nét đẹp trong nghệ thuật chạm khắc chùa bút tháp

Dự kiến những đóng góp của đề tài Giúp sinh viên nghành mỹ thuật thấy được nét đẹp, nét độc đáo và giátrị nghệ thuật, giá trị thẩm mỹ trong nghệ thuật chạm khắc chùa Bót Tháp.. Bố cục củ

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Là sinh viên của trường Đại học sư phạm Hà Nội, qua 4 năm học tập tôi đãđược học môn lịch sử mỹ thuật Việt Nam và lịch sử mỹ thuật thế giới, hiểubiết phần nào về nền nghệ thuật kiến trúc cổ, nền nghệ thuật kiến trúc hiệnđại, nền nghệ thuật hội hoạ Việt Nam và nền nghệ thuật hội hoạ thế giới Từnhững kiến thức đó đã giúp cho tôi bước đầu làm quen với nghệ thuật kiếntrúc, chạm khắc cổ ở một vài đình chùa của vùng châu thổ sông Hồng

Văn minh Việt đậm nét dân gian, thôn dã, mặc dù không phải là một dântéc nặng về tâm linh, di sản văn hoá vật chất của người Việt chủ yếu tập trung

ở các công trình tôn giáo Tuy Phật giáo chưa bao giê thực sự là độc tôn,nhưng mỗi ngôi chùa Việt đều là nơi hội tụ, kết tinh của nghệ thuật kiến trúc,nghệ thuật tạo hình

Bằng nhiều con đường, qua nhiều tông phái khác nhau, Phật giáo đã du nhậpvào Việt Nam Cùng với những ảnh hưởng nhiều mặt của xã hội, tính đa dạng

Êy đã quyết định nội dung và hình thức của những ngôi chùa Việt Cho đến gầnđây, mỗi giai đoạn, mỗi thời kì lịch sử lại chứng kiến một dạng chùa khác nhau.Chùa Bót Tháp là một cột mốc quan trọng trong quá trình phát triển đó

Là mét di tích kiến trúc có giá trị về mặt lịch sử và nghệ thuật của nước ta,chùa Bót Tháp có niên đại giữa thế kỉ XVII, khoảng thời gian mà nghệ thuậtPhật giáo bước vào thời kì phát triển rực rỡ, và chùa Bót Tháp là một trongnhững ngôi chùa đẹp nhất, mang đậm dấu Ên của thời kì cực thịnh này Vì thế

tôi đã chọn chùa Bót Tháp để làm bài tiểu luận tốt nghiệp với đề tài: “Những nét đặc sắc trong nghệ thuật chạm khắc chùa Bót Tháp”

Đối với tôi, việc chọn đề tài này của tiểu luận không chỉ để nghiên cứu vềngôi chùa mà còn là để tìm hiểu một mặt, một khâu nào đó trong mét giaiđoạn của lịch sử mỹ thuật Việt Nam Đây cũng là một cơ hội để tôi tự nângcao tri thức cho bản thân, đồng thời cũng mong được góp một phần nhỏ vàoviệc tìm hiểu, giới thiệu về ngôi chùa Tuy nhiên với lượng kiến thức Ýt ỏicủa một sinh viên, tiểu luận của tôi sẽ khó tránh khỏi thiếu sót Rất mong

được các thầy, các cô, các anh chị đi trước và các bạn góp ý, bổ sung để bàitiểu luận của tôi được hoàn hảo hơn.

Tôi xin chân thành cảm ơn …, các thầy cô, các anh chị đã cho tôi nhữnglời chỉ bảo quý giá và tận tình giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành tốt bài tiểuluận này

2 Mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng: nghệ thuật chạm khắc chùa Bót Tháp

b Phạm vi: chùa Bót Tháp

4 Phương pháp nghiên cứu

- Sưu tầm những tài liệu lý luận có liên quan

- Nghiên cứu lý luận thông qua tài liệu

- Tổng hợp các tài liệu, tư liệu, phân tích, so sánh để chứng minh đề tài

- Tổng hợp các phương pháp

5 Dự kiến những đóng góp của đề tài

Giúp sinh viên nghành mỹ thuật thấy được nét đẹp, nét độc đáo và giátrị nghệ thuật, giá trị thẩm mỹ trong nghệ thuật chạm khắc chùa Bót Tháp

6 Bố cục của tiểu luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận thì bài tiểu luận gồm có hai chương:

Chương 1: Sù hình thành nghệ thuật kiến trúc tôn giáo chùa Bót Tháp Chương 2: Nghệ thuật chạm khắc ở chùa Bót Tháp

B PHẦN NỘI DUNGCHƯƠNG 1: SỰ HÌNH THÀNH NGHỆ THUẬT KIẾN TRÚC

TÔN GIÁO CHÙA BÓT THÁP 1.1 Vài nét về quá trình hình thành chùa Bót Tháp

ĐÓ có một cái nhìn đúng đắn và đầy đủ về những vấn đề lịch sử xungquanh sự hình thành một kiến trúc Phật giáo như chùa Bót Tháp, tôi thấy việctrở lại tìm hiểu quá trình phát triển của ngôi chùa từ những thời kì lịch sửtrước đó là một vấn đề cần thiết

Chóng ta đã thấy rằng, trong thời kì Lý – Trần, đạo Phật với cách gần nh là

ý thức hệ xã hội, mà dùa vào đó giai cấp thống trị tổ chức và quản lí xã hội.Trong bối cảnh đó, các di tích kiến trúc Phật giáo cũng đã chiếm một tỉ lệ khálớn trong kiến trúc tôn giáo nói chung Sang cuối thời Trần, Nho giáo có điềukiện phát triển hơn, và Phật giáo không còn ảnh hưởng mạnh mẽ nh trước.Phật giáo đã dần dần mất địa vị độc tôn trong sự phát triển và thắng lợi củaNho giáo Nhất là từ thời Lê sơ, giai cấp địa chủ nắm vận mệnh dân téc đãđẩy nhanh Nho giáo lên địa vị độc tôn, bài bác Phật giáo Do tôn sùng Nhogiáo, nên mặt nào đó về tổ chức triều đình Việt Nam còng theo hướng củaphong kiến Trung Hoa Tuy vậy, xã hội Việt Nam vốn được xây dựng trên cơ

sở làng xã kiểu công xã nông thôn, gần nh tù trị, khác với tổ chức xã hộiTrung Hoa, tổ chức và tính chất dân chủ ở làng xã Việt Nam vẫn là cơ bản.Điều đó đã ảnh hưởng không Ýt đến sự truyền bá Nho giáo vào xã hội ViệtNam thời kì này, khiến cho Nho giáo chủ yếu chỉ ảnh hưởng mạnh ở tầng líptrên Chính điều này là một nguyên nhân của cuộc khủng hoảng xã hội ở đầuthế kỉ XVI, với nhà Mạc lật đổ nhà Lê sơ, chiến tranh phong kiến liên miêntrong suốt thế kỉ đó đã khẳng định là chính Nho giáo cũng gặp bước khủnghoảng, Ýt nhiều người dân cũng không tin tưởng vào ý thức hệ Nho giáo vàđiều đó cũng đã dẫn tới việc phải có một ý thức hệ phù hợp hơn

Đạo Phật với tâm “từ bi”, “hỉ xả” đã nh cứu cánh đối với tầng líp quý téc.

“Tinh thần Nho giáo đã trở thành một mớ giáo lý hình thức ngày càng khôhéo, suy lạc và ngày càng tan rã, đổ nát” Tầng líp quý téc, tri thức trong cơnkhủng hoảng tư tưởng, đã dần quay trở lại với tư tưởng triết học của đạo Phật:

“…Tư tưởng của họ qua thơ văn rất phức tạp, trong cái cốt Nho học, còn lẫnlộn rất nhiều tư tưởng triết học của Lão học, Phật học” Thế kỉ XVII cũng làthế kỉ mà đời sống của nhân dân ta lâm vào tình trạng cực kì khèn khổ Tuyvậy, ở Đàng ngoài, công nghiệp và ngoại thương đã tương đối phát triển hơntrước Có những mỏ dùng tới hàng ngàn dân phu, tàu buôn của các nướcphương Tây đến nhiều ở phố Hiến Sự giao thiệp và buôn bán với nước ngoài

đã ảnh hưởng về văn hoá nói chung và mỹ thuật nói riêng Thêm vào đó nôngdân và nô tì của các điền trang đã được giải phóng Họ có thể làm thêm nhữngnghề thủ công, tạo ra những người thợ có tài cho nền mỹ thuật nước ta Tìnhhình trên đã khiến cho tầng líp quý téc trong giai cấp thống trị chú ý tới nhữngcông trình kiến trúc tôn giáo của Phật giáo, kể cả “những người tàn ác nhấtnhư chóa Trịnh Giang, lại cũng là những người trùng tu chùa cũ hay xây dựngchùa mới nhiều nhất…nhà chùa trong trường hợp Êy có một sức hấp dẫn đốivới những tâm hồn khủng hoảng” Cùng với việc các tông phái đạo Phật thời

kì này được truyền vào mạnh mẽ ở hai miền Việt Nam, đó cũng là điều kiệnthuận lợi để các kiến trúc Phật giáo có quy mô lớn ra đời và phát triển

Sù quay trở lại của Phật giáo nh vậy là bước thể nghiệm lại về vai trò của

nó đối với xã hội Việt Nam Tuy nhiên, sự thể nghiệm này chỉ được hìnhthành trong khoảng thời gian ngắn vài ba chục năm Và rõ ràng, Phật giáokhông đủ mạnh mẽ giữ địa vị độc tôn trong ý thức hệ xã hội nữa Trên thực

tế, những ngôi chùa đã phải dần dần nhường chỗ cho sự phát triển của đìnhlàng với nghệ thuật dân gian vào cuối thế kỉ XVII Thế kỉ XVII là một thế kỉloạn ly đầy mâu thuẫn Loạn nhà Mạc, chiến tranh Nam Bắc triều vừa chấmdứt thì lại bắt đầu cuộc nội chiến lớn nhất lịch sử, Trịnh Nguyễn phân tranh.Nhà phê bình mỹ thuật Phan Cẩm Thượng nói, như một nhà xã hội học uyên

thâm và trầm tư: “Phong kiến mãi đánh nhau, mặc kệ làng xã tự trị, cho nênđây cũng là thời kì làng xã hưng thịnh, nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp pháttriển Và nghệ thuật, đặc biệt nghệ thuật dân gian lên tới đỉnh cao, nh thườngvẫn vậy, không phải trong những buổi thái bình và ổn định của xã hội, màtrong thời loạn”

Chùa Bót Tháp (hình 1) còn gọi là Ninh Phóc Tự, nằm ở mặt phía Tây ven

làng Bót Tháp, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh Chùa được dựng ở hữungạn sông Đuống và ở phía chân đê, cách Hà Nội chõng 30 km Theo nh lờicủa các nhà sư thì chùa nằm ở chính giữa một khu đất hình hoa sen lớn mà takhông biết rõ đến đâu là giới hạn

“Mênh mông biển lúa xanh rênTháp cao sừng sững, trăng vên bóng cauMột vùng phong cảnh trước sau Bức tranh thiên nhiên cổ đượm màu nước non” (ca dao cổ)Theo các sách địa lí thì chùa Bót Tháp còn mang tên Hùng Nhất tự, nhưngtên Ninh Phóc tự thông dụng hơn Làng mà ngôi chùa này thuộc phạm vicòng mang nhiều tên, tên hiện nay là làng Tháp trước đây, theo một số cụ giàtrong làng thì làng còn mang một tên khác là Á Lữ nhưng không còn được lưutruyền đến ngày nay Truyền thuyết kể rằng 300 năm xưa có đàn chim nhạnbay về đậu trên những hàng cây nên làng Á Lữ được mang tên mới là NhạnTháp Năm 1876, khi vua Tự Đức qua chùa thấy tháp của chùa có hình dángnhư cây bót khổng lồ nên gọi là Bót Tháp, và từ đó tên làng được người dângọi theo tên chùa

Văn bia (hình 2) ở chùa cho biết đến năm Phóc Thái thứ tư và năm

(1646-1647), đời Lê Chân Tôn, chùa mới được làm to, rộng như ngày nay do sư MinhHành đứng ra tổ chức và được sự bảo trợ của Hoàng Thái Hậu Trịnh Thị NgọcTrúc Chùa đã trải qua những lần tu bổ thêm chủ yếu vào những năm 1714 và

1904 Nh vậy, những tấm bia cổ nhất đã cho chóng ta biết được niên đại chínhxác của chùa Và may mắn cho chùa, cho Phật giáo và văn hoá Việt Nam là ngôi

chùa nay vẫn còn lưu giữ được khá nguyên vẹn và không Ýt những di vật vàchứng tích về kiến trúc, điêu khắc quý hiếm thuộc thế kỉ XVII.

Chùa Bót Tháp có quy mô lớn, khang trang, nằm ở giữa cánh đồng và táchrời khỏi xóm làng Đây là một trong không nhiều ngôi chùa cổ có quy môkiến trúc lớn của Đồng bằng Bắc Bộ còn lại đến ngày nay Toàn bộ kiến trúcchính của chùa quay theo hướng Nam, một hướng truyền thống của ngườiViệt, người Việt xưa có câu:“lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng Nam”, đối vớiđạo Phật hướng Nam là hướng của trí tuệ, của bát nhã nhờ có trí tuệ chúngsinh mới đáo bỉ ngạn (đến bến bờ giải thoát-niết bàn), ngôi chùa còn có nhiềugiá trị về mặt mỹ thuật và lịch sử Phật giáo nước ta Chùa được cấu trúc theokiểu đồ án tiêu biểu của chùa chiền xứ Bắc và Ýt thấy ngôi chùa nào có đồ ánhoàn thiện nh ngôi chùa này Trải dài gần hai trăm mét theo đường thẳng, cảkhu chùa với những líp mái nhấp nhô với hai tháp đá vót cao,cây cối xum xuêtạo nên một cảnh quan u tịch mà Êm áp, gần gũi và linh thiêng

Sự bố trí chặt chẽ ở khu vực trung tâm này thể hiện tư tưởng về giáo lý của đạo Phật, diễn tiến từ nhận thức suy lý đến thực hành chính nghiệm đã đạt được đến sự giác ngộ và giải thoát Các chi tiết kiến trúc và trang trí thế kỉ XVII được lưu giữ nhiều ở Tiền đường, Thượng điện, Toà cửu phẩm, Nhà trung, Phủ thờ cùng với các di tích bằng đá

1.2 Sự cần thiết của nghệ thuật chạm khắc đối với công trình kiến trúc tôn giáo chùa Bót Tháp

Đạo Phật du nhập vào Việt Nam cho đến ngày nay đã hơn hai ngàn năm.Ngay từ khi mới du nhập, với tính cách ôn hoà, thần bí, với tư tưởng siêu việt

và những giáo vụ từ bi bác ái của Đức Phật rất phù hợp với phong tục thuầnhậu của nước ta Chính vì vậy, Đạo Phật dễ dàng hoà nhập vào những tập tụcdân gian để mau chóng ăn sâu vào lòng tín ngưỡng của người Việt Đặc biệt ởthời Lý – Trần (thời kì độc lập tự chủ, xây dựng và củng cố chế độ phongkiến), đạo Phật rất được giai cấp thống trị coi trọng, nhiều nhà sư trở thànhnhững cố vấn tin cậy của nhà vua, đạo Phật trở thành quốc giáo Từ tín

ngưỡng, Phật giáo có ảnh hưởng sâu sắc tới nhiều lĩnh vực khác nhau trong xãhội như chính trị, văn học – nghệ thuật, kiến trúc,…để lại cho dân téc nhiềucông trình văn hoá có giá trị lớn.

Nghệ thuật chạm khắc dân gian của người Việt rất đa dạng, độc đáo vàluôn song hành với chạm khắc chính thống (hay chạm khắc bác học), tứcnghệ thuật chạm khắc phục vụ cho cung đình, cho tầng líp quý téc Nghệthuật chạm khắc dân gian và nghệ thuật chạm khắc chính thống không có sựphân định rõ rệt, có chăng chỉ ở những chi tiết rất nhỏ như hình tượng conrồng gắn với vua chóa thì có năm móng biểu hiện quyền hành của vua vớinăm phương, còn con rồng trong dân gian gắn với vũ trụ, với những ước vọngcủa người dân nên chỉ có từ bốn móng trở xuống Hệ tư tưởng phong kiếnthống trị có ảnh hưởng rất lớn đến nghệ thuật chạm khắc, nhưng khi ảnhhưởng của nó đã suy giảm thì nghệ thuật dân gian lại nở ré Khác với các loạihình nghệ thuật khác như dân ca, ca dao tục ngữ được thể hiện bằng lời nói,chạm khắc dân gian không thể hiện qua lời nói mà được thể hiện ở nhữnghình chạm hoa văn về những biểu hiện của tự nhiên, của cuộc sống và nhữngsinh hoạt thường ngày của người dân được thể hiện một cách rõ nét Ta có thểnhận thấy nghệ thuật chạm khắc dân gian có một lịch sử phát triển khá phongphú với những hình tượng độc đáo về thiên nhiên, về con người Việt Nam quatừng thời kì dưới dạng thần linh hay con người thế tục Từ thời sơ sử đến thờiLý-Trần, Mạc, Nguyễn…mỗi thời kì hoạ tiết chạm khắc lại mang mét phongcách đặc trưng riêng Thời kì này người ta không đặt ra quan niệm rành mạchthế nào là nghệ thuật dân gian Người nghệ sĩ xưa đã biết tìm tòi, sáng tạo,những đường nét tuy đơn giản nhưng sống động, hấp dẫn Họ đã gửi gắm vàotrong đó bao tâm huyết, ước nguyện từ cuộc sống hàng ngày, về cách sống vàđạo lý làm người Nhà Mạc thay nhà Lê, chấm dứt thời hoàng kim của ý thức

hệ Nho giáo Con người được tự do hơn, mọi xu hướng mỹ thuật dân giantrước kia được phát triển mạnh mẽ Những nét kế thừa mỹ thuật thời Trần còn

in đậm trên các trang trí kiến trúc chùa, với những hình rồng, hoa lá, hình

sóng, hình bông hoa sen được chạm điêu luyện, và điều đáng chú ý là nhữnghình vân ốc lớn như đứng trung tâm cả mảng trang trí Vào thời kì này, trênkiến trúc chùa xuất hiện nhiều chạm khắc dân gian rất đặc sắc.

Là một ngôi chùa “tiền Phật, hậu Thánh” nên chùa Bót Tháp mang đặcđiểm rất điển hình của những ngôi chùa Đồng Bằng Bắc Bộ và có nét đẹp độcđáo riêng của mình Trong ý thức của dân, Phật thì từ bi, còn Thánh thì linhthiêng Thờ Phật và thờ Thánh để cầu cho “quốc thái, dân an”, nhưng trướchết là cầu cho gia đình và bản thân được những điều mong ước Vì thế nhữngchùa “tiền Phật, hậu Thánh” đều là những chùa có quy mô lớn và đẹp, nổitiếng khắp vùng gần xa, là kết tinh trí tuệ của dân téc, tạo nên những giá trịcao về kiến trúc và nghệ thuật

Từ những điều phân tích kể trên, chúng ta thấy rõ ràng chùa Bót Tháp cóniên đại giữa thế kỉ XVII, không đơn giản là một công trình có tính chất nghệthuật, mà còn là một cái mốc minh chứng cho sự phát triển của ý thức hệ xãhội Việt Nam

CHƯƠNG 2: NGHỆ THUẬT CHẠM KHẮC Ở CHÙA BÓT THÁP

2.1 Chất liệu của các bức chạm khắc chùa Bót Tháp

Trang trí ở chùa Bót Tháp hết sức nổi bật trên hai loại chất liệu là gỗ và

đá được thể hiện ở trên các chi tiết kiến trúc còng nh trên đồ thờ

2.1.1 Chất liệu gỗ

Ván ngưỡng, các đầu kẻ bẩy của toà Tiền đường chạm khắc hình rồng, vânxoắn, đao mác, hoa cúc,…tượng trưng cho các thế lực vũ trụ: nước, lửa, mặttrời, tinh tú,…cùng các biểu tượng rùa (tượng trưng cho sự vĩnh cửu), lân(tượng trưng cho trí tuệ) rất tiêu biểu cho nghệ thuật trang trí, chạm khắc gỗthế kỉ XVII Những yếu tố trang trí được thể hiện ra bên ngoài còn bên trongchùa chỉ sử dụng các đấu gồ ghề mang dấu Ên thô méc dân dã Các vì kèogồm những thanh xà lim loại đẹp, xếp chồng lên nhau, theo kiểu cách Á Đông

và chỉ điểm một vài đường đơn sơ chứ không chạm trổ khiến cho chúng trôngthanh thoát, khác hẳn với lối chồng đấu nhiều líp chồng chất lên nhau như ởmột số chùa khác Mà ở đây khung bằng một báng gỗ, chính giữa chạm mộthình rồng rất đẹp và hai đầu đỡ bằng hai khúc gỗ đệm, chạm hình thó vật vàhình hoa lá rất tinh xảo, nối với nhau bằng một thanh xà ngang cũng chạm trổhình trôn ốc Chính vẻ đơn giản, kể cả những nhịp xà trên vỉ kèo bào gọtvuông vức, gợi cho ta một cảm giác nhẹ nhàng, thích thó đối với toàn bộkhung nhà của ngôi chùa này

Sách “Bắc Ninh phong thổ tạp kí” kể rằng sư Huyền Quang đã đi thăm nhiều chùa chiền, trong đó có chùa Bót Tháp Ở đây, ông đã cho xây “một câytháp thờ Phật cao chín tầng, trang trí bằng hoa sen” (chính là toà Cửu Phẩm

Liên Hoa) và cho khắc những bản kinh “Sutra” Toà Cửu Phẩm (hình 3) (tên

chữ là Tích Thiện Am (nơi cầu mong để được siêu thoát)) là một kiến trúc ba tầng độc đáo, được xây dựng để đặt tháp quay Cửu Phẩm Liên Hoa (hoa sen chín tầng), gồm chín tầng đài sen biểu hiện cho chín cấp trong thế giới cực lạccủa Đức phật A di đà Những đài sen là nơi thường ngụ của những linh hồn

bất diệt, tự nhiên tự tại, không bị ràng buộc bởi quy luật vô thường Tháp cao chín tầng, tám mặt đều đặn thể hiện tám phương của nhà Phật, ngăn cách các tầng là một bức gỗ chạm cánh sen nở xoà bốn phía, đầu nhọn khối nổi phồng Tháp quay là một chứng tích của Mật tông lấy phù chú và niệm làm phương tiện Mỗi vòng quay của tháp ứng với 3.542.400 câu niệm phật Chín tầng tháp là chín đài sen tượng trưng cho chín cấp tu hành chính quả của Phật giáo.Được tạo tác từ thế kỉ XVII, đến nay tháp vẫn còn quay được Các mảng phù điêu và các pho tượng nhỏ gắn trên các tầng tháp làm tăng thêm giá trị nghệ thuật, giá trị lịch sử của tháp Cửu Phẩm Liên Hoa.Ở đây còn nhiều di vật của thế kỉ XVII nh hai tấm bia đá dựng năm 1647, tấm gỗ chạm hình rồng,

phượng, chiếc hương án gỗ

2.1.2 Chất liệu đá

Kiến trúc chùa vẫn dùng khung gỗ chịu lực nhưng nền bệ lan can dùng

đá rất phổ biến, trên có những hình động vật được khắc trông sinh động vàđộc đáo Đặc biệt trên lan can toà Thượng điện có 26 bức chạm khắc đá

(hình 4), trên lan can cầu đá nối với toà Tích Thiện Am có 12 bức và ở lan can (hình 5) quanh chân tháp Báo Nghiêm có 13 bức Nh vậy tổng cộng các

bức chạm khắc đá ở chùa Bót Tháp là 51 bức với những đề tài khác nhau,nhưng đều thống nhất với nhau ở mặt chất liệu, phong cách và thống nhất vềniên đại

Các di vật bằng đá cũng là một giá trị lịch sử, giá trị mỹ thuật đắc sắcriêng của chùa Bót Tháp Các bia đá cổ, dãy lan can chạm khắc tỉ mỉ, chau

chuốt bao quanh Thượng điện, cây Cầu đá và tháp Báo Nghiêm (hình 6) hình

bát giác cũng được làm năm 1647, mang nhiều ảnh hưởng nghệ thuật TrungHoa Tháp Tôn Đức mộ sư Minh Hành dựng năm 1660 đã có các mảng chạmmềm mại hơn

Toà Thượng Điện (thế giới Phật pháp lòng thành được nhận) đượcdựng trên một nền vững chắc bằng đá, tấm ghép rất khéo và cao hơn mặt sânkhoảng 1m30 Khung nhà không có gì đặc biệt, trái với sự trang trí cầu kì trên

các thành phần kiến trúc gỗ của toà Tiền đường, ở đây các kết cấu gỗ lại đểméc hoặc trang trí rất Ýt Sự cầu kì Êy nh được nhường lại để tập trung vàonhững bức lan can bằng đá Chúng được trang trí bằng những bức chạm nổirất đẹp, kéo dài đến tận mặt sau nhà tới lan can của chiếc cầu bằng đá Trongcác kiến trúc của chùa Bót Tháp chúng ta có thể tìm dược những bộ phận kiếntrúc mang dấu Ên Trung Hoa một cách đậm nét nhất, đó là hàng lan can baoquanh toà Thượng Điện, lan can cầu đá, một vài kiến trúc ở toà Thượng Điện,rào vây tháp đá Báo Nghiêm, tháp hình bát giác, xây toàn bằng đá, gồm cómột khoang dưới, trên có bốn tầng và trên nữa là ngọn tháp, chia thành chínnấc, khoang dưới gồm hai bức tường bao đồng tâm, dùa trên líp chân tườngghép bằng những tấm đá có hình chạm trổ cùng một thể thức như những bứcchạm trên bức lan can đá xung quanh nhà Thượng điện Ảnh hưởng của kiếntrúc Trung Hoa có lẽ thể hiện rõ nét nhất là ở cầu đá (vượt qua cầu đã cao xagiữ sạch bụi trần) và tháp Báo Nghiêm Ảnh hưởng đó biểu hiện đặc biệt rõnét ở một số bức chạm nổi, nh bức chạm thể hiện hai con sư tử đang hí cầu.Tuy nhiên về kĩ thuật chạm khắc còng nh cách giải quyết các chủ đề, người tađều cảm thấy có cái khác với Trung Quốc Vì lẽ, nếu chủ đề và cảm hứngthường là nguồn gốc từ Trung Quốc thì việc thể hiện lại do các nghệ nhânđiêu khắc Việt Nam tù tay thực hành theo kỹ thuật riêng của mình.

Cầu đá nối từ Thượng điện sang nhà có tháp “Cửu Phẩm Liên Hoa”.Chiếc cầu này được xây dựng theo kiểu ghép đá vòng cuốn, gồm năm líp đá

dẫn xuống ba cấp bậc Ở hai trụ đá trên cùng có tạc hình hai con lân (hình7),

chân phải dẫm lên quả địa cầu trông vẻ ngoài rất dữ tợn Phía dưới được tạobởi hình mây cuộn tròn Vòm cầu được kết cấu bằng những tảng đá hình móibưởi, tạo thành một hình vòng cuốn Ở đây hoàn toàn sử dụng phương phápghép đá, không có mạch vữa trát Một văn bia khắc năm 1647 ghi rằng: “chùa

cổ Ninh Phóc cũng lừng danh nh chùa Thảo Lâm (ở Trung Quốc) Ngôi chùa

cổ đổ nát này được tu sửa lại bằng những tấm đá óng ánh” Những tấm đá óng

ánh ở đây chính là những bức chạm nổi đẹp, tạo thành bức lan can cùng vớichân nhà được xây dựng vào năm 1646 đến 1647.

2.2 Đề tài của những bức chạm khắc

Tất cả các bức chạm tập trung về đề tài cỏ cây, hoa lá nh: tùng, cúc,trúc, mai (Tứ quý), lan, sen, các loại động vật nh: ngựa, dê, trâu, khỉ, hổ, cá,

cò và những linh vật: long, ly, quy, phụng…(Tứ linh)

Trên lan can đá toà Thượng điện có khắc hình chủ yếu là động vật,điểm xuyết thêm mây, trời, hoa lá…Đáng chú ý là những con chim, hươu,

khỉ, rồng (hình 8)…đều rất sinh động, thần tình Ở tầng dưới cùng của tháp

Báo Nghiêm có 13 bức chạm đá, với đề tài chủ yếu là các con thó Tháp thểhiện tài ghép đá và nghệ thuật điêu khắc tuyệt vời của người thợ Việt Namxưa

Những hình tượng rồng, phượng, hoa lá, đặc biệt là chim thó, conngười được thẩm mỹ dân gian chấp nhận để trở thành mẫu mực trang trí Nếuhoạ tiết hoa lá, cây cỏ chỉ bao gồm hình sóng nước, hình hoa sen, hoa cúc thì

hình tượng các con vật lại rất đa dạng như: con rồng, nghê (hình 9), phượng,

voi,…Những con vật trong chạm khắc dân gian chủ yếu là linh vật, còn đượcgọi là những con vật trong vũ trụ như: rồng, phượng, lân, nghê…Người đời

đã gán cho chúng những khả năng siêu phàm có thể chi phối đến cuộc sốngnhân thế ở những mức độ khác nhau Linh vật không mang hình tượng nhâncách nhưng lại hội tụ những chức năng cụ thể nhằm tất cả vì con người, vìmối quan hệ nhân sinh, vũ trụ

Mỗi hình tượng, đường nét chạm khắc được thể hiện tinh xảo, sâu sắcmang đậm phong cách dân gian đặc trưng của thời kì đó Vào thời kì này, trênkiến trúc của chùa xuất hiện nhiều chạm khắc dân gian rất đặc sắc Hoa văncây cỏ là đề tài xuyên suốt trong nghệ thuật tạo hình của người Việt Sự hỗ trợcủa cây cỏ trong chạm khắc đã làm cho ngôi chùa trở nên Êm áp hơn, linhthiêng hơn Hình ảnh cây cỏ trong tạo hình của thời nào cũng vậy, nó phản

ánh đúng tư tưởng, tình cảm của người đương thời, phản ánh những ước mơcháy bỏng về một cuộc sống yên bình, no đủ Vào thời kì này, trên kiến trúcchùa xuất hiện nhiều chạm khắc dân gian rất đặc sắc Trong trang trí, tính chấtdân gian đã thể hiện qua đề tài con người là sâu đậm nhất, hầu nh trong bất kểhình thức nào tính chất đó cũng được bộc lé rõ ràng.

Nghệ thuật chạm khắc rất điêu luyện với các đề tài mang đậm tính dângian nh các cảnh sinh hoạt hàng ngày, chèo thuyền, đánh cờ…ý nghĩa của đềtài, đã vượt qua những phi lý của hình thể mang tính cách điệu nghệ thuậtcao Trong hoạt cảnh của đời sống xã hội đã mang hình thức tượng trưng với

tỉ lệ không theo chuẩn mực có sẵn, tuy vậy vẫn thể hiện được bố cục sốngđộng

Hình ảnh chạm khắc ở đây sống động tươi vui hàm chứa ý nghĩa Phậtđạo và đặc biệt mang đậm nét tính chất nghệ thuật thiền Các bức chạm đềutập trung về đề tài thiên nhiên phong phó sinh động nh Tứ Linh Quý Trên 26bức chạm khắc ở lan can và các bức chạm ở cầu đá, những chủ đề và cảnhđược thể hiện rất phong phú Có cây cỏ, hoa lá đủ loại, xen kẽ với những cảnhthể hiện động vật Một số bức khác thì chạm những con vật linh thiêng nh:long, mã, phượng, rồng,…Một số khác thì thể hiện những tích chuyện có từTrung Quốc Các phiến đá được chạm khắc trang trí đều đóng khung hình chữnhật, mỗi bức có một hoặc hai hình

Ở đây có một điều rất đặc biệt đó là bố cục của trang trí Người ViệtNam từ thời kì Hùng Vương và ngày nay còn ở một số dân téc Ýt người,thường thể hiện theo “băng” dài hoặc tròn, không có sự giãn cách, chia ô Ví dô

nh các hình trang trí trên trống đồng được diễn tả theo vòng tròn, làm cho sùquan sát cứ chạy mãi, không dừng lại Nói nh vậy không có nghĩa rằng, đó chỉđơn giản là một hình thức thể hiện mà cách thể hiện Êy còn nói lên quan niệm

về quy luật tuần hoàn của vũ trụ, sự diễn biến không ngừng của thiên nhiên

Thật vậy, Trần Lâm Biền khi đề cập đến những “ô”, “hộc” trong trangtrí của kiến trúc Huế cũng đã muốn đưa ra mét ý kiến cho rằng hiện tượng

chia ô là một biểu hiện của sự khủng hoảng trong quan niệm thể hiện bố cụccủa trang trí mỹ thuật Tuy vậy phong cách trang trí Êy trên lan can đá chùa

và trên nhiều nhang án của chùa Bót Tháp, đã nh mét bước khởi đầu cho hìnhthức nghệ thuật được thể hiện trong khung Phải chăng đây cũng là bước mởđầu để tới kiến trúc Huế, trở thành nghệ thuật nhuần nhuyễn khiến tác giả bàiviết: “Huế – Mỹ thuật Nguyễn - những cái riêng” đã xúc cảm mà phần nào catụng những “ô”, “hộc” trên các cửa xây của kinh thành Huế?

Các bức chạm nổi ở chân tường tháp Báo Nghiêm thể hiện nhiều cảnhkhác nhau trên 13 bức chạm nổi, trong số đó phải kể đến bức: Long lỗ giaotranh, Sư tử hí cầu, Lân ngựa đuổi hươu, Trâu cưỡi sóng,…giống như cầu đá

và lan can đá của Thượng điện Dưới những phiến đá có một số hình ngườitrong tư thế đỡ tháp Người được mô tả trong một tư thế như đang phải chịumột sức nặng quá lớn, hai tay đỡ lấy bệ trên, đầu tròn to, mắt trợn tròn vàmiệng nhăn lại, bụng trương phình to, hai chân choãi rộng, ống quần bay toảbốn phía với cách tạo hình méc mạc thô khoẻ

2.3 Nét đẹp trong kĩ thuật chạm khắc

Chính diện của khoang dưới tháp Báo Nghiêm trang trí bằng hai cột đá,trên có hai con rồng cuốn, chạm nổi cao kiểu Trung Quốc Rồng chạm theodáng chúc đầu xuống dưới và hàm răng trên nhe ra với sự tỉa tót từng chi tiếtrất kĩ càng Đỉnh đầu rồng là một cụm vân chải nhọn nh mét chiếc sừng congvót lên trên Cằm rồng có líp râu hình răng cưa đâm xuống, ôm lấy líp râukiểu vân chải và chạy xuống một cụm vân hình dấu hỏi ở bên dưới Thân rồnguốn gập nhiều khúc là hiện tượng Ýt thấy trong nghệ thuật tạo hình cổ truyềncủa Việt Nam Rồng có đuôi chạm vảy tròn và ở phần cuối toẽ ra ba nhánh

nh hình cái chĩa ba đầu

Nếu như ở những lan can đá, người ta nói nhiều về giá trị biểu đạt, giátrị thẩm mỹ của những bức chạm nổi, về tiếng nói của điêu khắc thì đến vớitháp Báo Nghiêm người ta lại nói đến giá trị của tháp trong việc tạo nên một

vẻ đẹp của tiếng nói kiến trúc trong không gian chùa Bót Tháp Giữa những

líp mái nhấp nhô cùng cây lá xum xuê, tháp đá vót lên như thể hiện âm thanh

và hoạt động của ngôn ngữ kiến trúc và điêu khắc, hoà nhịp trong không gianthanh tịnh của ngôi chùa Nếu ở khoảng cách gần hoặc đi theo hướng đê,chúng ta sẽ đễ dàng cảm nhận được tính chất bề thế của ngôi chùa, nhưng ởkhoảng cách thật xa, chóng ta không dễ dàng có được sự cảm nhận Êy và khi

đó tháp đá Báo Nghiêm sẽ cho ta một tín hiệu thông tin về ngôi chùa Tháp đánổi lên ở một điểm nhìn tập trung nhất, gây hiệu quả tín hiệu rõ ràng, dễ nhớ

Và chỉ khi đến gần, chúng ta mới thấy được tiếng nói của nghệ thuật điêukhắc mà thôi

Chính với cấu tạo hình bát giác, tháp đá đã tạo được một hiệu quả vềánh sáng rất lớn Với mỗi một hướng chuyển động và toả sáng của mặt trờitheo chu kì thời gian trong một ngày, mỗi một mặt của hình bát giác Êy đềubắt được phần ánh sáng mà ánh mặt trời chiếu trực diện về phía mình tạo nênmột ánh sáng vừa đủ, chất liệu đá không tạo nên ánh sáng gắt nhưng cũng đủ

để tạo nên một điểm nhấn trong không gian rộng lớn, làm nên vẻ đẹp chongôi chùa Tháp đá ăn nhịp với rồng chầu mặt trời trên nóc chùa, với nhữngđầu đao cong vót lung linh trong nắng, trong sương, cảnh sắc biến đổi và cứ

lé dần ra nh trong cõi Phật

Dụng cụ chạm khắc gỗ chính là các loại tràng tách, đục tẩy, đục phá,đục tinh Có bốn tiêu chuẩn thành phẩm: nhất méc (gỗ), nhì nhân (nhân vật),tam thân (cách dựng hình), tứ thế (cách tạo dáng) Các kĩ thuật chạm chủ yếu

là Chạm bong, chạm lộng (hay thanh phong), chạm nổi Chạm kênh, chạmkênh bong là thuật ngữ kĩ thuật dân gian chỉ hình thức chạm khắc trên gỗ màmột số thành phần của bức chạm được chạm trồi cao lên gần như tách ra khỏimặt nền Lối chạm này tạo nên nhiều líp cao thấp nhằm diễn tả chiều sâukhông gian, khẳng định những hình tượng nghệ thuật chủ yếu của bức chạm Chạm khắc trong chùa là sự tập trung và phát huy tột bậc các kỹ thuật chạmkhắc gỗ Việt Nam, trong đó chạm lộng là cách chạm khắc biểu cảm nhất cóhiệu quả không gian và hiệu quả khối cao nhất, cả thân gỗ được đục khoét tạo

các khoảng trống Điêu khắc và trang trí chạm lộng thường để méc và hiệndiện cuốn hót mới lạ Chạm lộng là hình thức nghệ thuật mang tính kế thừanghệ thuật điêu khắc truyền thống, nhờ những sáng tạo của các nghệ nhân cừkhôi, chạm lộng đã tiến một bước tạo nên sự độc đáo Những biến hoá giàungôn ngữ điêu khắc đã làm cho chạm lộng tăng hiệu quả cảm thụ cởi mở,thông thoáng, đa chiều, tạo tương phản không gian sáng-tối, vừa giữ được bốcục thẩm mỹ, tính vững chắc về kết cấu, vừa tạo cảm giác nhẹ nhàng Bởivậy, điêu khắc chạm lộng chính là sự sáng tạo trong quá trình lao động nghệthuật cùng với sự đòi hỏi ngày càng cao của xã hội đương thời.

Chạm lộng nở ré và phát triển khi đề tài được khai mở rộng rãi, giàuchất nhân văn, mang tính cộng đồng và dân chủ, Ýt màu sắc tôn giáo khôngchịu gò bó của quy phạm lễ nghi Từ những mảng chạm nông chuyển dầnsang chạm bong, kênh với kĩ thuật chạm sâu vào bên trong khối gỗ, tạo thànhnhiều líp không gian mà dường nh không còn khái niệm về nền Đó là bướctiến ngoạn mục của chạm khắc truyền thống với những ưu thế: tạo chiều sâukhông gian, hiệu quả tương phản sáng tối, có thể đục một, hai tầng tạo nên sựuyển chuyển sinh động, cảm giác nhẹ nhàng thanh thoát mà không ảnh hưởngđến kết cấu công trình

Kỹ thuật chạm lộng khoét sâu trong lòng thân gỗ, mảng chạm khôngcòn cảm giác về nền mà uyển chuyển trong mối quan hệ sinh động về đờisống, về sinh hoạt mnag đậm phong vị dân gian và giàu tính lãng mạn

Thủ pháp không gian, thời gian đồng hiện trong chạm lộng nhằm thểhiện nhiều hình ảnh, đề tài về cuộc sống thường ngày Cái đẹp của tự nhiên,

sự méc mạc mang tính cởi mở, chứa đựng vẻ đẹp nhân hậu của tâm hồn khiếncho sù “phi lý” về tỉ lệ thông thường lại trở nên thuận lý nhờ tính phóngkhoáng, mạnh mẽ mang lại cảm thụ mới mẻ chiêm nghiệm sâu lắng Nhữngngười nghệ sĩ làng bằng cảm hứng phong phú đã tìm thấy sự biến hoá củanhát đục chạm với những hiệu quả lớn về nghệ thuật, mang tính nhân văn sâusắc, và thể hiện tín ngưỡng tôn giáo của người dân Trong chùa, các cột và

cân đầu, đều được đục chạm đủ dạng: rường, xà, cốn, lá gió các thanh kẻ, bẩy,

…Các đầu dư phía trên cột các đầu bẩy, đầu kẻ dưới gờ mái, ván lá gió và cáccốn cũng như ván lá đề, đều là đế gỗ rộng cho nghệ nhân thả sức tung hoànhchạm khắc, thể hiện hết tài năng của mình Chạm lộng có mặt và phát triểncùng với những biến đổi của đời sống xã hội, tính dân téc thể hiện đậm đà rõnét ở dòng nghệ thuật dân gian Những mảng thủng trong điêu khắc chạm

lộng đã tạo nhịp điệu, sự cân bằng về mặt thẩm mỹ trong tác phẩm (hình 10).

Để thực hiện phù điêu chạm lộng phải có tay nghề cao, biết tạo sự liên kếtgiữa phần gỗ nền và phần mặt tác phẩm

Về phương diện tạo khối và kỹ thuật trên những chạm khắc trang trícủa lan can đá ta có thể thấy rõ chất căng và dứt khoát rất đặc trưng của chạmkhắc trên chát liệu đá Khác với chạm khắc trên gỗ có rất nhiều kỹ thuật:chạm nông, chạm sâu, chạm thủng và đặc biệt là chạm lộng với những ưu thếrất lớn khi thể hiện trên chất liệu gỗ: không gian phong phú, kênh bong nhiềutầng, nhiều líp làm cho hình khối có chỗ Èn, chỗ hiện tạo nên những hìnhtrang trí tinh xảo và duyên dáng Với chất liệu đá thì không thể có những ưuthế Êy Ở những chạm khắc trên lan can đá, các nghệ nhân đã dùng kỹ thuậtchạm nông để cho ta một hình thể rõ ràng bằng ba sắc độ nông, sâu đơn giản.Nhưng dù không cầu kì về kỹ thuật nhưng các nghệ nhân đã tạo nên nhữnglan can đá rất nhiều cảnh ngoạn mục và tinh xảo, đạt tới mức tuyệt tác củanghệ thuật điêu khắc đá Việt Nam Không giống với tạo hình Trung Quốcthiên về tinh vi, tinh xảo, lối chạm của Việt Nam ở đây là sự kết hợp của chấtthô khoẻ với cách chau chuốt tạo nên một phong cách rất đặc trưng Việt Nam

Đi vào cụ thể, ở phía bên phải, mở đầu cho cả hai hệ thống lan can ởhai bên được trang trí bằng năm cụm mây xoắn xen kẽ nhau Kế tới phiến đáthứ nhất nằm ở mặt trước Phiến đá này nh các phiến đá khác cũng được chialàm ba cấp Cấp trên cùng nằm trong một ô chữ nhật lõm được trang trí vânxoắn với bố cục đăng đối Ở chính giữa là vân xoắn kép toả ra hai bên, haiđầu có một vân xắn đơn với tay xoắn chầu vào giữa Cấp dưới với bốn đường

lượn kép đăng đối nhau khiến ta có cảm giác như muốn biểu hiện một hìnhthức trang trí kiểu “chân quì dạ cá” Cấp giữa gồm hai ô trang trí Ô thứ nhất

là một hồ sen Nước hồ được tượng trưng bằng năm ngọn sóng xen nhau, mỗingọn sóng thể hiện bằng nhiều đường chỉ chìm theo kiểu văn chải đặc trưng.Bên trái có một lá sen tàn rủ xuống, cao hơn là một bông hoa đang nở nh hìnhảnh đối lập với lá sen tàn Mở rộng lên phía trên là đài sen đã thành hạt, điểmxuyết trên nền còn có đôi lá lan dài mềm mại Hình thức này đã phá đi cáicứng nhắc trong cách thể hiện của sen Trong trang trí này ta như đọc thấyquy luật “vô thường” của đạo Phật: có sinh phải có diệt, có nhân phải có quả”

…

Hình trang trí trong ô bên cạnh là một cụm lá lan dài cách điệu, nâng vào giữamột vân xoắn tròn đầu Tuy các lá lan được thể hiện bằng nhiều đường congnhưng không bật lên yếu tố mềm mại, trau chuốt mà lại rất méc mạc, thô sơ

Ở phiến đá thứ ba có trang trí hình đôi rồng chầu quả cầu lửa Rồng cóchiếc sừng ngắn, mắt nổi tròn hai líp, mòi sư tử, mang bạnh, miệng há mở,môi mỏng, đao mắt nh râu cá trê, râu và tóc theo hình thức văn chải và ngắn.Rồng có thân uốn với các khúc gập hẳn lại và có mây bám Chân rồng có bắplớn, thót nhanh về phía khuỷu, bàn chân có bốn móng gà và một cựa, thân vàbắp chân chạm rõ ràng từng líp vảy đơn Sống lưng rồng theo hình thức răngcưa nhọn Quả cầu lửa mang dáng dấp của quả trứng gà, đầu trên hơi nhọn,đầu dưới tròn, xung quanh có mây đao sáng toả bốc lên trên Bố cục nàykhông nằm trong hệ thống rồng truyền thống Việt Nam Cách uốn khúc còng

nh động tác tạo một thế có vẻ dữ tợn, nh đọng lại một ý thức áp chế Ở đâychóng ta nh thấy được sự ảnh hưởng một chút gì đó của loại rồng đời Minhcủa Trung Hoa

Nhưng ở một bức trang trí của một phiến đá khác ta thấy tiếng nói củavăn hoá, nghệ thuật Việt Nam Đó là ở phiến đá thứ tư Chạm khắc trang trí ởphiến đá này thể hiện đôi cá từ hồ nước vươn lên chầu vào mặt trăng ở chínhgiữa Xung quanh toả ra ba cụm vân xoắn hình dấu hỏi như ba lưỡi lửa Hồ