tư liệu về vợ chồng a phủ

VỢ CHỒN A PHỦ LÀ MỘT TÁC PHẨM HAY VÀ VÔ CÙNG XUẤT SẮC CỦA NHÀ VĂN TÔ HOÀI ĐÂY LÀ NHỮNG NGHIÊN CỨU, NHỮNG BÀI VIẾT, NHỮNG NHẬN ĐỊNH CÙNG MỘT SỐ NHỮNG VẤN ĐẦ ĐẦY LÍ THÚ CỦA TÁC PHẨM BẠN NÀO HỨNG THÚ, YÊU THÍCH VĂN HỌC , MUỐN ĐẠT KẾT QUẢ CAO TRONG CÁC BÀI THI BỞI SỰ HIỂU BIẾT VỀ TÁC PHẨM THÌ KHÔNG THỂ BỎ QUA FILE NÀY

Vợ chồng A Phủ

Mùa xuân ở thiên nhiên và trong lòng Mị

Hình tượng 2 bức tranh mùa xuân trong truyện vợ

chồng A Phủ

Là một cây bút văn xuôi đương đại khá thành công, Tố Hữu là nhà văn có một lượng tác phẩm khá đồ sộ

và phong phú trong các nhà văn hiện đại Với một khả năng phân tích diễn biến tâm trạng nhân vật một cách tài hoa, khéo léo, độc đáo, Tố Hữu đã đem lại cho văn học Việt Nam những nhân vật truyện ngắn đa sắc, đa hình Trong đó, ta không thể kể đến hình tượng một cô gái người Mèo là Mị trong "Vợ Chồng A Phủ” của Tô Hoài với hình ảnh hai hình ảnh mùa xuân đặc sắc

Tô Hoài (1920) là một nhà văn có sức sáng tạo dồi dào với trên 160 đầu sách qua hơn 60 năm cầm bút với rất nhiều thể loại khác nhau Truyện "Vợ Chồng A Phủ” là một truyện ngắn đặc sắc được trích từ tập Truyện Tây Bắc cùng với 2 truyện ngắn khác là Cứu đất cứu Mường và Chuyện Mường giơn Đó là một câu chuyện kể về cuộc đời gian lao, khổ cực của 2 con người lao động miền núi A Phủ và Mị qua 2 quãng đời – tương ứng với 2 phần truyện - ở Hồng Ngài và ở Phiềng Sa

Mị là một cô con dâu gạt nợ sống ở nhà thống lí Pá Tra để trả món nợ truyền đời – truyền kiếp là 20 đồng bạc trắng mà bố mẹ Mị vay bố Pá Tra để đến với nhau Quãng đời của MỊ ở Hồng Ngài thật sự là một chuỗi ngày đen tối nhất của một người đàn bà ở giữa chốn đia ngục trần gian Tuy là mang tiếng con dâu của vua xứ Mèo mà lại phải làm việc quần quật, thời gian sống lại tính bằng những công việc liên tiếp

"mùa nào việc nấ” Cố thật sự đã bị cướp đoạt quyền sống, quyền được hạnh phúc Lẽ nhiên, khi bị dồn vào đường cùng, con người tất yếu sẽ tìm đến cái chết Nhưng vì là một cô con gái có hiếu, Mị đã ném đi nắm lá ngón, cùng với ý định tự tử để trả món nợ hạnh phúc cho cha mẹ Chính vì thế "sống lâu trong cái khổ, quen với cái khổ, Mị nghĩ mình là thân trâu thân ngựa” Mị đã tự giam lỏng cả thể xác, tinh thần của mình vào cái chốn địa ngục trần gian với cái phòng tối chỉ có một ô cửa số mà lúc nào nhìn ra cũng "mờ

mờ trăng trắng” không rõ là ngày hay là đêm Và sự chịu đựng nhẫn nhục ấy đã dẫn Mị rơi vào bi kịch đánh mất sức sống bản năng hay là "tê liệt tinh thần phản kháng”

Tưởng đâu đấy sẽ là một dấu chấm hết cho cuộc đời của người đàn bà Mèo ấy, nhưng đằng sau cái đống tro tàn của lòng Mị, vẫn còn thấp thoáng đâu đó những tia lửa nhỏ của khát vọng sống Và chỉ cần một cơn gió tác động, nó sẽ bừng lên thành lửa ngọn – ngọn lửa của sự khát khao mãnh liệt được sống – chứ không chấp nhận tồn tại với thân phận nô lệ như vậy Và cũng vì thế, người ta khó có thể nào quên cái mùa xuân muộn năm ấy ở Hồng Ngài Khi những dấu hiệu của Tết đang đến gần: ngọn khói, tấm váy hoa

xòe được đem phơi, lũ trẽ ầm ĩ chơi quay trong sân, tiếng sáo gọi bạn tình văng vẳng đến trước ngõ mỗi nhà… thì tất cả mọi người dân đã sẵn sàng cho một cái Tết thật sôi nổi, đầm ấm

Cái không khí mùa xuân sặc sỡ đa thanh đa sắc ấy đã phần nào tác động đến tâm hồn giá lạnh nơi Mị Cùng với men rượu ngà ngà của buổi cúng ma của nhà Thống Lý, Mị như lịm đi bên mâm rượu thầm nhớ

về ngày xưa – cái ngày Mị còn nghe văng vẳng tiếng sáo gọi bạn tình, ngày mà Mị còn được tự do với tình yêu của mình Càng nghĩ về ngày xưa, Mị lại càng thấm thía được nỗi đau thân phận nô lệ nhục nhã, tủi

hổ như đang len lỏi vào từng suy nghĩ của mình Càng nghĩ, càng tủi, Mị lại muốn tìm một sự giải thoát nơi chén rượu ấy với từng bát "ực” như một sự phản kháng của riêng mình Và như nhận thức được bản thân, Mị lại tìm đến căn buồng tối ấy – như một sự tìm kiếm đến một không gian riêng Mị nhận ra cái cuộc hôn nhân không tình yêu đó đã đày đọa đời Mị biết bao lâu Cái cảm giác muốn được chết đã quay lại nơi Mị cùng với sự thấp thoáng của tiếng sao văng vẳng đâu đây: "Anh ném pao, em không bắt – Em không yêu, quả pao rơi rồi” Ngày xưa, Mị cũng là một cô gái trẻ, tràn đầy sức sống, cũng là con người tài hoa với việc thổi kèn lá, kèn môi rất giỏi Vì thế, ta không ngạc nhiên gì khi tiếng sáo văng vẳng nơi xa kia, cùng với hơi rượu nồng nàn đã khơi dậy nơi Mị những bổi hổi, bồi hồi về những ngày trước kia Mị cảm thấy phơi phới, cảm thấy mình còn trẻ lắm, còn rất trẻ và muốn đi chơi,cũng muốn hòa nhập bản thân mình vào lễ hội tưng bừng ấy Nghĩ là làm, Mị đến góc nhà, "lấy ống mỡ, xắn một miếng bỏ thêm vào đĩa đèn cho sáng” Hành động nhỏ ấy nhưng đã cho ta thấy được biết bao nhiêu điều: Mị đã dần nhận thức được không gian mình đang sống, đang cần một chút ánh sáng – dù chỉ heo hắt – để soi sáng con đường, soi sáng cả cuộc sống tối tăm mù mịt của mình nơi địa ngục trần gian ấy Ngay sau đó là những hành động liên tiếp nhau: "mị quấn lại tóc, Mị với tay lấy cáo váy hoa vắt ở trong vách” Mị làm tất cả một cách nhanh chóng, không mở một lời như một sự quyết liệt, bình thản, khi mà trong đầu cô chỉ còn "rập rờn tiếng sao” Bây giờ, Mị chỉ còn biết đi theo một con đường- nơi có tiếng gọi của sự sống, của tình yêu đang vẫy gọi ngoài kia

Vậy mà ý định giải thoát ấy đã không thành khi có sự xuất hiện của A Sử Nó biết rằng Mị muốn đi chơi khi phát hiện ra những hành động ấy Với một bản tính ác độc, độc đoán, vô tình, vô nghĩa, nó đã thẳng tay trói cô lại, lại còn quấn mái tóc lên cái cột làm MỊ không cúi, không nghiêng được nữa Thế nhưng, nó đâu biết rằng, nó chỉ có thể trói được thể xác của người đàn bà kia mà không hề biết rằng Mị vẫn đang

mơ màng, hướng tới cái sự sống ngoài kia: Mị như không biết mình đang bị trói, vẫn đưa mình theo tiếng sáo, theo những cuộc chơi, đám chơi Và cứ như thế - một mình – trói buộc nơi cái cột đó với hơi rượu tỏa – tiếng sáo – tiếng chó sủa xa xa…

Thành công của Tố Hữu chính là việc khắc họa nội tâm nhân vật của yếu bằng tâm trạng Chỉ bằng một sự khai thác tinh tế nơi sự thay đổi cảnh sắc mùa xuân đất trời, mùa xuân nơi bản làng, người đọc như thấy được nó đã tác động như thế nào đến tâm hồn nguội lạnh của người đàn bà kia Cả trong đêm ấy, hành động của Mị được tác giả miêu tả rất ít, ngắn gọn, những nó đã thật sự gây hứng thú cho người đọc khi dõi theo từng cử chỉ, từng kí ức, từng việc làm của Mị trong đêm mùa xuân ấy Có thể nói, Tô Hoài đã đặt

cả tấm lòng của mình vào nơi Mị mới có thể gây cho người đọc một sự đồng cảm sâu sắc đến vậy Với sự trỗi dậy – dù chỉ trong khoảnh khắc – của khát khao sống, ta nhận ra rằng cô Mị "lùi lũi như con rùa nuôi nơi xó cửa”, đã không còn nữa; mà thay vào đó là một cô gái luôn âm ỉ trong mình một ngọn lửa được sống – chứ không phải tồn tại như một cái xác không hồn như trước kia Qua đó, ta cũng thấy

được giá trị hiện thực được tác giả tô đậm như một bản tố khổ về một hình ảnh chốn địa ngục trần gian

đã đày đọa một người con gái đang tuổi thanh xuân vào thân phận nô lệ chờ ngày chết Hay đó cũng là một sự khám phá và khẳng định về sức sống mãnh liệt của người dân miền núi hết sức quyết liệt và mạnh mẽ để tìm ra cho mình một con đường sống Và dù cái ý định giải thoát ấy có bị dập tắt đi chăng nữa, thì nó chăng đã trở thành một ngọn sóng ngầm luôn thường trực trong tâm hồn người đàn bà ấy, sẵn sàng tuôn trào ra, mãnh liệt hơn lúc nào hết!

Tiếng sáo đêm tình mùa xuân trong "Vợ chồng A Phủ" NGƯT - Thạc sĩ Bùi Thị Báu, Thanh Hóa

(Nén nhang thành kính dâng Nhà văn Tô Hoài vừa

khuất núi 7/2014)

Vợ chồng A Phủ là một trong số không nhiều những tác phẩm văn xuôi viết thành công trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp Có thể xem đó là gương mặt tiêu biểu của văn học thời đại mà cả dân tộc cùng

rũ bùn đứng dậy sáng lòa Trong đó chi tiết Tiếng sáo đêm tình mùa xuân là lát cắt ngang giữa nhân tế bào của tác phẩm Vẻ đẹp nội dung, nghệ thuật cùng lộ ra từ chi tiết ấy

Trước hết, chi tiết Tiếng sáo đêm tình mùa xuân là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo nhằm khám, thể hiện vẻ đẹp nhân vật và chủ đề tư tưởng của tác phẩm Tiếng sáo mùa xuân vốn là linh hồn của đời sống tinh thần vùng Tây bắc Nó rất quen thuộc, gần gũi, không có gì mới lạ, đã được tác giả sử dụng hiệu quả linh diệu như chiếc móng vuốt của thần Kim Quy, như câu thần chú Vừng ơi của Alibaba vậy Nhờ chiến lẫy thần ấy mà cung nỏ nhà vua bắn một phát chết hàng vạn tên xâm lược; nhờ tiếng sáo đêm tình mùa xuân đó mà nhà văn mở được cánh cửa tâm hồn nhân vật Mỵ đã im ỉm khóa suốt bao nhiêu năm trời Cứ nhìn cái dáng “lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa”, nhìn cái cách kéo lê tấm thân của Mỵ từ mùa này sang mùa khác, từ năm này sang năm khác làm việc như một cái máy, cứ nhìn cái sự đêm đến

“Mỵ chỉ còn biết thức với lửa”, đêm nào cũng vậy, dù cho có bị A Sử ngứa tay đánh đập hay có người chết ngay ở đó (không có phản ứng gì) thì người ta chỉ có thể nghĩ rằng cô sẽ mãi câm lặng như tảng đá cho đến ngày chết rũ xương ở đây thì thôi

Vậy mà từ khi nghe đầu núi lấp ló có tiếng sáo rủ bạn đi chơi của ai đó, “Mỵ lại thiết tha bồi hồi” Tâm hồn Mỵ bắt gặp tiếng sáo, đã bắt đầu cựa quậy, đã bắt đầu biết cảm nhận, đã xúc động Đã sống lại thật rồi! Tiếng sáo mùa xuân nhẹ nhàng, mỏng tang, vu vơ mà thần diệu tựa thuốc thánh Cam lồ Tưới đến đâu thì hồi sinh sự sống, tình yêu đến đó Kìa, Mỵ đang “nhẩm thầm bài hát của người thổi sáo” Mỵ đang hòa lòng mình vào không khí mùa xuân tuổi trẻ của những cuộc chơi đánh pao, đánh quay Mỵ đang sống với tâm trạng yêu đương trong những bài hát Dòng nước mát hiếm hoi đã len rỉ vào tâm hồn

đang khô hạn nứt nẻ của Mỵ rồi thì lẽ nào không mở lòng?! Tiếng sáo mùa xuân đến và đã neo đậu luôn trong lòng Mỵ, rồi ám ảnh không rời: “Tai Mỵ văng vẳng tiếng sáo gọi bạn đầu làng” Rồi như một phản ứng dây chuyền, đồng lọat cả một quá khứ của tuổi trẻ hiện về, Mỵ lại được sống đắm chìm trong thời tuổi trẻ đầy say mê của mình: “ Mỵ thổi lá cũng hay như thổi sáo bao nhiêu người mê, ngày đêm đã thổi sáo đi theo Mỵ” Tiếng sáo dập dìu thiết tha gọi ai đầu làng mà đánh thức cả một miền hồi ức, kỷ niệm ùa về tươi rói Rồi tiếng sáo ngày một gần, ngày một da diết hơn; ngồi một mình trong xó bếp nhưng Mỵ nhận rõ “Tiếng sáo goị bạn yêu vẫn lửng lơ bay ngoài đường Mỵ thấy phơi phới trở lại ” Mùa xuân đã thực sự về, xốn xang trong lòng: “Mỵ vui sướng như những đêm xuân ngày trước Mỵ vẫn còn trẻ, Mỵ muốn đi chơi ” Rồi theo phép biện chứng của tâm hồn, cái hiện thực đầy say mê của quá khứ và tiếng sáo gọi bạn yêu kia đã trở thành thái cực tương phản của cảnh sống thực tại Mỵ so sánh đối chiếu, soi xét lại cái hiện thực mà cô đã và đang phải sống, thấy nó thật phi lý, không thể chấp nhận Tâm lý Mỵ nảy sinh một sự phản ứng bất ngờ mà thống nhất: Nghĩ đến nắm lá ngón Nhìn ở góc độ sự sống cho thể xác, đây là một bước lùi, tiêu cực Nhưng nhìn ở góc độ đời sống tinh thần, nhìn ở SỰ SỐNG ĐÚNG Ý NGHĨA LÀ CUỘC SÔNG CON NGƯỜI, đây là một dấu hiệu đáng mừng ở Mỵ Bởi vì đó chính là sự thức tỉnh đầy tính nhân văn: Thà một phút huy hoàng rồi vụt tắt, thà chết trong một sự khẳng định quyết liệt ý nghĩa đúng đắn cuộc sống của mình còn hơn phải sống kiếp trâu ngựa suốt cả một đời Nhờ tiếng sáo mùa xuân mà Mỵ có được sự thức tỉnh đó

Tuy nhiên, một cô gái mê tiếng sáo, yêu đời như Mỵ không thể lùi sâu vào mãi góc chết Tiếng sáo mùa xuân, tiếng sáo gọi bạn tình vẫn “lởng lơ bay ngoài đường”, và trong đầu Mỵ vẫn “rập rờn tiếng sáo” thì làm sao Mỵ có thể hững hờ, làm sao Mỵ có thể ăn lá ngón? Thay vào đó, cô “lấy hũ rượu, uống ừng ực từng bát” Mỵ dằn lòng xuống, cái đắng cay bị kìm xuống thì cái nồng nàn của hơi men + cái đắm say của

“tiếng sáo gọi bạn yêu” càng thôi thúc: “Mỵ đứng dậy xắn thêm mỡ bỏ vào đĩa đèn cho sáng” như để tự thắp sáng đời mình, như để khêu to hơn ngọn lửa tình yêu đang chập chờn trong ý thức của Mỵ Hành động này lại tạo ra niềm tin để có hành động tiếp theo mạnh mẽ hơn: Mỵ quấn lại tóc, với tay lấy cái váy hoa vắt trên vách, sửa soạn đi chơi, bất chấp sự có mặt của A Sử (dù hắn là hiện thân trực tiếp và thường trực của cái ác, là hung thần đã nghiền nát tất cả hạnh phúc, sự sống của đời cô) Mỵ hoàn toàn không

hề đếm xỉa đến hiện thực nữa Lòng mải mê đi theo tiếng sáo, tay cô làm, chân cô bước như kẻ mộng du Thậm chí cho đến khi đã bị trói bằng cả một thúng dây đay, bằng cả mái tóc dài của chính Mỵ, thân xác đau đớn cùng cực, thì tiếng sáo vẫn bám riết tâm hồn Mỵ Suốt đêm dài suốt đêm Mỵ chỉ còn nghe tiếng sáo Khi khát vọng tự do, khát vọng tình yêu đã cháy lên thì hiện thực kia làm sao đủ sức ngăn cản được sự bay bổng của tâm hồn?!

Cũng có lúc tiếng chân ngựa đạp vách kéo Mỵ về thực tại “Mỵ thổn thức nghĩ mình không bằng con ngựa Con ngựa còn có lúc đứng gãi chân, nhai cỏ, còn ” nhưng “tiếng sáo vẫn đưa Mỵ đi theo những cuộc chơi, những đám chơi” Lúc chừng đã khuya, Mỵ còn tưởng tượng được cuộc chơi xuân đêm nay

đã đến lúc “trai làng đang đến bên vách làm hiệu rủ người yêu dỡ vách rừng chơi Mỵ đã nín khóc, Mỵ lại thiết tha bồi hồi” Tiếng sáo đã trở thành điểm tựa và Mỵ đã vững vàng hơn

Chưa bao giờ là một nhà văn lãng mạn nhưng những dòng này, những trang này, thế giới tâm trạng nhân vật Mỵ lúc này và toàn bộ chi tiết Tiếng sáo đêm tình mùa xuân dẫu thực đến độ điển hình nó vẫn là những trang văn cực kỳ lãng mạn, đẹp đẽ mê ly Với chi tiết tiếng sáo, không những nhà văn bật mở được thế giới tâm hồn của một nhân vật khổ đau đã nhầu nát, tê dại vì bị giam hãm trong bóng ma và

thế lực phong kiến miền núi, đang thức dậy, đang phát triển với những cung bậc tinh tế, phức tạp, tuần

tự có, đột phá có, có cả những bước tiến lùi đan xen (nhưng đúng quy luật tâm lý) mà còn khám phá, khẳng định, ngợi ca vẻ đẹp tài hoa nghệ sỹ của người lao động dân tộc Mèo Dẫu cho thể xác có bị vùi dập bao nhiêu thì lòng yêu đời, yêu hạnh phúc, yêu tiếng sáo mùa xuân của người người Mèo vẫn không

gì có thể dập tắt được Đó là bức thông điệp quan trọng nhất mà nhà văn gửi được đến bạn đọc qua tác phẩm này Hơn nữa nó còn hé mở cả một sức mạnh tiềm ẩn, báo hiệu khả năng cách mạng trong nhân vật Mỵ và con người Tây Bắc

Tiếng sáo đêm tình mùa xuân thực sự là một chi tiết đầy sức quyến rũ, là nét hoa văn độc đáo nhất trên toàn tấm thảm hoa Tây Bắc Giả sử không có tiếng sáo mùa xuân thì có lẽ tâm hồn Mỵ không bao giờ thức dậy được (như trên đã nói) Không có nó, cuộc sông Tây Bắc còn lại là gì? - Chắc chỉ còn lại “tiếng xập xình cúng ma” nhận mặt người vay nợ lãi hay làm nô lệ cho bọn chúa đất Tiếng sáo dập dìu suốt đêm đã xua đi cái hoang lạnh, cái đói rách của núi rừng, cái âm u của cuộc sống nô lệ, và gọi về cái ấm

áp, cái đa tình đáng yêu, chất nghệ sỹ của lòng người Tấy bắc Có tiếng sáo gọi bạn đầu làng, tiếng sáo vang vọng từ núi này sang núi nọ và “những chiếc váy hoa phơi trên những tảng đá xòe như con bướm sặc sỡ” núi rừng Tây bẳc trở nên thơ mộng, quyến rũ và say mê biết bao!

Cảm ơn nhà văn đã giúp người đọc mọi miền Tổ quốc được cảm nhận, thưởng thức những vẻ đẹp trong sáng, thi vị của con người và núi rừng miền Tây thân yêu của chúng ta Đọc đi đọc lại nhiều lần, tiếng sáo vẫn cứ say mê, ám ảnh lạ thường, lan truyền từ người trong truyện đến người viết truyện, sang người đọc truyện:

“Ngoài núi lấp ló đã có tiếng ai thổi sáo rủ bạn đi chơi ”

“ Mà tiếng sáo gọi bạn yêu vẫn lửng lơ bay ngoài đường ”

“ Tiếng sáo đưa Mỵ đi theo những cuộc chơi, những đám chơi ”

Ta như nghe được cả những tiếng reo vui náo nức của nhà văn khi mùa xuân đến được kìm nén trong nhiều câu văn: “Những đêm tình mùa xuân đã đến” Ta như nghe được cả sự mời gọi thiết tha của người nghệ sĩ ấy trong từng dòng văn miêu tả tài hoa về tiếng sáo ấy rằng: Hỡi những ai chưa một lần đến Tây Bắc, hãy lên đây để được sống trong không khí của những đêm xuân nồng nàn men rượu và dập dìu tiếng sáo gọi bạn yêu lửng lơ bay ngoài đường, tiếng sáo văng vẳng đầu nương, vang vọng qua những vách núi thành âm điệu đặc trưng của nền văn hóa Tây bắc Tiếng sáo ấy cũng là tiếng lòng nồng nàn như rượu đêm xuân của nhà văn đối với núi rừng và đồng bào các dân tộc vùng rẻo cao Tây bắc nói riêng, với đất nước Việt Nam nói chung

Vẫn còn chưa đủ Phải nói thêm: Chi tiết ấy còn là sản phẩm của một sự am tường cặn kẽ, tinh thông về phong tục, lối sống của đồng bào rẻo cao Là sản phẩm của một ngòi bút tài hoa: văn như nhạc, như tranh, tải được cả màu sắc, hương vị, âm điệu, linh hồn của núi rừng Tây Bắc Trong sáng, hồn nhiên mà tình tứ, réo rắt da diết, mà khỏe khoắn lạ thường

Thật trọn vẹn, ngọt ngào và đầy dư vị!

Một chi tiết nghệ thuật như thế nó dư sức làm rường cột cho cả một tác phẩm, đánh dấu sự trưởng thành của chặng đường sáng tác, làm nên tầm cao, đóng góp riêng của nhà văn Tô Hoài cho nên văn học, văn hóa nước nhà

Nay nhà văn Tô Hoài đã đi xa nhưng chắc chắn tiếng sáo đêm tình mùa xuân của bản Mèo xa lắc vẫn vi vút, vẫn lửng lơ ám ảnh trong tâm trí bao thế hệ người đọc mọi miền đất nước Có thể nó còn vọng mãi sang thế giới bên kia ru Người giấc ngủ ngàn năm; và biết đâu cõi âm cũng lóe lên tia sáng ấm mùa xuân

TIẾNG SÁO VÀ BẾP LỬA TRONG SỰ HỒI SINH CỦA NHÂN VẬT MỊ

“Vợ chồng A Phủ” tuy là tác phẩm viết về đề tài miền núi nhưng rất tiêu biểu cho văn học Việt Nam cách mạng, cụ thể là giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp Nhân vật Mị trong tác phẩm vừa có nhiều nét tính cách, tâm lí, số phận tiêu biểu cho các nhân vật nữ của văn học nước nhà; đồng thời có những nét đặc sắc riêng trong cách biểu hiện của tác giả Cũng nằm trong hệ thống nghệ thuật miêu tả, xây dựng nhân vật nhưng tiếng sáo và bếp lửa là hai hình tượng độc đáo, góp phần thể hiện sự tinh tế, sâu sắc trong quan sát và miêu tả của nhà văn Tô Hoài

1 Tiếng sáo trong đêm tình mùa xuân và quá trình hồi sinh của nhân vật Mị Bị bắt làm dâu gạt nợ, cuộc sống của Mị trong nhà thống lí Pá Tra không khác gì địa ngục Mị từng nghĩ đến cái chết nhưng vì thương cha, cũng vì nghĩ “nó đã bắt ta về trình ma nàh nó rồi thì chỉ còn biết đợi ngày rũ xương ở đây thôi…” nên

cứ âm thầm mà sống trong sự chịu đựng Nhưng trong đêm tình mùa xuân, cùng với không khí nhộn nhịp ngày tết, men rượu nồng nàn, tiếng sáo góp phần đáng kể trong việc khơi gợi sức sống và khát vọng mãnh liệt của nhân vật Quá trình tâm lí nhân vật chuyển biến phức tạp được miêu tả theo những sắc điệu muôn màu của tiếng sáo gọi bạn tình Tác giả đã để tiếng sáo ấy xuất hiện nhiều lần nhằm chiếu ứng với sự chuyển biến ấy

Đầu tiên, tiếng sáo xuất hiện trong cảnh mùa xuân rực rỡ của bản làng: những chiếc váy hoa phơi trên mỏm đá như những con bướm sặc sỡ, đám trẻ con chơi quay, cười đùa trước sân nhà Mị nghe tiếng sáo gọi bạn chơi của ai đó từ đầu núi vọng lại Cô cảm nhận được âm điệu “thiết tha, bổi hổi” trong tiếng sáo Cô nhẩm theo lời bài hát người ta đang thổi Lần đầu tiên, sau bao năm trời “lùi lũi” như cái xác không hồn, Mị đã xúc cảm được với xung quanh Cho nên, nếu mùa xuân là giá đỡ, điện nguồn cho cây đại dương cầm thì tiếng sáo là những ngón tay thon thả, dịu dàng đệm lên những nốt nhạc lòng đã tắt

lịm từ lâu trong Mị Và phím đàn ấy đang so dây, sắp tấu lên bản giao hưởng trữ tình của giai điệu tình yêu – hạnh phúc

Lần thứ hai, tiếng sáo gọi bạn đã ở đầu làng, vẳng lại bên tai Mị Lúc này, sau khi “uống ừng ực” từng bát rượu, bao nỗi căm hờn tủi nhục đã nuốt trôi, Mị đang “sống về ngày trước” Mị đang cố tìm lại tất cả hình bóng ngày xưa Hồi ấy Mị biết thổi sáo và thổi rất hay Hồi ấy Mị cũng uống rượu ngày xuân Hồi ấy

có biết bao người mê, ngày đêm thổi sáo đi theo Mị Mị không say rượu Mị chỉ say trong kỉ niệm quá khứ! Cho nên rượu chỉ là nước còn tiếng sáo mới là men nồng

Cuộc rượu đã tan, “người về, người đi chơi đã vãn cả” Nhưng Mị vẫn ngồi trơ một mình giữa nhà nhấm nháp dư âm ngày xưa vọng lại Mị cũng trông ra cửa sổ lỗ vuông mờ mờ trăng trắng của phòng giam đời mình như mọi ngày nhưng không phải để nghĩ đến cái chết Lòng Mị đã “phơi phới” và giờ đây đang rộn

rã một niềm vui sướng, đang cháy bỏng khát khao yêu đương tuổi trẻ Nàng không thèm nghĩ đến hiện tại của mình Tiếng sáo lại xuất hiện lần thứ ba trong trạng thái xúc cảm như vậy Đó là “tiếng sáo gọi bạn yêu”, nó “lơ lửng ngoài đường” Tiếng sáo ấy như hòa điệu với tâm hồn phơi phới của Mị Tiếng sáo ấy như muốn nâng chở khát khao bay bổng của Mị đến với những cuộc chơi

Rồi Mị muốn đi chơi Mị chuẩn bị đi chơi Mị quấn lại tóc, lấy váy hoa, rút thêm áo ra mặc Vì lúc này đầu

Mị đang “rập rờn tiếng sáo” Vậy là tiếng sáo lần thứ tư đã trở nên giòn giã, thúc giục và choáng cả tâm trí Mị Cho nên A Sử về tự lúc nào mà nàng vẫn không hay biết Mị đã bị trói theo kiểu trung cổ vì dám

“quên thân phận”

Nhưng tâm hồn con người ta một khi đã cất cánh thì dễ gì trói lại được Bởi thế, hơi men vẫn còn nồng nàn, Mị vẫn còn nghe tiếng sáo Và lần thứ năm, tiếng sáo xuất hiện để đưa tâm hồn cô “đi theo những cuộc chơi, những đám chơi” Nó kéo cả bước chân Mị đi theo, dầu đang bị trói chặt!

Dĩ nhiên Mị không thể bước đi được, sợi dây hiện thực đã kéo chân cô, kéo cả hồn cô xa dần tiếng sáo! Sợi chỉ hồng, ngón tay đệm, men say … nối Mị với quá khứ, tình yêu và khát vọng tuổi trẻ giờ đã tiêu tan!

“Mị không nghe tiếng sáo nữa” Mị chỉ nghe tiếng chân ngựa đạp vào vách Cô thổn thức nghĩ mình không bằng con ngựa Cô nín khóc, cô lại bồi hồi! Nhưng có lẽ sự thổn thức, bồi hồi giờ đây không như lúc đầu nữa Suy nghĩ “mình không bằng con ngựa” lúc này cũng vậy Khi trước Mị nghĩ thế để mà chấp nhận số phận an bài: “…con ngựa phải đổi ở cái tàu ngựa nhà này đến ở cái tàu ngựa nhà khác, ngựa chỉ biết đi làm mà thôi Mị cúi mặt, không nghĩ ngợi nữa…” Còn bây giờ ý thức đã sống dậy Mị thổn thức, bồi hồi là nuối tiếc quá khứ vàng son không bao giờ gặp lại nữa Đó là trạng thái tâm lí khi đang mơ bị người khác đánh thức Mị nhận ra thân phận trâu ngựa của mình, tức là đã ý thức được bi kịch Quy luật tâm lí con người vốn thế Người ta có thể dễ dàng trượt dài xuống bờ vực thẳm của sự tha hóa, và chấp nhận Muốn quay lại đương nhiên rất khó Nhưng một khi người ta đã ý thức muốn trở về, nhất là khi đã

có dấu hiệu của sự trở về thì dẫu bắt chết cũng khó lòng khiến người ta khuất phục Mị đã sống lại ý thức

và cảm giác, tạm thời nàng chưa đủ khả năng giải phóng nên vẫn đắng cay chấp nhận thực tại nhưng bắt

Mị mãi mãi cam tâm là trâu ngựa như trước e không thể được nữa

Tô Hoài đã rất tinh tế khi để Mị khắp người bị dây trói thít chặt lại, đau nhức Lúc lại nồng nàn tha thiết nhớ Hơi rượu tỏa Tiếng sáo, tiếng chó sủa xa xa Mị lúc mê lúc tỉnh cho tới khi trời tang tảng rồi không biết sáng từ bao giờ…

Nhưng những gì xảy ra đêm qua quyết không phải là giấc mơ Có điều nó chưa đủ sức vượt qua sức mạnh phũ phàng của thực tại Cho nên dù ưu ái nhân vật đến đâu, với ngòi bút hiện thực, Tô Hoài cũng đành gạt nước mắt để Mị tiếp tục khổ sở một thời gian nữa trong nhà thống lí

Sáng hôm sau, mọi việc trở lại bình thường Cái bình thường ở đây giống như sự phẳng lặng của biển cả trước hoặc sau cơn giông tố Nhưng nó không tuần hoàn và dễ tiên đoán như quy luật tự nhiên bởi đây

là thế giới nội tâm của con người Sóng lòng khác sóng biển ở sự bất chợt Ta có thể gọi đợt sóng vừa rồi trong lòng Mị là “cuộc tổng diễn tập lần thứ nhất” như cách nói của các sử gia

Như vậy, tiếng sáo có can hệ rất lớn đối với diễn biến tâm lí nhân vật Mị Nhà văn Tô Hoài đã tỏ ra rất tinh tế trong việc miêu tả các cung bậc của nó: lúc gần, lúc xa; lúc vọng, lúc vẳng; lúc bổi hổi thiết tha, lúc

lơ lửng, lúc lại rập rờn; lúc khơi gợi, mời mọc, quyến rũ, mơn trớn, có lúc trở thành tác nhân đưa đẩy… Thật linh diệu vô cùng!

2 Hình tượng ánh lửa trong đêm mùa đông và diễn biến tâm lí dẫn đến hành động cắt dây trói cho A Phủ của nhân vật Mị

Lửa thông thường dùng để sưởi ấm con người những khi giá lạnh Vì thế nó cũng có tác dụng tương tự đối với tâm hồn mỗi khi có cảm giác trống vắng, cô đơn Lửa càng rực sáng lòng người càng ấm, càng vui hơn Nhưng ở đoạn miêu tả diễn biến tâm lí, hành động nhân vật Mị trong đêm cắt dây trói cho A Phủ không như vậy

“Thường đến gà gáy sáng Mị ngồi dậy ra bếp sưởi một lúc thật lâu thì các chị em trong nhà mới bắt đầu dậy ra dóm lò bung ngô, nấu cháo lợn”… “Mị vẫn trở dậy, vẫn sưởi, chỉ biết còn ở với ngọn lửa” Tô Hoài

kể ra điều này có nhiều dụng ý Thứ nhất, tác giả cố ý sắp đặt để Mị có dịp gặp A Phủ, người cùng cảnh ngộ, giúp khơi gợi lòng trắc ẩn trong cô vốn đã bị vùi lấp trong tro tàn của nghịch cảnh phũ phàng Thứ hai, Mị hay dậy sớm một mình, có nghĩa nàng có đời sống nội tâm đặc biệt (có nhiều tâm sự, suy tư khiến người ta khó ngủ) Thứ ba, Mị cô đơn, không có ai bầu bạn, chia sẻ tâm sự, ngọn lửa trở thành chỗ dựa tinh thần duy nhất để cô có thể sống trong những tháng ngày vật vờ ở nhà thống lí Pá Tra Cho nên khi lửa còn sáng thì chỗ dựa tinh thần (dù chỉ là ảo tưởng) còn vững, Mị có cớ để tiếp tục chấp nhận sự

an bài của số phận Nhưng khi ánh lửa mờ dần và tối hẳn, cũng có nghĩa Mị đang hướng tới vùng sáng khác trong tâm hồn và trong tương lai cuộc đời mình Nhà văn Tô Hoài đã tỏ ra khá tinh tế khi phát hiện

ra điều ấy Trong tình huống trên, nhà văn đã miêu tả qua trình mờ dần của ánh lửa ở bốn cấp độ: Lần thứ nhất, khi bắt gặp cái nhìn “trừng trừng” của A Phủ, biết anh ta còn sống, mà dù anh ta có chết đi rồi thì Mị vẫn thế, “vẫn thản nhiên thổi lửa, hơ tay” Lúc ấy “ngọn lửa sưởi bùng lên”, nhưng tâm hồn Mị thì vẫn nguội lạnh, vô cảm

Lần thứ hai, thấy A Phủ “nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má…”, Mị chợt nghĩ và thương cho mình, rồi Mị lại nghĩ và lo cho người ta, “cơ chừng này chỉ đêm mài là người kia (A Phủ) chết, chết đói, chết rét, phải chết.” Mị cũng ý thức rõ tội ác của bọn chúa đất, kẻ đã gây ra bi kịch cho cuộc đời mình và bao người cùng cảnh ngộ Mị cũng mơ hồ nghĩ rằng “người kia” việc gì mà phải chết thế Lúc này: “ngọn lửa bập bùng sáng lên”, ngọn lửa của lòng trắc ẩn và ý thức về cuộc sống trong Mị cũng được nhen nhóm

Lần thứ ba, nhớ lại đời mình, Mị lo sợ “một lúc nào đó, biết đâu A Phủ chẳng đã trốn được rồi, lúc ấy bố con Pá Tra sẽ bảo là Mị đã cới trói cho nó, Mị liền phải trói thay vào đấy, Mị phải chết trên cái cọc ấy”

“Cùng tắc biến”, con người ta khi đã tự đặt mình vào tình thế xấu nhất là cái chết thì còn gì đáng sợ nữa Trong cảnh ấy, Mị “cũng không thấy sợ nữa” là vì vậy Nhưng điểm sáng trong tâm hồn Mị là nàng không chỉ nghĩ cho mình Cứu A Phủ hay để A Phủ tự trốn, đằng nào Mị cũng bị chết thay nên Mị không cần phải tính toán nhiều, cứ hành động theo sự mách bảo của lương tri Lần này “đám than đã vạc hẳn lửa”,

Mị không cần sưởi ấm cho mình mà đang nghĩ cách giải cứu người khác

Nhưng dù gì Mị cũng là cô gái yếu đuối, bị đày đọa triền miên nên lúc nào cùng lơ sợ Vì vậy, khi “trong nhà đã tối bưng” (lần thứ bốn), Mị “rón rén bước lại …, rút con dao nhỏ cắt lúa, cắt nút dây mây” giải cứu cho A Phủ Hành động xong, Mị “cũng hốt hoảng”, chỉ thì thào được một tiếng “đi ngay”, rồi “nghẹn lại” Cô cũng không biết phải làm gì tiếp theo nên chỉ “đứng lặng trong bóng tối” Như vậy hành động của

Mị vừa có tính tự giác (xuất phát từ động cơ muốn cứu người), vừa có tính tự phác (không có kế hoạch, tính toán cụ thể), nói cách khác là vì lòng thương người mà cũng là vì “liều” Việc Mị và A Phủ chạy khỏi chốn tăm tối trong đêm tối lạnh buốt còn có ý nghĩa sâu xa: họ đã được giải phóng, họ sắp tìm đến ánh sáng cuộc đời mới

Tóm lại, nếu ánh lửa đã từng là cứu cánh cho cuộc đời tối tăm của Mị trong nhà thống lí Pá Tra thì bóng tối trở thành “đồng lõa” cho hành động cứu người, cứu mình rất có ý nghĩa của nhân vật Từ đây, hình tượng ánh lửa trong văn học có thêm nhiều ý nghĩa sâu sắc mới Điều đó khẳng định sự già dặn của một cây bút hiện thực, sự nhạy cảm, tinh tế của một nhà văn từng gắn bó nghĩa tình với miền Tây Bắc

Mị trong ‘Vợ chồng A Phủ” điển hình cho người phụ nữ Việt Nam nhưng cũng có những nét riêng của con người miền núi Có thể hình ảnh con người trong cuộc đời thật ở miền núi trong chế độ cũ không còn mấy người tường tận Nhưng ngày nay, những cô gái cao nguyên trong lao động, sinh hoạt thật chẳng khác Mị của Tô Hoài Có cái gì đó giống như lầm lầm lũi lũi, cặm cụi, chịu đựng mà cũng rất sôi nổi, mạnh mẽ, bốc men Phải chăng cái “chất” của con người miền núi là vậy!

Phỏng vấn nhà văn Tô Hoài về tp "Vợ chồng A Phủ"

Truyện “Vợ chồng A Phủ” được rút ra từ tập “Truyện Tây Bắc” và là truyện ngắn xuất sắc nhất của tập sách này Truyện có 2 phần: Phần đầu kể chuyện Mị và A Phủ ở Hồng Ngài; phần sau là thời kì ở Phiềng

Sa, hai người gặp cách mạng rồi trở thành du kích Nhưng chương trình văn lớp 12 chỉ trích dạy phần đầu của tác phẩm

Thưa nhà văn, những năm đầu thập niên năm mươi, cuộc kháng chiến chống Pháp của dân tộc ta đã có những thay đổi về chiến lược Tinh thần và sức mạnh bất khuất của cả nước được nuôi dưỡng và phát triển trong những cánh rừng đại ngàn Tây Bắc Sống với những ngọn thác dữ dội, những núi đá hùng vĩ, những vạt rừng âm u là các dân tộc thiểu số anh em Đời sống sinh hoạt của họ khác nhau nhưng tinh

thần kháng Pháp thì là một Nhưng dường như đơì sống của người Mèo (H’Mông) đã để lại ấn tượng riêng biệt và sâu đậm cho ông?

Nhà văn Tô Hoài:

Năm 1952, khi các hoạt động kháng Pháp tăng mạnh trên chiến trường, quân ta đã dần đánh đuổi quân Pháp khỏi Sơn La, Lai Châu, tôi là phóng viên của báo Cứu Quốc, báo Đại Đoàn Kết bây giờ, được cử đi viết về các căn cứ cách mạng và đời sống ở vùng mới giải phóng Tây Bắc với những cánh rừng bạt ngàn

là nơi sinh sống chủ yếu của người Mường, Thái, Mèo… và một số dân tộc nhỏ khác Trong các dân tộc anh em, người Mèo thường sinh sống ở những vùng núi cao nhất và xa nhất Đấy cũng chính là nơi có căn cứ cách mạng sớm nhất Người Mèo chống Pháp với một tinh thần bất khuất và kiên cường kì lạ Tôi chọn đi viết về đời sống dân tộc Mèo là vì vậy Tôi đi từ núi này sang núi khác, từ vùng Mèo Nghĩa Lộ đến Lai Châu trong 5 tháng trời Đường đi rất khó khăn, hiểm trở, thiếu thốn đủ thứ cộng với khí lạnh của vùng Tây Bắc, nhưng may mắn là đến bản nào cũng gặp cán bộ cách mạng Từ 1950 – 1951, tôi và Nam Cao đã từng đi viết và sống với đồng bào miền núi Khó nhất là sự cách biệt ngôn ngữ, phải có chung tiếng nói mới có thể hiểu được nhau Người Mèo có ngôn ngữ riêng, tuy nhiên vốn từ vựng của họ ít, nên tôi không mấy khó khăn khi học tiếng của họ Chỉ cần vài chục từ là có thể giao tiếp được Tuy vậy, vì

ở vùng núi cao và xa nên đời sống của họ trăm bề thiếu thốn Hạt muối quý hơn vàng Có nơi 5-6 tháng

ăn không tí muối nào Khi bản có việc, thịt bò, ngựa đều phải ăn nhạt Tôi sống trong sự thiếu thốn của người Mèo 5 tháng, đi sâu tìm hiểu đời sống, sinh hoạt của họ, viết được một số truyện ngắn, trong đó

có Vợ chồng A Phủ Thực ra trong ngôn ngữ Mèo không có chữ Phủ chỉ có chữ Phữ thôi

Đời sống văn hóa của người Mèo giờ đây vẫn mới lạ và bít ẩn đối với chúng ta Họ có những truyền thống văn hóa độc đáo Nhưng trong Vợ chồng A Phủ, thân phận người đàn bà thật không khác gì con trâu con ngựa Điều đó có thật hay chỉ là một cốt truyện hư cấu của tác giả?

Nhà văn Tô Hoài:

Câu chuyện Vợ chồng A Phủ là câu chuyện hoàn toàn có thực Tức là nguyên mẫu ở ngoài đời sống Đợt

ấy tôi đi công tác từ Tà Sùa sang Phù Yên (Sơn La) Ở Tà Suà tôi gặp một cặp vợ chồng người Mèo vào đúng dịp tết truyền thống của họ, tức khoảng tháng 11 âm lịch, trước tết Nguyên Đán của ta 1 tháng Tết người Mèo kéo dài cả tháng Tôi cùng đôi vợ chồng nhà kia đi ăn tết từ bản này sang bản khác Ăn tết và uống rượu, rồi anh chồng kể chuyện Anh kể về cuộc đời anh, cuộc đời chị vợ, về chuyện thống lý ở bản anh làm tay sai cho Pháp, rất tàn ác, cho nên anh phaỉ đưa vợ chạy trốn đi nơi khác Câu chuyện của đôi

vợ chồng nọ cộng với vốn hiểu biết của tôi về đời sống người Mèo làm cho cốt truyện cứ sáng tỏ dần Và tôi bắt tay vào viết

Nhân vật chính của truyện là cô Mị Mở đầu truyện, Mị đã xuất hiện như một ấn tượng buồn, khi “quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi hay đi cõng nước”, bao giờ “ cô ấy cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi”

Cô ấy không phải là con gái Pá Tra , vì con gái Pá Tra không bao giờ biết khổ để buồn Nhưng chỉ cần một câu trả lời: Cô ấy là vợ A Sử, con trai thống lý Pá Tra, là người ta đã hiểu ra nỗi buồn ấy là đương nhiên Tại sao vậy?

Nhà văn Tô Hoài: