khai quat chau phi ppsx

Trong Tiếng Việt, tên gọi châu Phi có nguồn gốc từ Hán- Việt là 非 Phi, đầy đủ hơn là 阿非利加 A Phi Lợi Gia phiên âm của tên Africa được người châu Âu sửdụng thông qua người La Mã cổ đại, là

Châu Phi là châu lục đứng thứ hai trên thế giới về dân số (sau châu Á) và códiện tích lớn thứ ba trên thế giới (sau châu Á và châu Mỹ) Với diện tích khoảng30.244.050 km2 bao gồm cả các đảo cận kề thì nó chiếm 20,4% tổng diện tích đấtđai của Trái Đất Với 800 triệu dân sinh sống ở 54 quốc gia, nó chiếm khoảng 1/7dân số thế giới.

Trong Tiếng Việt, tên gọi châu Phi có nguồn gốc từ Hán- Việt là 非 Phi, đầy đủ

hơn là 阿非利加 A Phi Lợi Gia phiên âm của tên Africa được người châu Âu sửdụng thông qua người La Mã cổ đại, là những người sử dụng tên gọi Africa terra -

"vùng đất Afri" (số nhiều, hay "Afer" ở dạng số ít) - để chỉ phần miền bắc của châulục này, như là tỉnh Africa với thủ đô của nó là Carthage tương ứng với Tunisiangày nay

I Lịch sử châu Phi

Bản đồ châu Phi năm 1890

Châu Phi là nơi sinh sống đầu tiên trên Trái Đất, với loài người có nguồn gốc từchâu lục này Xương Ishango có niên đại cacbon khoảng 25.000 năm trước, là cácque tính trong ký hiệu toán học

Trong suốt thời kỳ tiền sử của loài người thì châu Phi (giống như các châu lụckhác) đã không có các quốc gia và chủ yếu là các nhóm người săn bắn theo bầyđàn sinh sống Khoảng năm 3300 TCN nhà nước Ai Cập cổ đại đã ra đời và pháttriển, nó đã tồn tại với các mức độ ảnh hưởng khác nhau cho đến khoảng năm 343TCN Các nền văn minh khác bao gồm Ethiopia, vương quốc Nubia, các vươngquốc Sahel (Ghana, Mali và Songhai) và Đại Zimbabwe.

Năm 1482 người Bồ Đào Nha đã thiết lập trạm thương mại đầu tiên (trong sốnhiều trạm như thế) dọc theo bờ biển Guinée ở Elmina Các hàng hóa được traođổi chính là nô lệ, vàng, ngà voi và hồ tiêu Sự phát hiện ra châu Mỹ năm 1492 đãtạo ra sự phát triển mạnh mẽ trong buôn bán nô lệ mà trước thời kỳ của người BồĐào Nha thì việc buôn bán này trên đất liền gần như chỉ là những trường hợp hãnhữu

Nhưng cùng vào thời điểm này thì chế độ nông nô đã đi vào giai đoạn kết thúc ởchâu Âu và trong đầu thế kỷ 19 thì các lực lượng thực dân châu Âu đã tiến hành sự

"tranh giành châu Phi" vô cùng khủng khiếp và đã chiếm đóng nhiều vùng đất củachâu lục này, tạo ra nhiều quốc gia thuộc địa, chỉ để sót lại 2 quốc gia độc lập là:Liberia, thuộc địa của người Mỹ da đen và Ethiopia Sự chiếm đóng này còn tiếpdiễn cho đến tận sau khi kết thúc Thế chiến thứ hai, khi các nước thuộc địa dần dầngiành được quy chế độc lập hình thức

Sau khi thoát khỏi ách thống trị của chủ nghĩa thực dân, các nước châu Phi bắt tayngày vào công cuộc xây dựng đất nước, phát triển kinh tế –xã hội Đây là cuộc đấutranh cực kì gian khổ và lâu dài vì các nước này có nền tảng kinh tế và cơ sở xã hộilạc hậu hơn nhiều so với các nơi khác trên thế giới.Hơn nữa, các nước này đượcthành lập trong khuôn khổ thuộc địa cũ, trước đây vốn được phân chia theo sứcmạnh và sự thoả hiệp giữa các nước đế quốc chứ không có đường biên giới tựnhiên và phân bố dân cư theo sắc tộc Vì thế, tình trạng xung đột sắc tộc là khótránh khỏi

Sau một thời gian nỗ lực ổn định chính trị và phát triển kinh tế, các nước châu Phi

đã đạt được những thành tựu đáng kể.Tuy nhiên, những thành tựu ban đầu chưa đủ

dể thay đổi một cách căn bản tình trạng kinh tế nghèo nàn, lạc hậu và lệ thuộc nặng

nề của các nước ở châu Phi.Sự bùng nổ của dân số, sự phát triển của khoa học- kỹthuật thế giới cũng gây nên sự bất lợi cho châu Phi, giá nguyên liệu, nhiên liệu vànhân công rẻ Châu Phi đã nghèo lại càng nghèo thêm Sự sụp đổ của Liên Xô vàĐông Âu càng làm cho nhiều nước châu Phi khủng hoảng cả về chính trị lẫn kinhtế

Cuối những năm 80 đầu những năm 90 của thế kỷ XX, châu Phi trở thành lục địacủa sự hỗn loạn Riêng năm 1993 đã xảy ra 13 cuộc chiến tranh làm hàng vạnngười thiệt mạng, hàng triệu người phải rời quê hương để chạy nạn, tạo ra nhữngdòng người tị nạn lớn chưa từng có

Từ đầu năm 1994 đến nay, lục địa này lại bị rung chuyển bởi những cuộc chiếntranh huynh đệ tương tàn Người ta ước tính ở châu Phi có gần 1000 dân tộc và bộtộc khác nhau Tình trạng đói nghèo và chậm phát triển càng làm cho mâu thuẫnsắc tộc thêm trầm trọng Cho đến nay, những cuộc nội chiến và lổi loạn đang xảy

ra ít nhất là ở 20 nước châu Phi, trong đó bi thảm nhất là cuộc chiến ở Ru-an-đa

Chiến tranh, xung đột càng làm bi đát thêm tình hình kinh tế – xã hội của lục địanghèo nhất thế giới này Chỉ trong vòng 10 năm , tỉ trọng của châu Phi trong tổnggiá trị buôn bán thế giới từ 4,9% năm 1980 xuống còn 2,4% năm 1990

Sau chiến tranh thế giới thứ II, châu Phi trở thành trung tâm của phong trào giảiphóng dân tộc thế giới, một lục địa mới trổi dậy trong cuộc đấu tranh chống chủnghĩa đế quốc thực dân.Quá trình phát triển và thắng lợi của phong trào giải phóngdân tộc ở châu Phi đã trải qua các giai đoạn sau:

- Từ năm 1945 – 1954, phong trào giải phóng dân tộc bùng nổ sớm nhất ở Bắc Phivới thắng lợi mở đầu là cuộc chính biến cách mạng của binh lính, sĩ quan Ai Cập(tháng 7/1952), lật đổ nền thống trị thực dân Anh và vương triệu Pha-rúc, thành lậpnước cộng hoà Ai Cập (18-6-1953).

- Từ năm 1954 – 1960, phong trào giải phóng dân tộc phát triển mạnh mẽ ở BắcPhi, Tây Phi, Châu Phi Xích đạo nhiều nước Bắc Phi và Tây Phi đã gình được độclập

- Từ năm 1960-1975, phong trào giải phóng dân tộc ngày càng dâng cao

Năm 1960, được gọi là “năm Châu Phi”, vì trong năm này 17 quốc gia châu Phi đãgiành được độc lập, trong đó có 8 quốc gia cùng giành được độc lập trong tháng 8,

đó là:

+Đa-hô-mây (Bê-nanh) giành độc lập ngày 1/8 với dân số 1,7 triệu người, diệntích 112622km2

+ Cộng hoà Ni-giê giành độc lập ngày 3/8, với dân số 2,5 triệu ngừơi, diện tích1267000km2.

+ Cộng hoà Thượng Vôn-ta (Buóoc – Ki-na Pha-xô) giành độc lập ngày 5/8 với3,3 triệu người, diện tích 247200km2

+Bờ biển Ngà (Cốt-đi-voa) giành độc lập ngày 7/8 với 2,5 triệu người, diện tích322464km2

+Cộng hoà Trung Phi giành độc lập ngày 13/8 với 1,1 triệu người, diện tích622984km2

+ Cộng hoà Sát giành độc lập ngày 11/8 với 2,5 triệu người, diện tích1284000km2

+Cộng hoà Công Gô giành độc lập ngày 15/8 với 700 nghìn người, diện tích34342000km2

+Cộng hoà Ga – bông với 7 triệu người, diện tích 267667km2

Từ năm 1975 cho đến nay, là giai đoạn hoàn thành cuộc đấu tranh đánh đổ áchthống trị thực dân cũ, phát triển kinh tế, văn hoá, xoá bỏ lạc hậu dốt nát của cácnước Châu Phi Sự kiện quan trọng trong giai đoạn này là sự thủ tiêu chế độ phânbiệt chủng tộc ở Rô-đê-di-a, thành lập nước cộng hoà Dim-ba-bu-ê (1980) ,thànhlập nước cộng hoà Nam-mi-bi-a (tháng 3 năm1991) và thắng lợi của Đại hội dântộc ở Nam Phi (1994)

Ngày nay, châu Phi là quê hương của trên 50 quốc gia độc lập, tất cả trong trong số

đó có đường biên giới được tạo ra trong thời kỳ chủ nghĩa thực dân của người châuÂu

II Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên

1 Vị trí địa lý

Vị trí địa lý của châu Phi trên bản đồ thế giới

Diện tích của châu Phi là 30,4 triệu km2.Châu lục này bao gồm phần lục địarộng lớn, các đảo thuộc Ấn Độ Dương và Đại Tây Dương Tổng diện tích các đảo

là 1,1 triệu km2, trong đó đảo lớn nhất là đảo Madagascar (590.000 km2) các đảo

và quần đảo lớn khác là Capeve, Tomeso, Principe (trong Đại Tây Dương), Como,Dandiba, Moritius, Sayen, Renynion,…(trong Ấn Độ Dương)

Châu Phi có vị trí địa lý độc đáo: là lục địa duy nhất trên trái đất nằm rất cânxứng so với đường xích đạo Cực Bắc châu Phi là mũi Cap Blăng, nằm ở vĩ tuyến

37020'B, cách xích đạo khoảng 4144km Cực Nam là mũi Kim, nằm ở vĩ tuyến

34051'N cách xích đạo khoảng 3870km Như vậy từ bắc tới nam lục địa kéo dàigần 8000km Do vị trí chủ yếu năm trên các vĩ độ thấp nên hàng năm lục địa Phinhận được lượng bức xạ mặt trời lớn Lãnh thổ châu Phi không những kéo dài từbắc tới nam, mà còn trải rộng từ tây sang đông Từ điểm cực Tây là mũi Xanh(Cap ve), nằm ở kinh tuyến 17033'T đến điểm cực Đông là mũi Haphun nằm ở

51024'Đ, lục địa rộng tới 7500km

Riêng phần lục địa châu Phi có diện tích 29,2 triệu km2 Nếu tính cả các đảo vàquần đảo thì có diện tích tổng cộng trên 30 triệu km2, chiếm khoảng 1/5 diện tíchđất nổi của Trái Đất, đứng thứ ba các châu lục, sau châu Á và châu Mĩ

Kích thước lục địa rộng lớn, đường bờ biển ít bị chia cắt, ít có các vũng, vịnhbiển ăn sâu vào nội địa, đã tạo cho châu Phi có dạng khối khá rõ rệt Dạng hìnhkhối được thể hiện rõ nhất ở phần bắc của lục địa, làm cho các vung nội địa nằmcách biển rất xa, hầu như không chịu ảnh hưởng của biển.

Châu Phi trong hình, với châu Nam Cực ở phía nam và sa mạc Sahara cũng như bán đảo Ả Rập ở phía trên của Địa Cầu

Xung quanh lục địa Phi có các biển và đai dương bao bọc phía đông, phía nam

và phía tây là Ấn Độ Dương và Đại Tây Dương Phía bắc châu Phi cách châu Âubởi Địa Trung Hải, nối thông với Đại Tây Dương qua eo Gibranta (rộng 14km) vàvới biển Đỏ qua kênh đào Xuyê Các đảo Pantenlaria (italya), Cret (Hi Lạp) nhưnhững cầu nối gắn bó hai châu lục Phi và Âu Phía đông bắc châu Phi cách châu Ábởi eo đất Xuyê (rộng 120km) và biển Đỏ, là một biển hẹp, được nối thông với ĐịaTrung Hải bởi kênh Xuyê và với Ấn Độ Dương qua eo Bap en Mandep

Như vậy về vị trí địa lý, châu Phi rất gần gũi với châu Âu và châu Á Cho nênngay từ thời cổ đại, những quan hệ về kinh tế, văn hóa, xã hội giữa ba châu lục Phi,

Âu và Á đã được thiết lập

Địa Trung Hải và biên Đỏ là hai biển nằm trên đường giao thông quốc tế quantrọng từ đông sang tây (và ngược lại), nên có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển kinh

tế - xã hội của các nước ven bờ, trong đó có các nước ở bắc và đông bắc châu Phi.Đặc biệt từ khi khai thông kênh đào Xuyê (17-11-1869), ưu thế về mặt hàng hảiquốc tế của Địa Trung Hải lại càng lớn Qua Địa Trung Hải và qua kênh đào Xuyê,đường đi Tây Âu sang Viễn Đông được rút ngắn rất nhiều so với đường vòng quamũi Hảo Vọng Từ Luân Đôn sang Xingapo, qua kênh Xuyê, đường bờ biển dài15.500km, nếu qua mũi Hảo Vọng, đường dài tới 23.400km Kênh đào Xuyê trởthành một tong những điểm mút giao thông quan trọng bậc nhất trong hệ thốnggiao thông đường biển quốc tế.

2 Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên

Bản đồ tự nhiên châu Phi2.1 Địa hình và tài nguyên đất

Lục địa Phi là một cao nguyên cổ, có độ cao trung bình 750m trên mực nướcbiển, bề mặt có hình thái mặt bằng khá rõ rệt, trong đó địa hình cao chiếm ưu thế,

và thường nằm ở các vùng ven bờ biển Đồng bằng và các miền đất thấp chủ yếunằm trong nội địa, lọt giữa các cao nguyên xếp tầng đồ sộ, hoặc nằm dọc theo sát

bờ biển thành các dải nhỏ hẹp; với chiều ngang phổ biến độ vài chục kilômet Địahình của châu Phi gồm núi, cao nguyên và sa mạc chiếm diện tích chủ yếu MiềnĐông Bắc và miền Đông châu Phi có các cao nguyên rộng lớn như Êtiôpia, ĐôngPhi

Các dãy núi tương đối lớn nằm ở miền Tây Bắc, miền Đông, miền ĐôngNam và miền Nam của lục địa Đỉnh núi cao nhất của châu Phi là Calimangiaro(cao5.890m) băng tuyết bao phủ quanh năm Các dãy núi cao nằm ở rìa lục địa,chắn hơi nước vào khu vực nội địa làm cho lượng mưa ở nhiều vùng rất thấp và đãtạo cho Châu Phi có nhiều hoang mạc, hoang mạc Xahara có diện tích trên 7 triệu

km2, chiếm phần lớn lãnh thổ Bắc Phi Xa mạc Namit và Calahari nhỏ hơn, nằm ởphía Nam lục địa Tổng diện tích hoang mạc ở Châu Phi chiếm khoảng 10 triệu

km2 Châu Phi có ít đồng bằng lớn, những đồng bằng có diện tích lớn do các sôngNine, Nigie, Senegal bồi đắp phù sa tạo nên Ngoài ra, châu lục này còn có một sốdải đồng bằng hẹp ở ven Địa Trung Hải, Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương

Các loại đất tốt ở Châu Phi gồm đất đỏ badan, đất phù sa tuy nhiên diện tíchcủa các loại đất này không lớn Trên các hoang mạc đất xấu và thiều nước, hoạtđộng trồng trọt và sinh hoạt chỉ diễn ra trên các ốc đảo

Nhìn chung địa hình Châu Phi thấp dần từ đông – nam tới tây – bắc Nếutính theo độ cao trung bình, Châu Phi có thể chia làm hai bộ phận địa hình khácnhau, theo danh giới là đường thẳng nối hai thành phố Bengena (thuộc Angola) vàMatxaua (thuộc Etiopi), phía tây bắc có độ cao trung bình dưới 1.000m được gọi là

"Châu Phi thấp", phía đông nam có độ cao trung bình trên 1.000m được gọi là

"Châu Phi cao"

Bản đồ tự nhiên châu Phi

• Châu Phi thấp: Chiếm 2/3 diện tích toàn châu lục Đại bộ phận diệntích của miền này là những vùng đất thấp với những mạch núi và cao nguyên rảirác

Viền mép tây bắc Châu Phi là mạch núi Atlat được hình thành từ kỷ đệ tamgồm nhiều dãy song song chạy dài trên 2.000km dọc theo bờ biển từ Đại TâyDương tới mũi Bon trên bờ biển Địa Trung Hải Phần cao nhất nằm ở phía tây củamạch Atlat, mang tên thượng Atlat Ở phần đông mạch Atlat có nhiều miền trũngnằm lọt giữa những dải núi Ven bờ biển, một dải đồng bằng hẹp viền lấy chân cácdãy núi ở phía bắc Với khí hậu cận nhiệt Địa Trung Hải, có nhiều diện tích đấttrồng khá mầu mỡ, với nhiều diện tích rừng gỗ quý, tài nguyên khoáng sản kháphong phú nên có giá trị kinh tế quan trọng, ngày nay đã trở thành một trongnhững khu vực có trình độ phát triển kinh tế xã hội cao bậc nhất ở Châu Phi

Khu vực địa hình đất thấp phần lớn ở độ cao từ 200 – 500m, có địa hìnhkhông hoàn toàn bằng phẳng, rải rác có một số hố khá sâu Trên nhiều miền diệntích rộng lớn có các đụn cát lớn nhỏ di động chiếm khoảng 20% diện tích củaXahara Tuy có diện tích rộng lớn nhưng do điều kiện thiên nhiên vô cùng khắc

nhiệt, nên đại bộ phận diện tích của khu vực địa hình này rất hoang vắng, sản xuấtnông nghiệp chỉ tiến hành được trong các ốc đảo Giữa miền đất thấp Xahara cóhai sơn nguyên khá cao, có những ngọn núi cao trên dưới 3.000m xung quanh haisơn nguyên là những cao nguyên thấp hơn thường có độ cao từ 500 – 1000m Trêncác miền sơn nguyên này có nhiều núi lửa đã ngừng hoạt động

Thung lũng và châu thổ sông Nine là bộ phận quan trọng của khu vực địahình đất thấp với tổng diện tích lưu vực là 2.870.000km2, sông Nine đã bồi đắp lênmột đồng bằng phù sa màu mỡ bậc nhất thế giới Từ xa xưa đồng bằng sông Nine

đã là nơi tập trung dân cư, phát triển sản xuất nông nghiệp Ngày nay đồng bằngsông Nine đã được khai thác triệt để vào sự phát triển nền kinh tế của các nướcChâu Phi, đặc biệt là Ai Cập

Nơi sông Nin mở rộng để chảy về châu thổ

Khối cao nguyên thượng Ghine chạy dài từ bờ Đại Tây Dương, dọc theođồng bằng duyên hải Đại bộ phận cao nguyên ở độ cao 500m, ở hai đầu phía tây

và phía đông nhô cao trên dưới 2.000m Bề mặt cao nguyên bị cắt xẻ mạnh bởinhiều hệ thống sông ngòi Nhiều diện tích đất đai mầu mỡ cùng với khí hậu nhiệtđới, tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp Đây là một trong những

vùng sản xuất nông nghiệp quan trọng của Châu Phi, đặc biệt là các loại cây côngnghiệp nhiệt đới quý

Bồn địa Công gô nằm ngay tại nơi đường xích đạo đi ngang qua Châu Phi,nằm lọt giữa những khối cao nguyên đồ sộ xung quanh, chỉ có một lối nhỏ thông rabiển ở phía tây nam Bồn địa có hình thái lòng chảo, gồm hai bộ phận chính: Phầnđáy bồn địa ở độ cao từ 300 – 500m, là một đồng bằng lượn sóng, được bồi đắpbởi những lớp phù xa mới và bị cắt xẻ dữ dội bởi hệ thống sông Công gô, baoquanh đáy bồn địa là một cao nguyên có độ cao trên dưới 1000m, dốc thoải vàođáy bồn địa và cũng bị dào xới mạnh bởi hệ thống sông Công gô Phí tây bồn địa làkhối cao nguyên hạ Ghine và một số ngọn núi cắt hẹp nối thông ra biển của bồnđịa Tuy đất đai khá tốt nhưng do có nhiều miền lầy lội, rừng rậm xích đạo baophủ và địa hình vô cùng hiểm trở nên hiện nay bồn địa Công gô còn là một vùnghoang vắng, chưa đóng góp vai trò đáng kể cho sự phát triển nền kinh tế các nướcchâu Phi

• Châu Phi cao: gồm các sơn nguyên , cao nguyên và một số bồn địa

Sơn nguyên Abitxini là một khối rất đồ sộ, cao trung bình từ 1800m đến2000m Sơn nguyên dựng đứng trên các đường hố sụt đoạn tầng phía đông, vàthoải theo xuống đồng bằng Xuđăng Phần bắc sơn nguyên là đá cổ kết tinh, phầnnam được phủ badan Sông Nin xanh và các nhánh của nó đào những hẻm rất sâutrên sườn tây của sơn nguyên Ở đông nam sơn nguyên này là khối cao nguyên xếptầng Xoomali, tiếp giáp với một dải đồng bằng duyên hải

Phía nam sơn nguyên Abitxini là cao nguyên Đông Phi, có độ cao trung bìnhkhoảng 1000m, đây là một khối đá kết tinh khổng lồ, bị sụt vỡ nhiều bởi các vậnđộng kiến tạo, đã tạo nên hệ thống hồ lớn nhất châu Phi Trên cao nguyên này cónhiều núi lửa, trong đó ngọn cao nhất châu Phi: Kiliman Giaro (5895m), nhiềudiện tích đất hỏa sơn màu mỡ

Cao nguyên Nam Phi rộng lớn bao quanh bồn địa Calahari, có độ cao trung bìnhkhoảng 1500m Phía đông nam cao nguyên là mạch núi Drakenbec, chạy dọc theo

bờ biển đông nam châu Phi, có một số đỉnh cao vượt trên 3000m Cực nam châuPhi là mạch núi Cáp, gồm nhiều dải song song, chạy theo hướng tây đông, xen vớinhiều cao nguyên thấp Trên bề mặt cao nguyên Nam Phi có nhiều diện tích rộnglớn được phủ badan nhưng đất đai khô cằn do lượng mưa ít

Nhìn chung các khu vực cao nguyên nói trên tuy có độ cao khá lớn nhưng có một

số diện tích đất đai màu mỡ cùng với điều kiện khí hậu thuận lợi cho sản xuất nôngnghiệp,… đóng vai trò lớn lao cho nền sản xuất của các nước châu Phi

Miền trũng lớn nhất của châu Phi cao là bồn địa Calahari Bồn địa này tương tựbồn địa Công Gô về hình thái nhưng có độ cao lớn hơn (900 – 1000m) Trung tâmbồn địa là một đồng bằng gợn sóng nhấp nhô những đụn cát đệ tứ , xung quanh lànhững cao nguyên xếp tầng Bồn địa này có khí hậu sa mạc vô cùng khắc nghiệt,đây là một khu vực hoang vu, gần như không có bóng người

Phía Tây của cao nguyên Nam Phi, ngay sát bờ biển tây Nam Phi, là miền đấtthấp Namip Khí hậu khô khan đã biến miền này thành một sa mạc (sa mạcNamip)

Sa mạc Namip

Chạy dọc ven bờ biển phía đông và đông nam châu Phi là những đồng bằng tuynhỏ hẹp nhưng đất đai khá phì nhiêu, là những khu vực sản xuất nông nghiệp quantrọng của châu Phi Trong đó lớn hơn cả là hai đồng bằng Modambich va Xoomali.

Tóm lại, về địa hình, châu Phi có nhiều đặc điểm khác biệt với các châu lụckhác, tuy phần lớn diện tích châu lục là núi và cao nguyên, nhưng độ cao trungbình của châu Phi lại kém châu Á (châu Phi 750m, châu Á 950m) Lục địa Phi códạng hình khối mập mạp, lại có nhiều hệ thống núi và cao nguyên chạy ven bờbiển cản trở sự xâm nhập của biển vào nội địa, làm cho nhiều diện tích rộng lớntrong nội địa trở thành sa mạc khô cằn, châu Phi ít các đồng bằng phù sa rộng lớnnhư ở châu Á, châu Âu hay châu Mỹ, dọc theo bờ các biển và đại dương, châu Phichỉ có các dải đồng bằng hẹp Đáng kể hơn cả là một số đồng bằng: Libi, Ai Cập,Moritani, Xenegan, Gambia, đồng bằng ven vịnh Ghine, đồng bằng Modambich,Xomali

Đường bờ biển dài 30.000km rất ít khúc khuỷu, ít bán đảo, vũng, vịnh thuậntiện cho việc phát triển giao thông và nhiều ngành kinh tế biển khác

2.2 Khoáng sản:

Lục địa Phi có nguồn khoáng sản rất phong phú và giầu có Từ lâu Châu Phi

đã nổi tiếng trên thế giới về các loại khoáng sản quý giá như vàng, kim cương, sắt,đồng, mangan, uraniom, dầu mỏ, than đá…

Các mỏ vàng phân bố rộng rãi ở nhiều nước Châu Phi Nhưng trữ lượng lớnnhất tập trung ở cộng hòa Nam Phi, ngoài ra còn có ở Dimbabue, Modambich,Kenia, Nigieria…

Trữ lượng kim cương tập trung nhiều nhất tại cộng hòa Nam Phi, Daia,Angola, Namibia, một số nước ven vịnh Ghine như cộng hòa Ghine, Gân,Xieraleon, Cotdivoa…

Hầu như nước nào cũng có mỏ sắt, nhưng có trữ lượng sắt lớn hơn cả làCộng hòa Nam Phi, Namibia, Ghine, Gabong, Angieri, Maroc…

Đồng có nhiều ở Daia, Dambia, Dimbabue, những mỏ quạng đồng ở cácnước này chạy nối tiếp nhau tạo thành "vành đai đồng Trung Phi" Ngoài ra còn có

ở Namibia, Cộng hòa Nam Phi

Mangan có nhiều ở Daia, Cộng hòa Nam Phi, Ai Cập, Gana, Maroc

Crom có nhiều ở Cộng hòa Nam Phi, Dimbabue Thiếc ở Daia, Cộng hòaNam Phi Boxit ở Cộng hòa Ghine, Gana, Xieraleon, Cộng hòa Trung Phi Bạchkim ở Cộng hòa Nam Phi, Etiopia Ngoài ra, Châu Phi còn có nhiều kim loại màunhư chì, kẽm, vonfram… phân bố rải rác ở nhiều nơi Ura – liom có ở Daia, Cộnghòa Nam Phi, Dimbabue

Châu Phi có trữ lượng phốt pho rít khá lớn, tập trung nhiều tại 3 nước BắcPhi là: Maroc, Angieri, Tuynidi

Các mỏ dầu và khí tự nhiên trữ lượng lớn phân bố ở miền Bắc sa mạc Xaharathuộc lãnh thổ Angieri, Libi, Ai Cập Ngoài ra còn có ở bờ biển Tây Phi và vịnhGhine, Anggola, Nigieria, Gabong…

Than đá phân bố ở nhiều nơi trên châu lục, các mỏ có trữ lượng lớn nằm ởCộng hòa Nam Phi, Dimbabue, Modambich, Nigieria, Maroc, Angieri

Muối mỏ ở Cộng hòa Mali, Xenegan Đảo Madagasca có mỏ phốt pho rít,vàng, uraniom, mi ca, graphit và một số khoáng sản khác

Khoáng sản giầu có tạo điều kiện cho Châu Phi phát triển ngành côngnghiệp khai khoáng và đặc biệt xuất khẩu nguyên liệu ra thị trường thế giới

2.3 Khí hậu

Phần lớn lãnh thổ châu Phi nằm ở các vùng khí hậu nhiệt đới và khí hậu xíchđạo Tại các vùng này, sự chênh lệch nhiệt độ giữa các tháng trong năm khôngđáng kể Miền Bắc và miền Nam châu Phi có khí hậu cận nhiệt đới

Châu Phi có khí hậu khá khắc nghiệt, tại các vùng sa mạc và cao nguyên ĐôngPhi lượng mưa ít, có nhiều nơi lượng mưa ít, có nhiều nơi lượng mưa chỉ từ 50-100mm Trên hoang mạc Namip, nhiệt độ ban ngày của mùa hè tới 50 – 600C.Trong khi đó, ở các vùng xích đạo như trong bồn địa Cônggô có nơi lượng mư tới10.000mm gây tình trạng lầy lội Ở các vùng ven biển mưa thường nhiều hơn sovới miền nằm sâu trong đất liền Lượng mưa ít, khí hậu khắc nghiệt là những cảntrở lớn cho hoạt động sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của dân cư

Đặc điểm đặc trưng cho khí hậu của châu Phi là có các đới tự nhiên đốixứng nhau qua đường xích đạo, Lượng mưa rất chênh lệch giữa các địa phương

Châu Phi là châu lục nóng nhất trên Trái đất Nhiệt độ trung bình cả nămkhoảng +200C Do vị trí độc đáo: nằm cân xứng hai bên đường xích đạo nên đãhình thành những đới khí hậu, động vật đối xứng nhau ở hai bán cầu, thuộc châulục Mặt khác do hình dạng của lục địa nên đại bộ phận lãnh thổ châu Phi nằmtrong các vòng đai xích đạo và nhiệt đới, chỉ một bộ phận nhỏ ở cực bắc và cựcnam có khí hậu cận nhiệt Tuy nhiên do tác động của nhiều yếu tố tự nhiên khác,như sự phân hóa của địa hình theo từng vùng, chênh lệch rất lớn về diện tích giữahai phần bắc nam của lục địa, do ảnh hưởng của biển và đại dương, do sự phân bốlượng mưa rất chênh lệch giữa các vùng… nên các đới tự nhiên đối xứng ở châuPhi có một số điểm khác nhau.

- Đới xích đạo nóng ẩm quanh năm: giới hạn từ khoảng 7 - 80B tới 50N, baogồm phần lớn các miền ven vịnh Ghine, gồm toàn bộ lưu vực sông Công Gô

và vùng hồ Lớn

Khu vực này có khí hậu nóng và ẩm ướt quanh năm Nhiệt độ trung bìnhhàng năm khoảng +250C đến 260C, lượng mưa trung bình khoảng 1200 –1300mm/năm Đặc biệt những nơi nằm trên hướng gió thổi từ vịnh Ghine vào,

có lượng mưa rất lớn, thuộc loại lớn nhất trên Trái đất, khoảng 8000 –10.000mm/năm Khí hậu khu vực này rất thích hợp cho việc trồng nhiều loạicây công nghiệp quý như cao su, cà phê, ca cao, cọ dầu, mía, nhiều loại cây ănquả nhiệt đới, lúa gạo, lạc, đậu,…

Phù hợp với khí hậu nóng và ẩm ướt quanh năm, đây là vòng đai rừng rậmxích đạo quanh năm, phát triển với nhiều tầng cây từ sát mặt đất tới các cây caotrên 50m, thuộc hơn 3000 loài khác nhau

- Đới khí hậu nhiệt đới xích đạo theo mùa: Đây là những vùng khí hậu

chuyển tiếp sang khí hậu sa mạc Nhiệt độ trung bình năm vẫn cao khoảng+240C đến 250C, lượng mưa giảm nhiều so với khu vực xích đạo.Trong một

năm chia thành hai mùa ẩm và khô khá rõ rệt: mưa nhiều về mùa hạ và hanhkhô vào mùa đông Càng đi về ranh giới hai phía bắc và nam khí hậu càngkhô khan.

- Đới khí hậu nhiệt đới: gồm hai đới ở Bắc Phi và Nam phi Trong đới khí

hậu nhiệt đới Bắc Phi quanh năm thống trị khối khí lục địa với gió Mậu Dịchđông bắc nên thời tiết rất khô Mùa hè khô và rất nóng, mưa hiếm nhưng bốchơi mạnh, khả năng bốc hơi có thể vượt 20 – 25 lần lượng bốc hơi thực tế.Lượng mưa trung bình năm ở nhiều vùng không quá 50mm Đới khí hậunhiệt đới Nam Phi nói chung ít gay gắt hơn khí hậu nhiệt đới Bắc Phi.Nguyên nhân chủ yếu là do phần lục địa này thu hẹp lại và chịu ảnh hưởngcủa biển mạnh mẽ hơn

- Đới khí hậu cận nhiệt: nằm ở ven bờ biển cực bắc và cực nam châu Phi, có

nhiệt độ trung bình năm thấp dưới 200C,lượng mưa trung bình từ 500 –700mm/năm Mưa rơi chủ yếu về mùa đông, mùa hạ khô ráo Đặc điểm haikhu vực khí hậu cận nhiệt rất thuận lợi cho sinh hoạt và sản xuất, nhất là sảnxuất nông nghiệp

Gần đây sự biến đổi khí hậu Trái đất đang gây ra những ảnh hưởng trựctiếp tới cuộc sống của người dân châu Phi và làm tiêu tan hi vọng giúp vùng đấtnày thoát khỏi cảnh nghèo đói của cộng đồng quốc tế

Theo nghiên cứu mới đây của Tổ chức Môi truờng và trợ giúp Anh, khí hậuchâu Phi ngày càng diễn biến thất thường, hạn hán ngày càng trầm trọng vàbiến đổi khí hậu sẽ gây ra những mối de dọa khôn lường cho nền an ninh lươngthực của châu lục này Đồng thời, nghiên cứu cũng khuyến cáo một mô hìnhkiểm chứng cắt giảm khí thải đồng bộ để tránh những biến cố lớn có thể xảy ra.Bản báo cáo này được tổng hợp và nâng cấp từ những nghiên cứu trước đây của

tổ chức Oxfam, Tổ chức các nền kinh tế mới và Nhóm hoạt động về các vấn đềthay đổi khí hậu và phát triển Báo cáo cho biết, mặc dù châu Phi vốn có khíhậu thất thường nhưng châu lục này có thể sẽ phải đối phó với những biến cố

khí hậu mới rất nguy hiểm Các vùng đất khô cằn ở phía bắc, đông, tây và mộtphần phía nam châu Phi ngày càng trở nên khô cằn hơn; trong khi đó, vùng gầnxích đạo và những vùng còn lại của phía Nam sẽ trở nên ẩm ướt hơn Nhiệt độtrung bình trong lục địa đã tăng 0,50C so với 100 năm trước Nhiệt độ một sốnơi tăng đáng kể, ví dụ như một phần diện tích của Kenya đã tăng 3,50C chỉtrong vòng 20 năm trở lại đây Đại diện của Tổ chức các nền kinh tế mới, ôngAndrew Simms phát biểu: “Việc Trái đất nóng lên khiến cho những vấn đề màchâu Phi đang phải đương đầu ngày càng trở nên trầm trọng “Chỉ trong vòngmột năm trở lại đây, 25 triệu người sinh sống gần sa mạc Sahara phải đối mặtvới tình trạng khủng hoảng lương thực trầm trọng”

“Việc Trái đất nóng lên đồng nghĩa với việc nhiều vùng đất vốn khô hạn trở nênkhô cằn hơn và những vùng ẩm ướt càng ẩm ướt hơn Chúng ta sẽ phải gánhchịu những hậu quả khủng khiếp của hạn hán và lũ lụt do nước biển dâng cao”.Ông cũng bổ sung thêm: “Tấn thảm kịch lớn này do chính hoạt động kinh tếcủa những nước giàu gây ra nhưng gánh chịu hậu quả lại là người dân châu Phi.Chừng nào con người chưa tìm ra được biện pháp để hạn chế sự thay đổi khíhậu thì những cố gắng của cộng đồng quốc tế nhằm giúp châu Phi thoát ra khỏicảnh nghèo đói sẽ vẫn chỉ là muối bỏ bể” Một trong những mối đe dọa lớn nhấtcủa việc biến đổi khí hậu đối với đời sống của người dân châu Phi là hoạt độngnông nghiệp của họ sẽ gặp nhiều khó khăn Báo cáo cho biết, lượng lương thựccứu trợ cho châu Phi đã tăng lên gấp 3 lần mỗi năm kể từ giữa năm 1980 Việckết hợp dự báo thiên tai với phát triển nông nghiệp thích nghi được với sự biếnđổi khí hậu sẽ là giải pháp tốt và có thể giảm tổn thất do thiên tai gây ra nếuđược áp dụng rộng rãi Bản thông báo cũng nhấn mạnh rằng các nước phát triển

đã không giúp đỡ các nước đang phát triển thích nghi với việc biến đổi khí hậuđến nơi đến chốn

Nhu cầu thực tế cần từ khoảng 10 dến 40 tỉ USD mỗi năm nhưng các nướccông nghiệp chỉ mới chi 43 triệu USD (tương đương 10%); trong khi đó khoảnđầu tư khai thác nhiên liệu hóa thạch của các quốc gia này ước tính lên tới 73 tỉ

USD hàng năm Các bên đều cho rằng cuối cùng thì việc cắt giảm 60% đến90% lượng khí nhà kính như mục tiêu đề ra trong nghị định thư Kyoto là cầnthiết Ông Tony Juniper, Giám đốc điều hành Tổ chức Những người bạn củaTrái đất nói: “Thay đổi khí hậu đang hoành hành mạnh mẽ tại châu Phi Nếuchúng ta không đề ra những kế hoạch cụ thể để cắt giảm khí thải, hàng triệungười dân sẽ bị đẩy vào đói kém và chết chóc”.

Theo cảnh báo của các chuyên gia môi trường học, sự nóng lên của khí hậutrên trái đất sẽ là nguyên nhân dẫn tới cái chết của khoảng 185 triệu người đangsinh sống tại Châu Phi

Sự phát triển của các nước phương Tây khiến nhu cầu về năng lượng, đặc biệt

là dầu mỏ ngày càng tăng cao Và nhu cầu này ngày càng vượt quá khả năngcung cấp, làm trống rỗng dần các nguồn năng lượng tự nhiên, đặc biệt là tại cácnước nghèo ở Châu Phi

Khí hậu toàn cầu nóng lên có nguyên nhân do khí thải từ nhiên liệu bị đốt cháy,

sử dụng trong giao thông và trong các khu công nghiệp Theo cảnh báo của cácnhà khoa học, đến năm 2100, nhiệt độ trung bình của thế giới sẽ tăng thêm 3độ."Thay đổi khí hậu là một điều không thể tránh khỏi Và nạn nhân đầu tiên,trực tiếp hứng chịu hậu quả của sự thay đổi này là những người nghèo"

Nhiệt độ tăng sẽ tạo điều kiện cho dịch bệnh lan truyền nhanh và rộng hơn.Băng tại các cực sẽ tan, mực nước biển dần dâng cao, tràn qua các đường ranhgiới, thu hẹp diện tích nước ngọt trên thế giới."Tại những vùng, theo cảnh báo

sẽ bị phá hủy bởi hiện tượng sa mạc hóa, chúng tôi đã cho sơ tán hơn 11 triệungười dân sinh sống nơi đó Cuộc sống của những con người này bị đe dọa bởihạn hán và thiếu đói Họ sẽ không thể trở về nơi sinh sống ban đầu của mình,buộc phải tha phương tìm kiếm nguồn thức ăn và nước uống mới tại những khuvực khác Họ rất cần được giúp đỡ"- một trong những nhân viên của một tổchức nhân đạo vùng phía Đông Châu Phi lên tiếng.Được biết, khi bàn về vấn đềnày, Bộ trưởng phụ trách về các vấn đề môi trường của Australia tuyên bố sẽ có

những biện pháp nhằm giảm lượng khí thải độc hại vào môi trường, đồng thờinghiên cứu và vận dụng những nguồn năng lượng sạch.

2.4 Sông ngòi và hồ:

Đặc điểm khí hậu và địa hình đã ảnh hưởng sâu sắc đến đặc điểm các sông,

hồ châu Phi Mạng lưới sông hồ rất không đồng đều trên lãnh thổ, những sông

hồ lớn đều bắt nguồn hoặc chảy trong khu vực xích đạo và nhiệt đới Nhiềuvùng rộng lớn không có sông, hồ trên mặt đất Sông hồ châu Phi có nhiều thác,ghềnh, khả năng thủy điện rất phong phú, trữ lượng thủy năng của châu Phichiếm khoảng 20% tổng trữ lượng thủy năng của toàn thế giới

Nhìn chung sông ngòi và hồ của lục địa Phi có những đặc điểm chung sau đây:

1 Mạng lưới sông ngòi của lục địa Phi kém phát triển và phân bố không đều.Nguyên nhân chủ yếu là do điều kiện khí hậu Theo các tính toán, lượng mưahằng năm trên lục địa không đều nhưng khả năng bốc hơi lại rất lớn, vì thế lớpdòng chảy trung bình trên toàn lục địa rất thấp, chỉ 180mm Mặt khác sự phân

bố mưa lại không đều Các vùng có mưa nhiều như sơn nguyên Ghine thượng,bồn địa Conggo thì mạng lưới sông rất dày, trái lại các vùng khô hạn nhưXahara, Calahari thì hầu như không có dòng chảy Ở lục địa Phi diện tích lưuvực không có dòng chảy hoặc dòng chảy không ra tới đại dương chiếm tới 1/3diện tích lục địa

2 Chế độ các sông của lục địa Phi phụ thuộc chặt chẽ vào chế độ mưa (vìnguồn cung cấp nước chủ yếu do mưa) Có thể chia các sông trên lục địa thànhcác kiểu chính:

- Các sông miền xích đạo có nhiều nước quanh năm, nhưng có hai thời kì nướctương đối lớn vào xuân – hè và thu – đông phù hợp với hai thời kì mưa lớntrong năm

- Các sông miền gió mùa xích đạo có một thời kì nước lớn vào mùa hè và mộtthời kì nước cạn nhất vào cuối mùa đông

- Các sông miền nhiệt đới thường bị khô hạn, chỉ có nước vào những thời kìmưa bất thường và tồn tại trong một thời gian ngắn.

- Các sông miền cận nhiệt đới có nước lớn vào mùa đông và cạn vào mùa hè

3 Ở lục địa Phi có rất nhiều hồ kiến tạo điển hình nhất thế giới Đa số các hồ códạng kéo dài và rất sâu Hầu hết các sông của lục địa Phi có nhiều thác và cácthác lớn lại tập trung ở hạ lưu sông Nguyên nhân chính là do sông chảy trênvùng nền với đá kết tinh rắn chắc Trên bề mặt lục địa các sơn nguyên và bồnđịa xen kẽ nhau, đồng thời bờ lục địa lại được nâng lên mạnh mẽ nên các sôngkhi đổ ra biển phải vượt qua các thác lớn Ví dụ hệ thống thác Livinxton gồm

32 thác trên sông Conggo chỉ cách cửa sông khoảng 130km Do có nhiều thácghềnh, các sông của lục địa Phi không thuận lợi cho giao thông nhưng có dự trữ

về thủy năng rất lớn

Sông Nin là sông dài nhất trên mặt trái đất (6.671km), với lưu vực rộng2.870.000km2, được tiếp nước bởi hai sông Nin trắng và Nin xanh Do cónguồn cung cấp nước phong phú nên tuy chỉ có ít sông nhánh, lòng sông đã mởrộng từ 2 – 5km ở trung du, từ 10 – 25km ở hạ lưu Hệ thống sông Nin có giá trịkinh tế lớn lao, đã bồi đắp nên một đồng bằng phù sa màu mỡ bậc nhất thế giới,

đã góp phần quan trọng vào sự phát triển của nền văn minh cổ Ai cập và củanền kinh tế nước cộng hòa Arập, Aicap ngày nay

Với diện tích lưu vực 3.400.000 km² (1.312.740 dặm²) Sông Nin (tiếng ẢRập: لينلا, an-nīl, tiếng Ai cập cổ: iteru hay Ḥ'pī - có nghĩa là sông lớn), là dòngsông thuộc châu Phi, là sông chính của khu vực Bắc Phi, được cho là sông dàithứ hai thế giới, với chiều dài 6.650 km và đổ nước vào Địa Trung Hải

Sông này còn được người Việt phiên âm là Nhĩ Lô như trong sách Tây hànhnhật ký của Phạm Phú Thứ

Đây là dòng sông có ảnh hưởng nhất ở châu Phi, gắn liền với sự hình thành,phát triển và lụi tàn của nhiều vương quốc cổ đại, góp phần tạo dựng nên nền

Văn minh sông Nin Sông Nin có hai nhánh chính, quan trọng nhất là sông NinTrắng bắt nguồn từ vùng xích đạo Đông Phi, rồi đến sông Nin Xanh bắt nguồn

Đoạn sông Nin ở phía Bắc chủ yếu chảy qua sa mạc Phần lớn cư dân AiCập, ngoại trừ một số dân cư ven biển, sống dọc theo bờ sông Nin bắt đầu từphía bắc thành phố Aswan Di tích nền văn minh Ai Cập cổ đại cũng tập trungdọc theo hai bên bờ sông Nin Dòng sông Nin còn là huyết mạch giao thôngnhất là vào mùa lũ, khi mà các phương tiện đường bộ không thể di chuyểnđược

Lưu vực sông Nin chiếm khoảng 1/10 diện tích châu Phi là nơi phát triển và tànlụi của nhiều nền văn minh cổ đại Cư dân hai bên bờ sông Nin là một trongnhững nhóm người đầu tiên biết trồng trọt, làm nông nghiệp và sử dụng cày.Lưu vực sông Nin được giới hạn ở phía Bắc bởi biển Địa Trung Hải, phía Đôngbởi dãy Biển đỏ (Red Sea Hills) và Cao nguyên Ethiopia, phía Nam bởi caonguyên Đông Phi, trong đó có bao gồm hồ Victoria là một trong 2 nguồn củasông Nin, phía Tây tiếp giáp với lưu vực sông Chad, sông Công gô và trải dàixuống Tây nam đến dãy Marrah thuộc Sudan [1]

Lưu vực sông Nin

Sông Nin với nguồn nước dồi dào đã tạo nên vùng thung lũng trù phú nhất "lụcđịa đen" Nó đã góp phần rất lớn tới sự hình thành nền văn minh Ai Cập cổ đại,với những kim tự tháp kỳ vĩ Sông Nin đã ảnh hưởng lớn tới nền văn hoá AiCập cổ ngay từ thời đại đồ đá, khi mà sa mạc Sahara đang ngày càng xâm lấnsang phía Đông của lục địa châu Phi

Sông Nin bắt nguồn từ hồ Victoria ở khu vực xích đạo có mưa quanh năm nênlượng mưa khá lớn Tới Khác-tum sông Nin nhận thêm nước từ phụ lưu NinXanh ở khu vực cận xích đạo, lưu lượng trở nên rất lớn, mùa nước lũ lên tới 90

000 m³/s; đến biên giới Ai Cập mặc dù sông Nin chảy giữa miền hoang mạc vàkhông nhận được thêm phụ lưu nào nữa, nước sông vừa ngấm xuống đất, vừabốc hơi mạnh, gần biển lưu lượng nước giảm nhiều nhưng ở Cai-rô ( Ai Cập )

về mùa cạn lưu lượng vẫn còn 700 m³/s

Một số hình ảnh về dòng sông Nin

Sông Conggo dài 4320km, là sông lớn thứ hai trên trái đất về lưu lượng sau sôngAmadon Với nhiều sông nhánh lớn, nhỏ Hệ thống sông Conggo trải trên lưu vựcrộng khoảng 3,7 triệu km2, chủ yếu ở vòng đai xích đạo nên đầy nước quanh năm.Sông này có trữ lượng thủy năng lớn bậc nhất thế giới (130 triệu kw) và có nhiềutiềm năng kinh tế khác Nhưng do hệ thống sông Conggo chảy qua miền caonguyên xếp tầng xung quanh bồn địa Conggo, lòng sông có nhiều thác ghềnh rất

dữ dội; chảy qua vùng rừng xích đạo vô cùng rậm rạp, nên việc khai thác nhữngtiềm năng kinh tế của hệ thống sông này còn rất hạn chế

Sông Nigie đứng thứ ba các sông ở châu Phi về chiều dài: 4100km Phù sa rấtphì nhiêu của sông đã tạo nên đồng bằng khá rộng lớn trên vịnh Ghine Sông cóvai trò rất lớn trong sản xuất nông nghiệp tại nhiều nước ven vịnh Ghine, đặc biệttại khu vực trung lưu của sông, nơi tiếp giáp sa mạc Xahara, ở thượng và hạ lưusông chảy qua cao nguyên xếp tầng nên có nhiều thác ghềnh lớn, là cơ sở thuận lợicho việc phát triển thủy điện

Sông Dambedo là sông quan trọng nhất thuộc khu vực Ấn Độ Dương củachâu Phi Sông dài 2660km, diện tích lưu vực là 1.330.000km2 Chảy qua nhiềucao nguyên xếp tầng, sông có dự trữ thủy năng phong phú, ở đoạn hạ lưu giaothông khá thuận tiện, các tàu lớn có thể ngược cửa sông trên một đoạn dài 450km

Ngoài ra còn một số sông khác có giá trị kinh tế quan trọng như sông Orangiodài 1860km, sông Limpopo dài 1600km, sông Cuabango dài 1600km, sôngXenegan dài 1430km,…

Châu Phi có nhiều hồ, lớn nhất là hệ thống hồ Lớn ở Đông Phi Hồ Victoria

có diện tích lớn nhất châu Phi: 68.000km2, sâu 80m Hồ Tanganica rộng32.900km2, sâu 706m Hồ Roodong 8.500km2, hồ Anbe 5.350km2, hồ Moego4.920km2 và một số hồ nhỏ khác

Hồ Sát có vai trò rất quan trọng vì là hồ nước ngọt nằm giữa một khu vực bán

sa mạc Diện tích và chiều sâu của hồ thay đổi tùy theo mùa khô và mùa mưa:11.000km2 đến 20.000km2, sâu 4m đến 7m

Hệ thống hồ ở châu Phi có giá trị kinh tế rất lớn Những hồ lớn tạo thành hệthống giao thông đường thủy nội địa khá thuận tiện, là nguồn cung cấp thủy sảnquan trọng Một số hồ nước ngọt cung cấp nguồn nước quan trọng cho sản xuất

và đời sống nhân dân

2.5 Động, thực vật

Thực vật tự nhiên ở châu Phi có sự đa dạng sinh học cao, đặc biệt trong cáckhu rừng rậm nhiệt đới thuộc lưu vực sông Conggo, ven vịnh Ghine, phần đôngđảo Mdagascar,… và trên các xavan ở Bắc và Nam Phi

Rừng của châu Phi hiện là nơi sinh sống của nhiều loại thú quý như voi châuPhi, sư tử, ngựa vằn, hươu cao cổ, tê giác, báo, sơn dương đầu bò,… Tuy nhiên

do hạn hán và nạn khai thác rừng bừa bãi, diện tích rừng của châu lục này cũngđang bị thu hẹp Hiện nay rừng ở châu Phi chỉ còn chiếm 15% diện tích đất tựnhiên và là châu lục có diện tích rừng bao phủ thấp nhất

Đàn voi châu Phi

III Đặc điểm dân cư - xã hội và chế độ chính trị

1 Dân cư – xã hội

Châu Phi có số dân năm 2004 là 719 triệu người, năm 2008 là 800 triệu người.Hiện nay châu Phi vẫn là châu lục có tỉ lệ gia tăng dân số cao so với mức gia tăngdân số trung bình của cả thế giới cũng như các châu lục khác Mức độ gia tăng dân

số của châu Phi năm 1996 là 2,8% (thế giới là 1,5%); năm 2003 là 2,3% (thế giới

là 1,3%); năm 2004 là 2,0%; năm 2008 là 1,9% Tỉ lệ gia tăng dân số ở châu Phi có

sự khác nhau giữa các quốc gia và các khu vực

Khu vực Bắc Phi và Nam Phi có tỉ lệ gia tăng dân số thấp, khoảng 1,8%, trongkhi đó các nước Đông Phi, Trung và Tây Phi vẫn ở mức 2,8 – 3%, thậm chí cóquốc gia như Uganda tới 3,3%.

Năm 1996, có tới 20 trong 40 nước của châu Phi có tỉ lệ gia tăng dân số trên3% Dân số tăng nhanh, nền kinh tế của các nước châu Phi phần lớn chậm pháttriển, khí hậu khắc nghiệt, dịch bệnh, chiến tranh đã làm cho chất lượng cuộc sốngcủa dân cư ở châu lục này còn thấp Trên thế giới có 47 quốc gia có kinh tế nghèonhất thì châu Phi có tới 32 nước, hiện các nước này đang phải đối phó với nạnthiếu ăn Suốt từ năm 1960 đến nay, chưa bao giờ châu Phi đạt mức lương thựcbình quân đầu người 180kg/người để no về lượng

Trung bình hàng năm châu Phi phải đối mặt với lạm phát trên 60% từ năm

1990 đến 2002 trong số ít những quốc gia mà tài khoản cho lạm phát Khi kết thúccao, Angola và Cộng hòa Dân chủ Congo đã nhìn thấy lạm phát cả ba chữ số trongsuốt thời kỳ này Hầu hết các quốc gia châu Phi đã nhìn thấy lạm phát khoảng 10%/ năm

Không có con số đáng tin cậy cho tỷ lệ thất nghiệp ở hầu hết các quốc giachâu Phi, nhưng nó là một vấn đề quan trọng Những thành phố lớnnhư Lagos ,Kinshasa , và Nairobi đáng chú ý là có lớn khu nhà ổ chuột của ngườithất nghiệp và thiếu việc

Suy thoái môi trường xảy ra trên nhiều mặt Nông dân trên bờ vực của nạnđói không có khả năng được quan tâm về số phận của rừng nhiệt đới trong việctheo đuổi của họ về vùng đất mới, và những người đang chết đói thường khôngxem xét việc hiếm có của một con vật trước khi ăn nó Dọc theo chiều dài củaSahel, nạn phá rừng và chăn thả quá mức đã gây ra tăng sa mạc hoá như Sahara lanrộng về phía nam Lợi nhuận từ việc bán ở phương Tây của động vật quýhiếm, ngà voi từ voi , và gỗ bất hợp pháp khuyến khích săn trộm Chính quyền địaphương có ít tiền để dành để bảo vệ môi trường

Theo điều tra của trường đại học Pensylvnia (Hoa Kỳ), trong 160 nước trên thếgiới, châu Phi có tới 37% dân số sống dưới mức nghèo khổ, mỗi năm thế giới tăngthêm 25 triệu người nghèo thì đa số lại thuộc các nước châu Phi.

Mới đây, Ngân hàng thế giới (WB) đã công bố một nghiên cứu chỉ ra rằng sốlượng những người hiện phải sống dưới ngưỡng nghèo đói trên thế giới đã giảmxuống một cách rõ rệt trong giai đoạn 1981- 2005 nhưng có một sự chênh lệchtheo khu vực Châu Phi – vùng Sahara có tỷ lệ nghèo đói tiếp tục tăng cao

Mặc dù ngưỡng nghèo đói được đặt ra tăng từ 1 lên 1,25 USD mỗi người mỗingày theo giá cả của năm 2005 trong đó có tính đến lạm phát song số lượng nhữngngười nghèo đã giảm từ 1,9 xuống 1,4 tỷ người trong ¼ thể kỷ qua

Ngân hàng thế giới chỉ ra rằng tại các nước đang phát triển, “phần trăm dân sốsống dưới 1,25 USD/ngày đã được giảm một nửa, từ 52% xuống 26% trong giaiđoạn 1981 – 2005”

Với tỷ lệ 1,25 USD/ngày, châu Phi – vùng sahara là khu vực rộng lớn duy nhất,nơi tình trạng nghèo đói vẫn suy giảm không đáng kể về tỷ lệ (50% vào năm 2005,thấp hơn so với 51% vào năm 1981, 58% vào năm 1996) và tăng về số lượng (384triệu người vào năm 2005 cao hơn so với 202 triệu vào năm 1981)

Một số hình ảnh về nạn đói ở châu Phi

WB cho biết: “Tỷ lệ nghèo đói ở châu Phi lớn hơn so với ở các châu lục khác.Tốc độ tiêu thụ trung bình của những người nghèo nơi đây thấp hơn rất nhiều sovới những người khác, chỉ khoảng 70 cent mỗi ngày vào năm 2005”

Số lượng những người nghèo giảm nhiều nhất tại khu vực châu Á – Thái BìnhDương, nơi số lượng người phải sống nghèo khổ ở mức 337 triệu người vào năm

2005, thấp hơn so với 1,088 tỷ người vào năm 1981 và giảm nhiều về tỷ lệ % (18%vào năm 2005 thấp hơn rất nhiều so với 80% vào năm 1981) Tại Trung Quốc, tỷ

lệ người nghèo đã giảm từ 84% (1981) xuống 16% (2005) và số lượng cũng giảm

từ 835 triệu (1981) xuống 208 triệu người (2005)

Khu vực có số lượng người nghèo cao nhất là Nam Á với 596 triệu người đượcthống kê vào năm 2005, cao hơn so với 548 triệu người vào năm 1981 và với tỷ lệ40% dân số (2005) phải sống dưới ngưỡng nghèo đói (thấp hơn so với 59% vàonăm 1981)

Tại châu Mỹ Latinh và các nước Ả rập, tình trạng nghèo đói đã giảm về % (8%vào năm 2005 so với 12% vào năm 1981) và giảm về số lượng (45 triệu vào năm

2005 so với 59 triệu vào năm 1999)

Trong một số khu vực nhỏ như Tây Âu và Trung Á, tình trạng nghèo đói đãtăng lên về % cũng như về số lượng (5% vào năm 2005 cao hơn so với 2% vào

năm 1981, 24 triệu người - 2005 cao hơn so với 7 triệu - 1981) ngay cả khi xuhướng này đã bắt đầu giảm kể từ năm 2002.

Tại Bắc Phi và Trung Đông, nghèo đói đã giảm (5% vào năm 2005 so với 9%vào năm 1981, 14 triệu người vào năm 2005 so với 15 triệu - 1981)

Được hỏi về các cách thức làm giảm thiểu những con số đáng lo ngại này,chuyên gia kinh tế Lin đã nhận định rằng “giữ vững tăng trưởng là điều mấu chốt”,ngay cả khi “nó sẽ không thể hạn chế được tình trạng nghèo đói” Ông cũng đã chỉ

ra nhu cầu cần thiết phải cung cấp công ăn việc làm, giáo dục và các dịch vụ y tế

và xã hội cho người dân

Như vậy Châu Phi với diện tích 31 triệu km2, dân số khoảng 800 triệu người,tài nguyên thiên nhiên phong phú, đa dạng chiếm 97% trữ lượng crôm, 67% trữlượng vàng, 5% măng-gan, 70% ca cao của thế giới Đất đai châu Phi phì nhiêu,chiếm 15% diện tích canh tác của thế giới, nhưng mới sử dụng được 4% Tiềmnăng của châu lục này to lớn như vậy nhưng chưa được khai thác triệt để do chiếntranh, xung đột, bệnh dịch vẫn thay nhau hoành hành Các nước châu Phi chiếm10% số dân thế giới đang phải đối mặt với tình trạng nghèo nàn, lạc hậu, đói kémtriền miên

Thời gian qua, tuy cường độ các cuộc xung đột có giảm, nhưng những nỗ lựchoà bình chỉ đem lại kết quả mong manh, nguy cơ xung đột vẫn tiềm ẩn ở nhiềuquốc gia Trong khi điểm nóng Li-bê-ri-a chưa được giải quyết, đã lại bùng phátxung đột ở Xi-ê-ra Lê-ôn, tình hình xáo động chính trị ở Dim-ba-bu-ê, khiến khuvực chưa thoát khỏi bế tắc

Nghèo đói cũng không ngừng đeo bám châu Phi Theo báo cáo của Tổ chứcLương thực và Nông nghiệp của Liên hợp quốc (FAO) vừa công bố hôm 23/7, hiện

23 nước ở vùng Nam sa mạc Xa-ha-ra đang phải đối mặt với tình trạng thiếu lươngthực trầm trọng do các cuộc xung đột vũ trang, hạn hán và tình trạng di dân gây ra.FAO cảnh báo, trong số các nước này, sản xuất nông nghiệp ở Li-bê-ri-a đang bị

gián đoạn do các cuộc chiến triền miên khiến sản lượng nông nghiệp liên tục giảm,trong khi đó khoảng 200.000 người dân nhập cư đang phụ thuộc nặng nề vàonguồn lương thực trợ giúp Cuộc xung đột ở CHDC Công-gô cũng khiến sản lượngnông nghiệp giảm và ước tính khoảng 483.000 người sẽ phải nhận viện trợ lươngthực khẩn cấp từ Chương trình Lương thực thế giới.

Một nhân tố nữa cũng khiến cho tình hình kinh tế Châu Phi chậm phát triểntrong năm 2003 là thất bại của cuộc đàm phán toàn cầu về cải cách buôn bán vàviệc Mỹ tăng trợ cấp cho các ngành nông nghiệp và sữa của nước này Dự luật vềtrợ cấp 51,7 tỷ USD trong 6 năm cho các ngành nông nghiệp và sữa của Mỹ đãkhiến ngành nông nghiệp và chăn nuôi vốn đã yếu kém của châu Phi mất hết sứccạnh tranh trên thị trường quốc tế, đẩy các quốc gia châu Phi vào cảnh bần cùng.Đồng thời, việc chính phủ các nước phát triển tiếp tục trợ cấp 250 tỷ USD/năm chonông dân nước họ đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến giá cả thị trường thế giới, làmgiảm giá các sản phẩm nông nghiệp, ảnh hưởng lớn đến thu nhập của người dâncác nước châu Phi Hàng triệu người trồng bông, cô ca, cà phê ở châu Phi đứngtrước cuộc sống bấp bênh khi giá các mặt hàng trên thế giới luôn dao động, không

ổn định Mặt khác, chính sách trợ cấp nông nghiệp của các nước phát triển cùngvới hàng rào thuế quan là rào cản rất lớn, làm cho hàng hoá châu Phi khó thâmnhập được vào thị trường EU Diễn đàn Kinh tế Thế giới 2010, vừa bế mạc tạiDavos (Thuỵ Sỹ), đã tập trung thảo luận tình hình kinh tế thế giới, các vấn đề tàichính và khí hậu Tuy nhiên, tại diễn đàn, có nhiều ý kiến bất đồng liên quan tớinhững vấn đề như cơ chế được đề xuất về ổn định kinh tế và giảm cách biệt xã hội.Theo tờ "Al-Hayat" của Saudi Arabia, vấn đề Liên minh châu Âu (EU) nêu ra màdiễn đàn không giải quyết được là hàng triệu người đang có nguy cơ bị đói và thiếudinh dưỡng ở Tây Phi, nhất là ở Nigiê, do hạn hán ảnh hưởng nặng nề tới mùamàng Một cuộc khủng hoảng lương thực nghiêm trọng đang đe dọa 2,7 triệungười ở Nigiê, nơi ước thiếu khoảng một triệu tấn ngũ cốc Tình trạng thiếu lươngthực cũng đang ảnh hưởng xấu đến cuộc sống người dân ở những vùng khác nhưChat, miền Bắc Buốckina Phaxô và Bắc Nigieria

Châu Phi là một thị trường lớn và là khu vực giàu tiềm năng, nhưng luôn bị phụthuộc rất nhiều vào các diễn biến bên ngoài châu lục này Chính vì vậy, các nướcnày nên có các chính sách ưu tiên giúp hàng hoá của họ có cơ hội cạnh tranh trênthị trường thế giới và xuất khẩu sang EU, Mỹ Đó là cách tốt nhất để giúp các nướcchâu Phi thoát khỏi đói nghèo.

Khoảng trên 50% dân số các nước châu Phi không được sử dụng nước sạch, tỉ

lệ dân số biết chữ trên 14 tuổi của các nước châu Phi rất thấp, chỉ khoảng 50%,thậm chí nhiều nước chưa đạt mức này (Brundi: 35%, Uganda: 45%) Tỉ lệ thầythuốc ở châu Phi chưa đạt 1 người/1.000 dân Do chất lượng cuộc sống thấp, nêntuổi thọ trung bình của dân cư châu Phi hiện nay chỉ đạt khoảng trên 50 tuổi(Brundi: 52,2 tuổi, Chad: 47,7 tuổi, Liberie:41,8 tuổi,Kenya: 57,9 tuổi)

Châu Phi là châu lục có tỉ lệ người từ 15 – 49 tuổi nhiểm HIV rất cao, tới 8,4%dân số và chiếm tới 65% số người mắc bệnh AIDS của thế giới Trên thế giới mỗingày có thêm 7.500 người nhiễm HIV thì châu Phi chiếm hơn 3.500 người Chi phíchăm sóc người mắc AIDS ở châu Phi hiện nay lên tới trên 300 triệu USD

Các bệnh quan trọng nhất từ lâu đã được bệnh sốt rét Kể từ khi khu vực nhiệtđới là nghèo hơn, các công ty dược phẩm đang miễn cưỡng đầu tư vào việc chữabệnh của khu vực Bệnh làm giảm năng suất và tạo ra một gánh nặng chi phí chămsóc sức khỏe

Một vấn đề mới về độ rộng lớn là sự gia tăng của HIV / AIDS ở Châu Phi hạSahara AIDS, có lây lan tương quan với đói nghèo, có khó khăn nhất vẫn hittrong một số các quốc gia giàu có châu Phi, bao gồm Botswana , Swaziland ,

nhiều tiểu bang Khi cha mẹ chết hoặc trở nên không thể làm việc, con cái của họphải tìm nơi khác chăm sóc, thêm vào gánh nặng của gia đình đã đấu tranh và tiểubang

Các chi phí của HIV / AIDS, bao gồm cả nhập khẩu các loại thuốc kháng

đến việc đầy thử thách của giá thuốc và sản xuất giá rẻ lựa chọn thay thế chung

Dịch bệnh động vật cũng có thể gây tổn hại cho nông nghiệp và giao thôngvận tải, như hầu hết các hình thức chăn nuôi không thể tồn tại các bệnh của khuvực Trong lịch sử, châu Phi cận Sahara không thể sử dụng động vật gói chothương mại hoặc làm việc ngựa cho lao động, hạn chế sự phát triển của các lục địa

Tỷ lệ thất nghiệp ở châu Phi hiện nay cao nhất thế giới Phần lớn các nướcchâu Phi đang phải thực hiện cuộc chiến chống đói nghèo và căn bệnh HIV Đếnnay, mật độ dân số trung bình của châu Phi vẫn không cao và phân bố trên toànchâu lục Những nơi có mật độ dân số tương đối cao là một số quốc đảo, các đồngbằng châu thổ và các miền khai khoáng sầm uất,…

Dân cư châu Phi có thể nhóm một cách thuận tiện theo khu vực mà họ sinhsống ở phía bắc hay phía nam của sa mạc Sahara; các nhóm này được gọi là ngườiBắc Phi và người Phi hạ Sahara một cách tương ứng Người Ả Rập-Berber nóitiếng Ả Rập chi phối khu vực Bắc Phi, trong khi khu vực châu Phi hạ Sahara đượcchi phối bởi một lượng lớn dân cư tạp nham, nói chung được nhóm cùng nhau như

là 'người da đen' do nước da sẫm màu của họ Ở đây có một sự đa dạng về các loạihình dáng cơ thể trong số những người Phi hạ Sahara dao động từ người Masai

và Tutsi, được biết đến nhờ vóc người cao lớn của họ, tới người Pygmy, là nhữngngười có tầm vóc nhỏ nhất thế giới

Dân cư châu Phi thuộc các dân tộc và chủng tộc khác nhau Những người dađen thuộc chủng tộc Negroit, chiếm khoảng 2/3 dân số của toàn châu lục Họ sốngtập trung nhiều từ phía nam hoang mạc Xahara trở xuống Họ nói nhiều ngôn ngữkhác nhau, trong đó nhiều hơn cả là Sudan và Bantu Nhiều dân tộc châu Phi dađen đến nay vẫn có chữ viết riêng

Miền Bắc và Đông Bắc châu Phi là nơi cư trú của người Arap và người Becbe(người Arap từ miền Trung Cận Đông thuộc châu Á đến đây sinh sống từ thế kỉ