noâi thöngtin ăoâ vúâi töi ăíìu tiïn?)

Möơt khi baơn ăaô tòm ra ặúơc nguöìn tin hûôu ñch cho möơt cíuchuýơn thò töịt nhíịt lađ baơn haôy tiïịp tuơc giûô quan hïơ vúâi ngûúđi ăoâtrong thúđi gian dađi Haôy khai thaâc thöng tin liïn laơc nhiïìu nhíịtcoâ thïí ăöịi vúâi möîi nguöìn tin, khöng chó lađ ắa chó núi lađm viïơchay söị ăiïơn thoaơi mađ cođn lađ söị ăiïơn thoaơi di ăöơng, söị ăiïơn thoaơinhađ riïng vađ ắa chó email nûôa Möơt phoâng viïn gioêi thûúđng

“lađm viïơc” vúâi caâc nguöìn tin cuêa anh ta möơt caâch thûúđng xuýn,bùìng caâch liïn laơc vúâi hoơ ăïí hoêi xem coâ ăiïìu gò thuâ võ ăang xaêy

ra khöng Haôy khiïịn caâc nguöìn tin nađy coâ thïí liïn laơc dïî dađngvúâi baơn bùìng caâch ặa danh thiïịp cho möîi ngûúđi mađ baơn gùơptrong möơt cíu chuýơn múâi

Bíịt cûâ ai, chó cíìn truy cíơp thöng tin, kïí caê thû kyâ vađ nhínviïn kïị toaân, ăïìu coâ thïí lađ möơt nguöìn tin hûôu duơng cho möơtnhađ baâo Hoơ coâ thïí cung cíịp caâc baên sao tađi liïơu, vađ hoơ thûúđngbiïịt ai lađ ngûúđi biïịt nhiïìu nhíịt vïì víịn ăïì ăang noâi túâi Möơtphoâng viïn ăöịi xûê lïî ăöơ vúâi nhûông ngûúđi nađy coâ thïí seô nhanhchoâng nhíơn ặúơc sûơ ăöìng yâ cho phoêng víịn cuêa möơt quan chûâccao cíịp hún

Caâc cuöơc phoêng víịn

Phoâng viïn ngûúđi Myô Kristin Gilger noâi, “möơt cuöơc phoêng víịncoâ kyô nùng cao lađ cú súê cuêa moơi phoâng sûơ vađ bađi viïịt hay.” Möơtcuöơc phoêng víịn ặúơc ắnh nghôa lađ sûơ trao ăöíi thöng tin, quanăiïím hoùơc kinh nghiïơm giûôa nguöìn tin ặúơc phoêng víịn vúâiphoâng viïn Ăiïìu khiïịn cho möơt cuöơc phoêng víịn khaâc vúâi möơtcuöơc trao ăöíi giao tiïịp thöng thûúđng lađ viïơc ngûúđi phoâng viïnseô lađ ngûúđi ắnh hûúâng caâc cíu hoêi

Thûơc hiïơn möơt cuöơc phoêng víịn khöng phaêi luön lađ möơtcöng viïơc dïî dađng Ngûúđi ặúơc phoêng víịn coâ thïí khöng muöịntrođ chuýơn vúâi nhađ baâo, ăùơc biïơt lađ nïịu chuê ăïì ăoâ ăang gíytranh caôi Khi phoêng víịn caâc quan chûâc, haôy bùưt ăíìu bùìng viïơcnoâi roô cho hoơ hiïíu lađ cöng chuâng coâ quýìn ặúơc biïịt nhûôngquan chûâc nađy ăang lađm nhûông gò Caâc phoâng viïn coâ kinhnghiïơm nhíơn thíịy rùìng hoơ coâ thïí thuýịt phuơc ngay caê nhûông

quan chûâc khoâ tñnh nhíịt ăöìng yâ ăïí hoơ phoêng víịn bùìng caâch ăïìphođng trûúâc nhûông lúđi caâo löîi vađ caâc rađo caên mađ caâc quan chûâcnađy coâ thïí ặa ra.

Hoơ khöng coâ thúđi gian

Ngûúđi phoâng viïn coâ thïí ăïì nghõ gùơp gúô vađo möơt thúđi gian vađ núichöịn thñch húơp nhíịt vúâi nhín víơt hoơ muöịn phoêng víịn Ăûa ragiúâi haơn töịi ăa cuêa thúđi lûúơng gùơp mùơt cuông lađ möơt caâch hûôu ñch

Hoơ e ngaơi búêi vò hoơ nghô rùìng cíu chuýơn seô khöng töịt cho hònh aênh cuêa hoơ

Ăöịi xûê vúâi moơi ngûúđi bùìng sûơ tön troơng vađ noâi vúâi hoơ chñnh xaâclyâ do taơi sao baơn muöịn phoêng víịn, ăiïìu nađy seô giuâp cho ngûúđiặúơc phoêng víịn búât e ngaơi hún

Hoơ khöng biïịt phaêi noâi gò

Caâc phoâng viïn cíìn giaêi thñch roô taơi sao cíu chuýơn nađy laơi ăùơcbiïơt cíìn ăïịn yâ kiïịn caâ nhín cuêa ngûúđi ặúơc phoêng víịn

Khoâ coâ thïí tòm ra hoơ

Caâc phoâng viïn thûúđng thöng qua thû kyâ hoùơc nhín viïn quanhïơ cöng chuâng ăïí tiïịp xuâc ặúơc vúâi ngûúđi hoơ muöịn phoêng víịn.Nïịu caâc phoâng viïn nađy caêm thíịy ýu cíìu cuêa hoơ khöng ặúơcchuýín ăïịn ăöịi tûúơng cíìn phoêng víịn thò hoơ seô trûơc tiïịp viïịt thûcho ăöịi tûúơng nađy, hoùơc goơi ăiïơn thoaơi vađo thúđi gian bûôa trûa,sau giúđ lađm viïơc ăïí cöị gùưng coâ ặúơc cuöơc heơn phoêng víịn.Möơt khi baơn ăaô coâ ặúơc cuöơc heơn phoêng víịn, ăaô tòm ặúơcăöịi tûúơng vađ ăaô coâ chuê ăïì, thò víîn cođn coâ nhûông cöng viïơc khaâccíìn phaêi chuíín bõ Ăa söị caâc phoâng viïn ăïìu xíy dûơng möơt baêndanh saâch caâc cíu hoêi hoùơc caâc chuê ăïì seô ăïì cíơp ăïịn trong cuöơcphoêng víịn Hoơ seô mang theo baên danh saâch nađy ăïịn cuöơc phoêngvíịn nhûng seô khöng ăoơc noâ trong khi phoêng víịn Thay vađo ăoâ,hoơ chó nhòn vađo baên danh saâch nađy khi sùưp kïịt thuâc phoêng víịnăïí chùưc chùưn rùìng hoơ ăaô khöng qún ăiïìu gò ăoâ quan troơng Baêndanh saâch cuông coâ thïí bao göìm caê caâc thöng tin khaâc, caâc tađiliïơu, hoùơc caâc bûâc aênh mađ hoơ muöịn coâ ặúơc tûđ nguöìn tin nađy

Caâc cíu hoêi lađ xûúng söịng cuêa möơt cuöơc phoêng víịn Chuânglađ chiïịc baânh laâi giûô cho con tađu ăi ăuâng hûúâng Caâc cíu hoêihay coâ thïí díîn ăïịn nhûông cíu traê lúđi mađ baơn khöng ngúđ túâi,giađu thöng tin vađ gíy ngaơc nhiïn Caâc cíu hoêi ngheđo nađn seôkhiïịn baơn tûơ hoêi taơi sao laơi phaêi míịt thúđi gian ăïí tòm moơi caâchphoêng víịn nhín víơt nađy Caâc cíu hoêi quaâ cuơ thïí coâ thïí seô khiïịnbaơn ăi laơc hûúâng.

Cíu hoêi ăíìu tiïn trong möơt cuöơc phoêng víịn lađ ríịt quantroơng búêi vò noâ taơo troơng lûúơng cho caâc cíu hoêi sau Nhiïìu nhađbaâo thñch bùưt ăíìu bùìng möơt cíu hoêi “gúơi chuýơn” ăïí taơo caêmgiaâc thoaêi maâi cho ngûúđi ăöịi thoaơi Ăoâ lađ möơt cíu hoêi coâ thïí dïîdađng traê lúđi möơt caâch thoaêi maâi Trïn thûơc tïị, cíu hoêi ăoâ coâ thïíchùỉng liïn quan gò ăïịn viïơc baơn ăang phoêng víịn ăöịi tûúơng nađy,nhûng noâ laơi thûúđng taơo ra sûơ tin cíơy vađ gíy caêm giaâc tin tûúêngvađ cúêi múê

Trong ăa söị caâc trûúđng húơp, nhûông cíu hoêi hay nhíịt lađnhûông cíu hoêi múê, lađ nhûông cíu hoêi khöng thïí traê lúđi ăúngiaên chó bùìng tûđ coâ hoùơc khöng Nhûông cíu hoêi hay cuông lađnhûông cíu hoêi khöng coâ tñnh phaân xeât, trong ăoâ khöng thïíhiïơn quan ăiïím cuêa ngûúđi phoâng viïn Coâ sûơ khaâc biïơt giûôa

“Öng nghô gò vïì ăiïìu nađy?” vađ “Öng coâ thïí ăang nghô gò vïìăiïìu nađy nhó?” Nïịu viïơc ặa ra nhûông cíu hoêi hay lađ vö cuđngquan troơng thò viïơc giûô im lùơng vađ ăïí ngûúđi ăöịi thoaơi ặúơc noâicuông lađ möơt viïơc vö cuđng cíìn thiïịt Nhûông nhađ baâo gioêi lađnhûông ngûúđi biïịt lùưng nghe vađ lađ nhûông ngûúđi nùưm ặúơcthöng tin khi giûô im lùơng Nhûông ăiïìu mađ baơn nghe ặúơccuông coâ thïí ặa ăïịn caâc cíu hoêi böí sung mađ trûúâc ăoâ baơnchûa nghô ra

Robert Siegel, hiïơn ăang lađm viïơc cho Ăađi Phaât thanhQuöịc gia úê thuê ăö Washington, kïí vïì möơt cuöơc phoêng víịn mađöng ăaô thûơc hiïơn vúâi nhađ ngoaơi giao Thöí Nhô Kyđ sau khi Giaâohoađng Paul II bõ möơt ngûúđi Thöí úê Röma bùưn bõ thûúng Cíu hoêiăíìu tiïn cuêa anh lađ: “Ngađi coâ biïịt chi tiïịt gò vïì ngûúđi ăađn öngMehmet Ali Agca nađy khöng, anh ta söịng úê ăíu trïn ăíịt YÂ, anh

ta lađm cöng viïơc gò, anh ta ặúơc chñnh phuê YÂ cíịp visa loaơi gò?”

Tíịt caê caâc cíu traê lúđi ăïìu lađ khöng biïịt Sau möơt vađi cöị gùưng,Siegel dûđng cuöơc phoêng víịn laơi möơt chuât Vađ nhađ ngoaơi giaoThöí Nhô Kyđ ăaô phaâ vúô bíìu khöng khñ im lùơng ăïí noâi rùìng öng

ta khöng biïịt vïì nhûông thöng tin Siegel vûđa hoêi, “trûđ viïơcngûúđi ăađn öng nađy lađ möơt töơi phaơm giïịt ngûúđi nghiïm troơngnhíịt úê Thöí Nhô Kyđ, ăaô vûúơt nguơc sau khi aâm saât chuê biïn tíơpcuêa möơt túđ baâo lúân nhíịt taơi ăíịt nûúâc chuâng töi.” Siegel noâirùìng anh suyât nûôa ăaô ăïí tuöơt míịt möơt cíu chuýơn hay vò ăaôặa ra nhûông cíu hoêi quaâ cuơ thïí Theo anh, caâch töịt nhíịt ăïímúê ăíìu cuöơc phoêng víịn nađy leô ra phaêi lađ: “Haôy noâi cho töi biïịtvïì ngûúđi ăađn öng nađy.”

Caâc phoâng viïn coâ thïí thûơc hiïơn phoêng víịn trûơc tiïịp, quaăiïơn thoaơi hoùơc trûơc tuýịn thöng qua email hay höơp thoaơi tûđ

xa Möîi caâch phoêng víịn nađy ăïìu coâ nhûông ûu nhûúơc ăiïím.Phoêng víịn trûơc tiïịp coâ thïí giuâp phoâng viïn nùưm bùưt ặúơc bûâctranh ăíìy ăuê vïì ngûúđi ăöịi thoaơi Nhûông bûâc aênh nađo treo trïntûúđng? Bađn lađm viïơc löơn xöơn hay ngùn nùưp? Nhûông quýín saâchnađo trïn giaâ saâch? Phoêng víịn trûơc tiïịp cuông giuâp cho phoângviïn coâ thïí phaân ăoaân mûâc ăöơ ăaâng tin cíơy cuêa thöng tin dûơatrïn hađnh vi thaâi ăöơ cuêa ngûúđi ặúơc phoêng víịn Anh ta tröngcoâ veê cùng thùỉng hay thoaêi maâi? Cö ta coâ nhòn thùỉng vađo mùưtphoâng viïn trong khi noâi chuýơn hay khöng?

Christopher (Chip) Scanlan, giaâm ăöịc khoa baâo chñ cuêaViïơn Poynter, möơt trûúđng ăaơi hoơc baâo chñ úê Myô, ăaô kïí laơi cuöơcphoêng víịn cuêa anh vúâi möơt phuơ nûô goâa buơa do chöìng bađ ta vûđachïịt vò ung thû Ngûúđi phuơ nûô nađy ăaô díîn anh ăi thùm thuâ möơtvođng quanh ngöi nhađ vađ trong phođng nguê, bađ ta ăaô noâi “Anhbiïịt ăíịy, möîi buöíi töịi, töi xûâc möơt chuât nûúâc hoa cuêa chöìng töilïn göịi vađ töi coâ caêm giaâc nhû öng íịy víîn úê bïn.” Ăíy lađ möơt chitiïịt seô gíy xuâc ăöơng cho ăöơc giaê, vađ Scanlan seô khöng thïí coâặúơc chi tiïịt nađy nïịu anh phoêng víịn ngûúđi phuơ nûô nađy qua ăiïơnthoaơi hoùơc phoêng víịn trûơc tuýịn

Caâc cuöơc phoêng víịn qua ăiïơn thoaơi seô míịt ñt thúđi gianhún, vađ nhiïìu phoâng viïn thíịy rùìng coâ thïí dïî dađng ghi cheâphún khi hoơ khöng phaêi lûu tím ăïịn viïơc nhòn vađo mùưt ngûúđi

ặúơc phoêng víịn Thíơm chñ hoơ coâ thïí goô laơi nöơi dung cuöơcphoêng víịn vađo maây tñnh Phoêng víịn qua email ríịt hûôu ñch ăöịivúâi nhûông ăöịi tûúơng úê xa, nhûng phoâng viïn khöng thïí ngheặúơc nhûông ăiïìu hoơ noâi vađ khöng theo doôi ặúơc thúđi gianthûơc tïị Caâc höơp thoaơi qua Internet tûúng ăöịi giöịng vúâi caâccuöơc phoêng víịn qua ăiïơn thoaơi Nhûng caê hai caâch phoêng víịntrûơc tuýịn nađy ăïìu ăùơt ra víịn ăïì lađ ngûúđi ặúơc phoêng víịnbao giúđ seô gûêi cíu traê lúđi

Vò nhûông möịi quan ngaơi nađy, túđ Virginian-Pilot úê Norfolk,

Virginia ăaô ặa ra chñnh saâch phoêng víịn trûơc tuýịn trong tođabaâo cuêa hoơ nhû sau: “Khi trñch díîn tûđ caâc cuöơc phoêng víịn ăiïơntûê, chuâng töi seô phaêi chùưc chùưn rùìng cuöơc ăöịi thoaơi ăoâ lađ xaâcthûơc, vò trïn Internet, ríịt dïî dađng ăïí líịy möơt ắa chó hay lögöcuêa möơt ai ăoâ khaâc Internet khöng ặúơc kiïím soaât nhû caâc dõchvuơ ăiïơn thoaơi hay caâp (Reuters hay Höơi nhađ baâo), caâc trođ bõp coâthïí ăïịn tûđ bíịt kyđ ăíu.”

Caâc phoâng viïn sûê duơng email hay caâc hònh thûâc giao tiïịptrûơc tuýịn khaâc cíìn phaêi ăaâp ûâng ăíìy ăuê caâc tiïu chuíín nghïìnghiïơp nhû khi hoơ sûê duơng bíịt kyđ möơt hònh thûâc giao tiïịp nađokhaâc Hoơ phaêi luön tím niïơm rùìng hoơ lađ caâc nhađ baâo vađ hiïíu roôhoơ ăang tòm kiïịm thöng tin gò vađ lyâ do taơi sao Hoơ cuông phaêi tiïịnhađnh kiïím tra thûơc tïị vađ nghô ăïịn caâc kyô nùng mađ hoơ phaêi coâ ăöịivúâi bíịt kyđ nguöìn thöng tin nađo khaâc

Khöng quan troơng lađ hoơ thûơc hiïơn phoêng víịn bùìngcaâch nađo, caâc phoâng viïn thûúđng dađnh möơt söị cíu hoêi ăïịncuöịi cuöơc phoêng víịn Ăíìu tiïn, hoơ seô toâm tùưt laơi cuöơc ăöịithoaơi ăïí chùưc chùưn rùìng hoơ ăaô nghe chñnh xaâc nhûông thöngtin ăaô ặúơc noâi ra Sau ăoâ, hoơ seô hoêi ngûúđi ăöịi thoaơi cođnmuöịn böí sung thöng tin nađo nûôa khöng Hoơ cuông seô hoêitheo caâch töịt nhíịt ăïí coâ laơi khöng khñ ăöịi thoaơi vúâi ngûúđiặúơc phoêng víịn, nhíịt lađ sau khi ăaô traêi qua nhiïìu giúđ, vađhoơ seô caêm ún ngûúđi ăöịi thoaơi vò ăaô giađnh thúđi gian ăïí tiïịnhađnh phoêng víịn Vađ nhiïìu nhađ baâo coâ cíu hoêi cuöịi cuđngtrong tíịt caê caâc cuöơc phoêng víịn lađ: “Töi nïn gùơp ai nûôa ăïínoâi vïì víịn ăïì nađy?”

Caâc nguýn tùưc cùn baên

Ăa söị caâc cuöơc phoêng víịn ặúơc tiïịn hađnh vúâi nguýn tùưc “ặúơcnïu ăñch danh”, coâ nghôa lađ phoâng viïn coâ thïí sûê duơng bíịt kyđthöng tin nađo ăaô ặúơc noâi vađ trñch díîn nïu ăñch danh ngûúđi noâi.Viïơc ăïí cho ngûúđi ặúơc phoêng víịn biïịt ăiïìu ăoâ lađ ríịt quantroơng, nhíịt lađ khi phoâng viïn ăang trođ chuýơn vúâi möơt ngûúđibònh thûúđng, lađ nhûông ngûúđi khöng quen ặúơc trñch díîn ra trïnbaâo hay ăađi phaât thanh

Nïịu thöng tin nađy khöng phaêi lađ “ặúơc nïu ăñch danh”, caêphoâng viïn vađ ngûúđi ặúơc phoêng víịn phaêi thoêa thuíơn trûúâc vúâinhau vïì caâc ăiïìu kiïơn sûê duơng thöng tin Möơt cuöơc phoêng víịn “líịythöng tin nïìn” hay “khöng phaêi ăïí trñch díîn” thûúđng coâ nghôa lađthöng tin seô ặúơc sûê duơng trong cíu chuýơn vađ lúđi noâi cuêa ngûúđiặúơc phoêng víịn coâ thïí ặúơc trñch díîn trûơc tiïịp, mùơc duđ tïn cuêaanh ta hay cö ta khöng bõ nïu ra Tuy nhiïn, ngûúđi ặúơc phoêngvíịn coâ thïí ặúơc xaâc ắnh theo caâch khaâc, vñ duơ “möơt quan chûâc BöơNgoaơi giao” hay “möơt kyô sû trong cöng ty” - miïîn lađ ngûúđi ặúơcphoêng víịn vađ nhađ baâo ăïìu ăaô ăöìng yâ vúâi sûơ mö taê nađy

Nhiïìu haông tin ăaô coâ caâc chñnh saâch liïn quan ăïịn viïơc sûêduơng caâc nguöìn tin nùơc danh Vñ duơ, túđ Thúđi baâo New York ăaônïu roô: “Viïơc sûê duơng caâc nguöìn tin nùơc danh dađnh cho caâctrûúđng húơp mađ nïịu khöng lađm nhû víơy thò túđ baâo khöng thïí incaâc thöng tin ặúơc cho lađ ăaâng tin cíơy vađ ăaâng ặa tin Khichuâng ta sûê duơng caâc nguöìn tin nađy, chuâng ta phaêi coâ böín phíơnthuýịt phuơc ngûúđi ăoơc vïì ăöơ tin cíơy cuêa caâc nguöìn tin nùơc danh,ăöìng thúđi truýìn ăaơt nhûông gò chuâng ta hiïíu ặúơc tûđ ăöơng cúcuêa nhûông nguöìn tin ăoâ” Caâc phoâng viïn khöng cíìn phaêinhanh choâng ăöìng yâ tiïịn hađnh möơt cuöơc phoêng víịn líịy thöngtin nïìn búêi vò ăöi khi ngûúđi ặúơc phoêng víịn tòm caâch sûê duơngnoâ cho muơc ăñch caâ nhín hoùơc tíịn cöng ăöịi thuê khi biïịt ặúơcrùìng hònh thûâc nađy khöng ăïí laơi díịu vïịt vïì hoơ Viïơc sûê duơngmöơt nguöìn tin nùơc danh seô khiïịn khaân giaê khoâ khùn hún trongviïơc ăaânh giaâ mûâc ăöơ ăaâng tin cíơy cuêa thöng tin

Nhûng cuông coâ luâc caâc phoâng viïn phaêi tòm kiïịm thöng tintûđ caâc nguöìn nađy do ăoâ lađ caâch duy nhíịt ăïí ngûúđi ặúơc phoêng

víịn ăöìng yâ trao ăöíi Möơt nguöìn tin lo ngaơi cho sûơ an toađn cuêa

cö ta nïịu ngûúđi khaâc biïịt ặúơc rùìng cö ta ăaô trođ chuýơn vúâiphoâng viïn, do ăoâ, cö ta chó ăöìng yâ cung cíịp thöng tin “nïìn”.Sau ăíy lađ möơt vađi chó díîn khi quýịt ắnh chíịp nhíơn vađ sûê duơngcaâc thöng tin “nïìn”

● Cíu chuýơn chùưc chùưn ríịt ặúơc cöng chuâng quan tím

● Khöng cođn caâch nađo khaâc ăïí líịy thöng tin daơng “nïu ăñchdanh”

● Ngûúđi ặúơc phoêng víịn ăang giûô võ trñ coâ thïí biïịt sûơ thíơt

● Baơn sùĩn sađng giaêi thñch (trong cíu chuýơn cuêa mònh) vò saonguöìn thöng tin khöng thïí nïu tïn

Taơi nhiïìu thuê ăö cuêa caâc quöịc gia, caâc quan chûâc chñnh phuêseô noâi chuýơn vúâi caâc phoâng viïn vúâi hònh thûâc phoêng víịn “líịythöng tin nïìn” vađ phoêng víịn “líịy thöng tin nïìn, khöng nïu tïn”,coâ nghôa lađ thöng tin nađy coâ thïí ặúơc sûê duơng nhûng khöng ặúơctrñch díîn trûơc tiïịp vađ ngûúđi cung cíịp thöng tin khöng bõ löơ danhtñnh Möơt phoâng viïn coâ thïí chó viïịt rùìng caâc quan chûâc tin rùìngcoâ ăiïìu nađy hoùơc ăiïìu khaâc Thöng tin ặúơc cung cíịp “khöngphaêi ăïí trñch díîn” thò seô khöng ặúơc sûê duơng, do ăoâ híìu hïịt caâcphoâng viïn seô khöng chíịp nhíơn ăiïìu nađy trûđ phi ngûúđi ặúơcphoêng víịn coâ vai trođ ríịt quan troơng ăöịi vúâi cíu chuýơn ăïịn nöîihoơ khöng cođn sûơ lûơa choơn nađo khaâc Thöng tin “khöng phaêi ăïítrñch díîn” thíơm chñ cuông khöng ặúơc sûê duơng ăïí nhùưc laơi vúâimöơt ngûúđi ặúơc phoêng víịn khaâc, duđ ăiïìu ăoâ coâ thïí seô khiïịn caâcphoâng viïn phaêi tûđ boê cíu chuýơn mađ hoơ ăang theo ăuöíi.Duđ sûơ thoêa thuíơn lađ thïị nađo ăi chùng nûôa, phoâng viïn cuôngcíìn phaêi chùưc chùưn rùìng caê hai bïn ăïìu ăaô hiïíu vađ ăöìng yâ vïì caâcnguýn tùưc cùn baên trûúâc khi phoêng víịn Ăöi khi, ngûúđi ặúơcphoêng víịn cöị gùưng thay ăöíi caâc quy tùưc nađy vađo giûôa cuöơcphoêng víịn bùìng caâch noâi möơt ăiïìu gò ăoâ quan troơng vúâi phoângviïn vađ keđm theo lúđi nhùưc nhúê “nhûng tíịt nhiïn anh khöng ặúơcsûê duơng noâ” Chñnh vò víơy, töịt nhíịt lađ haôy thoaê thuíơn roô rađngngay khi bùưt ăíìu vađ khöng ăöìng yâ vúâi viïơc che giíịu thöng tintrûđ trûúđng húơp coâ möơt thoêa thuíơn riïng trûúâc khi tiïịn hađnhphoêng víịn