Đề tài tiểu luận

LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành bài nghiên cứu Tâm lý – Giáo dục này, tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu nhà trường cùng các thầy cô giáo trong hội đồng sư phạm trường THCS Nguyễn Du và

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành bài nghiên cứu Tâm lý – Giáo dục này, tôi xin chân thành cảm

ơn Ban giám hiệu nhà trường cùng các thầy cô giáo trong hội đồng sư phạm trường THCS Nguyễn Du và tất cả các em học sinh của trường, đặc biệt là các em học sinh lớp 6/5 đã giúp tôi trong quá trình nghiên cứu bài tập nghiên cứu Tâm lý – Giáo dục

Trong quá trình thực tập sư phạm này, không thể tránh khỏi những sai sót kính mong quý thầy cô giáo cùng các em học sinh thông cảm và bỏ qua!

Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn!

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là đề tài nghiên cứu do bản thân thực hiện tại Trường CĐSP TT Huế và Trường THCS Nguyễn Du trong thời gian từ tháng 10 đến tháng

04 năm 2013

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi đã tuân thủ nghiêm túc các quy định Các thông tin, số liệu trong đề tài là thực tế, khách quan, trung thực, không có sự gian lận Nếu có gì sai trái, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Huế, ngày 02 tháng 04 năm 2013

Sinh viên thực hiện

Hoàng Thị Thanh Thủy

MỤC LỤC

Trang

Mục lục 1

Mở đầu 1

Chương I 5

CƠ SỞ LÝ LUẬN 1 Giới thiệu về thảo luận nhóm 5

2 Những ưu điểm của thảo luận nhóm 7

Chương II 8

THỰC TRẠNG THẢO LUẬN NHÓM Ở TRƯỜNG THCS NGUYỄN DU VÀ CÁCH VẬN DỤNG THẢO LUẬN NHÓM TRONG TIẾT HỌC 1 Thực trạng thảo luận nhóm ở trường THCS Nguyễn Du 8

2 Cách vận dụng thảo luận nhóm trong tiết học 9

Chương III 14

BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG THẢO LUẬN NHÓM 1 Một số kỹ thuật cơ bản của thảo luận nhóm 14

2 Giải pháp để kích thích quá trình thảo luận nhóm 14

3 Các chiến thuật làm việc nhóm hiệu quả 15

Chương IV 16

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 1 Kết luận 16

2 Kiến nghị 16

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Sự phát triển của xã hội cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI đòi hỏi con người có một số phẩm chất và năng lực nổi lên hàng đầu như năng lực làm việc nhóm, năng lực hoạt động thực tiễn và giải quyết vấn đề do thực tiễn đặt ra, năng lực hợp tác, năng lực thích ứng Những yêu cầu trên đặt ra cho giáo dục phải đổi mới toàn diện để đáp ứng tốt hơn nhu cầu giáo dục của xã hội và cá nhân, từ học chế đào tạo, cách thiết kế chương trình, tìm tòi những phương thức, cách thức giáo dục thích hợp hơn

Một số lý thuyết khoa học gần đây đã làm sáng tỏ bản chất việc học dưới những cách nhìn mới Tâm lý học hoạt động, khi nghiên cứu bản chất tâm lý người đã chỉ

ra rằng tâm lý hình thành trong hoạt động Từ đó, GS.TS Phạm Minh Hạc nhấn mạnh: “Nhà trường hiện đại ngày nay là nhà trường hoạt động, dùng phương pháp hoạt động Thu hẹp sự cưỡng bức của nhà giáo thành sự hợp tác bậc cao”,

“Phương pháp giáo dục bằng hoạt động là dẫn dắt học sinh tự xây dựng công cụ làm trẻ thay đổi từ bên trong Hoạt động cùng nhau, hoạt động hợp tác giữa thầy và trò, hoạt động hợp tác giữa trò và trò có một tác dụng lớn” Từ đó có thể rút ra kết luận: “cần kết hợp hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm”; Dạy học là tổ chức các dạng hoạt động học tập khác nhau cho học sinh; Dạy học cần thay đổi phương thức cưỡng bức học sinh học tập bằng phương thức học tập hợp tác, làm việc cùng nhau

Theo quan điểm Tâm lý học lịch sử, L.X.Vưgôtxki cho rằng các chức năng tâm lý cao cấp xuất hiện trước hết ở mức độ liên nhân cách giữa các cá nhân, trước khi chúng tồn tại ở mức độ bên trong Chính vì vậy, theo ông, trong một lớp học, cần coi trọng sự khám phá có trợ giúp hơn là sự tự khám phá Từ đó cần rút ra một nguyên tắc là dạy học cần tổ chức cho học sinh học tập với sự trợ giúp, hỗ trợ của bạn học, học tập cùng nhau sẽ giúp học sinh lĩnh hội kiến thức tốt hơn

Ông bà ta đã dạy:

“Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại nên hòn núi cao”

Nhưng làm sao để tổ chức được một giờ dạy Sinh học tốt khi vận dụng phương thức thảo luận nhóm? Việc giảng dạy này được kéo dài trong các buổi học nên người dạy sẽ có cơ hội thiết lập và phát triển một không khí học tập năng động và hữu ích cho học sinh Việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm là một kinh nghiệm vô cùng quý giá cho người giáo viên Để thành công trong việc giảng dạy theo phương pháp thảo luận nhóm, người giáo viên cần chuẩn bị bài chu đáo và có kỹ năng quản lý nhóm Người giáo viên không nên cho rằng việc thảo luận trong nhóm tất yếu sẽ xảy ra và dù điều này có diễn ra đi nữa thì nó thường mất trật tự,

vô bổ và thường không đúng yêu cầu học tập Để tránh tình trạng này, người giáo viên phải biết cách làm việc theo nhóm và có thể kết hợp các phương pháp dạy học để giờ dạy thành công

Nhận thức được sự cần thiết của việc thảo luận nhóm đối với việc giảng dạy và học tập của các em học sinh nói chung và học sinh khối 6 trường THCS Nguyễn

Du nói riêng cùng với sự hướng dẫn tận tình về phía trường CĐSP TT Huế, quí thầy cô và các em học sinh trường THCS Nguyễn Du tôi đã mạnh dạn chọn đề tài:

“Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Sinh học lớp 6 ở trường THCS Nguyễn Du”

2 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý thuyết của dạy học thảo luận nhóm để xây dựng cách thức tổ chức bài học nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Sinh học 6 ở trường THCS Nguyễn Du

3 Khách thể nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học sinh học 6

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Dạy học thảo luận nhóm trong dạy học sinh học 6 ở trường THCS Nguyễn Du

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lý thuyết và thực tiễn của dạy học thảo luận nhóm

- Thiết kế và tổ chức bài học sinh học 6 theo phương thức thảo luận nhóm

- Thăm nhập thực tế việc dạy và học theo phương thức thảo luận nhóm.

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Phương pháp quan sát sư phạm

- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế

- Phương pháp thống kê

6 Tiến trình nghiên cứu

Tôi nghiên cứu đề tài này từ 10/2012 đến 03/04/2013 với kế hoạch nghiên cứu như sau:

10 - 12/2012

Giai đoạn

chuẩn bị

- Xác định tên đề tài nghiên cứu

- Xây dựng và thông qua đề cương

nghiên cứu

- Đề tài được phép triển khai nghiên cứu

12/2012-

2/2013

Thực hiện

nghiên cứu

- Nghiên cứu, thu thập lý thuyết

đề tài - Đề tài được hình thành trên cơ sở lý

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÝ LUẬN

1 Giới thiệu về thảo luận nhóm

1.1 Khái niệm và nguồn gốc ra đời thảo luận nhóm

Thảo luận nhóm là phương pháp trong đó nhóm lớn (lớp học) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó Phương pháp này có mầm mống từ những năm 70 của thế kỷ XX, ở trường đại học sư phạm của một số nước tiên tiến, bắt đầu từ môn học “Năng động tập thể” (Group dynanies) – một môn học dạy cho sinh viên kỹ năng làm việc tập thể Dần dần, môn học này chuyên rèn luyện kỹ năng làm việc theo nhóm, từ đó hình thành nên phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học ở tất cả các cấp học Ở Việt Nam, phương pháp này được áp dụng rộng rãi trong dạy học từ những năm cuối thế kỷ

XX, đầu thế kỷ XXI

Thảo luận nhóm là một trong những phương pháp dạy học tích cực được sử dụng thường xuyên trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Để khắc phục lối truyền thụ tri thức một chiều, lối học thụ động, máy móc, cần phải sử dụng phối hợp nhiều phương pháp, phương pháp dạy học truyền thống và phương pháp dạy học hiện đại, trong đó có phương pháp thảo luận nhóm

1.2 Lý luận về thảo luận nhóm

Jean Piaget (1896 – 1980) với thuyết mâu thuẫn nhận thức xã hội đã cho rằng: Trong khi tương tác cùng nhau, mâu thuẫn nhận thức xã hội xuất hiện đã tạo ra sự mất cân bằng về nhận thức giữa mọi người Các cuộc tranh luận diễn ra liên tục và được giải quyết Trong quá trình đó, những lý lẻ, lập luận chưa đầy đủ sẽ được bổ sung và điều chỉnh Như vậy, học là một quá trình xã hội, trong quá trình đó, con người liên tục đấu tranh giải quyết các mâu thuẫn nhận thức

Hay như PGS.TS Nguyễn Hữu Châu khái quát, học là quá trình cá nhân tự kiến tạo kiến thức cho mình nhưng đó là những kiến thức thông qua tương tác với các cá nhân khác, với xã hội và thực tiễn mà có Từ quan niệm về học, quan niệm về hoạt động dạy và phương pháp dạy học cũng thay đổi Hoạt động dạy là hoạt động

của giáo viên nhằm tổ chức và hướng dẫn hoạt động học của người học, để họ tự khám phá và thực hiện nhiệm vụ học tập Học tập chịu sự tác động của các cá nhân nhận thức, xã hội, văn hóa, liên nhân cách do vậy dạy học phải tổ chức các dạng hoạt động đa dạng cho học sinh tham gia; phải tạo ra các tác động dạy học đa dạng như tác động nhận thức cá nhân (tự phát hiện, tìm tòi, tự lĩnh hội); tác động xã hội văn hóa (như gắn việc học với hoàn cảnh cụ thể, với bối cảnh văn hóa xã hội, thời đại); phải tạo ra các tác động tâm lý (sự hợp tác, gắn kết, chia sẻ trách nhiệm và lợi ích).

Trong số phương pháp dạy học đang được sử dụng, phương pháp dạy học nhóm có nhiều ưu thế trong thực hiện các mục tiêu giáo dục mới hiện nay

Hơn nữa, triết lý dạy học của phương pháp nhóm xuất phát từ những quan niệm mới về bản chất học tập nói chung và việc tổ chức học tập hiện nay

Một học giả đã nói, nếu bạn có một quả táo, tôi có một quả táo, chúng ta trao đổi cho nhau thì mỗi người cũng chỉ có một quả táo Song nếu bạn có một ý tưởng, tôi có một ý tưởng, chúng ta trao đổi cho nhau thì mỗi người sẽ có hai ý tưởng

Tuy nhiên bên cạnh việc đề cao sự hợp tác, phối hợp trong học tập thì phương pháp dạy học nhóm lại nhấn mạnh về thực chất, học tập là một hoạt động cá nhân có tính tích cực cao, những kiến thức mà cá nhân thu nhận được không phải chỉ là kết quả hoạt động riêng biệt của cá nhân người học mà là những điều con người thu nhận được thông qua quá trình cọ sát, chia sẻ, hợp tác Nếu không có quan hệ, không có sự thúc đẩy của hoàn cảnh sống, của xã hội, của bạn học, con người không có động lực học Còn sự cạnh tranh, đấu tranh giữa những nhận thức trái ngược nhau đã tạo nên động lực thôi thúc sự tìm tòi chân lý của mỗi cá nhân, thúc đẩy cá nhân hoạt động để tự khẳng định mình

Như vậy, phương pháp dạy học nhóm một mặt vừa chú trọng phát huy tính tích cực cao, tính chủ thể của người học; mặt khác lại chú trọng sự phối hợp, hợp tác cao giữa các chủ thể đó trong quá trình học tập Cần kết hợp tốt giữa năng lực cạnh tranh và năng lực hợp tác ở người học Để sử dụng có hiệu quả phương pháp dạy học nhóm, giáo viên cần phải chú trọng xây dựng trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm nhỏ, xây dựng vị thế của mỗi người học trong nhóm và trong lớp, hình thành kỹ năng làm việc nhóm cho học sinh

2 Những ưu điểm của thảo luận nhóm

- Phương pháp này kích thích lòng ham mê học tập của học sinh, tránh lối học thụ động

- Giúp học sinh phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề theo nhóm, có tinh thần đoàn kết cao

- Học sinh hợp tác hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình học tập, tự đánh giá, tự điều chỉnh vốn tri thức của bản thân bằng phương pháp tự học và khám phá thêm những kiến thức liên quan từ thực tiễn

- Khi nhóm thảo luận hoạt động dưới sự giám sát của thầy cô giáo, giúp hạn chế rất nhiều những thói quen xấu như nói chuyện riêng, thiếu tập trung, đùa giỡn

- Đa số học sinh đều dùng phương pháp suy luận và tư duy để giải quyết vấn đề Nên những tri thức khoa học mà các em thu thập được sẽ khắc sâu và dễ nhớ

- Làm việc theo nhóm là một cách học cho phép tất cả các thành viên trong nhóm giải quyết một cam kết làm việc được mô tả rõ ràng, không được giáo viên dẫn dắt trực tiếp mà chỉ nhờ vào sự hợp tác chặt chẻ và sự phân công công việc trong nhóm nhỏ

- Làm việc theo nhóm thỏa mãn nhu cầu học tập cá nhân, phù hợp với việc học hướng tới người học; khuyến khích sự độc lập tự chủ, người học có thể đưa ra những giải pháp, cách biểu đạt riêng cho vấn đề nào đó Nếu trong phương pháp thuyết trình, người học chỉ có thể trao đổi với nhau được rất ít thì trong làm việc theo nhóm các thành viên tham gia có cơ hội đưa ra quan điểm của mình đối với chủ đề thảo luận, mặt khác ở đó cũng đòi hỏi tăng cường tư duy độc lập và trao đổi lẫn nhau trong nhóm

- Trong khi thực hiện phương pháp làm việc theo nhóm, giáo viên đóng vai trò là người chuyển giao kiến thức và hiểu biết, chuẩn bị, tổ chức, theo dõi việc thực hiện và đánh giá tổng kết kết quả làm việc của các nhóm

CHƯƠNG II THỰC TRẠNG THẢO LUẬN NHÓM Ở TRƯỜNG THCS NGUYỄN DU VÀ

CÁCH VẬN DỤNG THẢO LUẬN NHÓM TRONG TIẾT HỌC

1 Thực trạng thảo luận nhóm của học sinh lớp 6 trường THCS Nguyễn Du

Trong chương trình Sinh học 6 có nhiều bài liên hệ thực tế, nếu chỉ dạy suôn theo sách giáo khoa học sinh sẽ cảm thấy rất nhàm chán, đòi hỏi người thầy phải linh hoạt vận dụng phương pháp dạy học sao cho làm sáng tỏ vấn đề, khám phá những tri thức mới có liên quan, tạo sự tích cực trong học sinh, tiết học trở nên hứng thú hơn

Theo một cuộc khảo sát của tôi trong quá trình thực hiện đề tài này với 31/180 học sinh của khối 6 trường THCS Nguyễn Du cho thấy:

Câu 1: Em đã tham gia thảo luận nhóm trong một tiết học nào chưa?

Câu 3: Em có thấy hứng thú khi tham gia thảo luận nhóm không?

Vấn đề đặt ra Số lượng trả lời Tỷ lệ (%)

Câu 4: Ở trường thầy (cô) có thường xuyên cho các em thảo luận nhóm trong môn Sinh học không?

Vấn đề đặt ra Số lượng trả lời Tỷ lệ (%)

Câu 5: Sau khi thảo luận nhóm em có nhận thấy mình hiểu bài hơn không?

2 Cách vận dụng thảo luận nhóm trong tiết học

2.1 Các bước tiến hành thảo luận nhóm

2.1.1 Chuẩn bị thảo luận

- Yêu cầu học sinh nghiên cứu trước bài học và chuẩn bị nội dung phát biểu

- Hướng dẫn cách thực hiện và phân bố thời gian hợp lý

- Giải đáp thắc mắc của học sinh trước khi chính thức đi vào hoạt động, đồng thời ghi lại chủ đề và chỉ dẫn lên bảng hoặc máy chiếu

2.1.2 Tiến hành thảo luận

- Giám sát của người thầy: Khi học sinh tiến hành hoạt động, giáo viên chuyển từ vị trí người hướng dẫn sang vị trí người giám sát Nhiệm vụ của giáo viên lúc này là nhận biết tiến trình hoạt động của các nhóm từ đó có thể có những can thiệp kịp thời để mang lại hiệu quả Muốn vậy khi giám sát hoạt động nhóm, giáo viên cần:+ Chú ý đến hoạt động mà giáo viên yêu cầu lớp thực hiện Không nên tranh thủ làm việc riêng khi học sinh đang thảo luận

- Di chuyển, quan sát toàn bộ lớp để giám sát được mọi hoạt động

+ Lắng nghe quá trình trao đổi của học sinh trong nhóm Từ đó giáo viên có thể có những phát hiện thú vị và khả năng đặc biệt của từng em, hướng thảo luận của từng nhóm để điều chỉnh kịp thời

+ Quan sát để xem có học sinh nào “đứng bên lề” hoạt động không? Nếu có, giáo viên tìm cách đưa các em vào không khí chung của nhóm

- Nhận biết bầu không khí xem các nhóm hoạt động “thật” hay “giả”

- Có khi vấn đề giáo viên đặt ra là nguyên nhân gây nên sự thay đổi không khí hoạt động của nhóm Nếu vấn đề quá khó, học sinh không đủ khả năng giải quyết, ngược lại vấn đề quá dễ, khiến học sinh không có gì phải làm Cả hai trường hợp này đều có thể làm giảm đi độ “nóng” của bầu không khí trong lớp Lúc này giáo viên cần có sự điều chỉnh kịp thời

+ Khen ngợi và khuyến khích, gợi ý nếu thật sự cần thiết