Sống cùng một vì sao pot

Ảnh: NASASống cùng một vì sao • Alan Title Physics World, tháng 11/2010 Phóng lên quỹ đạo hồi tháng 2, dữ liệu thu về từ bộ thiết bị nhạy gắn trên Đài thiên văn Động lực học Mặt trời củ

Ảnh: NASA

Sống cùng một vì sao

• Alan Title (Physics World, tháng 11/2010) Phóng lên quỹ đạo hồi tháng 2, dữ liệu thu về từ bộ thiết bị nhạy gắn trên Đài thiên văn Động lực học Mặt trời của NASA đã định hình lại cái chúng ta biết về các quá trình mặt trời và nguyên nhân gây ra thời tiết

vũ trụ

Mặt trời của chúng ta trông xinh đẹp nhất tại

thời khắc nguy hiểm nhất của nó Nét đẹp đó có thể

nhìn thấy từ trên Trái đất này ở dạng ánh sáng

phương bắc hoặc phương nam [cực quang], chúng

xuất hiện khi các hạt tích điện từ Mặt trời đến va

chạm với tầng cao khí quyển của Trái đất Nhưng

trong không gian ngoài kia, các hệ quả của “thời tiết

vũ trụ” do Mặt trời gây ra không ôn hòa như vậy:

các hạt năng lượng cao, tia X và tia gamma mà Mặt

trời phát ra có thể gây hủy hoại đối với các thiết bị

điện tử nhạy, làm hỏng các máy vi tính và có các

tác động nguy hiểm (có lẽ khó tránh khỏi) đối với

các nhà du hành vũ trụ

Trong đa phần thời gian, bầu khí quyển và từ trường

của Trái đất bảo vệ chúng ta khỏi những sự kiện dữ

dội hơn xảy ra trong khí quyển mặt trời, thí dụ như

các vụ nổ ở gần bề mặt thần thái dương (gọi là các

tai lửa mặt trời) hay các đợt phun trào của những

bọt khí khổng lồ từ bên trong Mặt trời (gọi là sự

phun trào vật chất vành nhật hoa, hay CME) Tuy

vậy, khi các hạt tích điện từ Mặt trời đến chạm trán

với từ trường của Trái đất, thì từ trường Trái đất bị

biến dạng và bị nén Những sự thay đổi mật độ hạt

tích điện trong tầng cao khí quyển có thể tạo ra

những hiệu ứng nổi bật Sự truyền thông vô tuyến

có thể bị gián đoạn và, thỉnh thoảng, những sự thay

đổi như vậy có thể cảm ứng những dòng điện nguy

hại trong những đường dây truyền tải điện đường

xa, trong cáp điện chôn dưới đất, và trong các

đường ống dẫn dầu Những tia lửa khổng lồ có thể

phá hủy các máy biến điện và làm tê liệt mạng lưới cấp điện

Nhưng giống như màn trình diễn cực quang, các quá trình mặt trời gây ra thời tiết vũ trụ cũng đẹp một cách ngoạn mục Ảnh bên dưới cho thấy một tai lửa hình vành phun lên từ bề mặt Thái dương, gửi một xung plasma lao nhanh ra ngoài ở tốc độ khoảng 300 km/s Trước khi phun trào, tai lửa này tồn tại dưới dạng một ống dài chất liệu từ tính, tương đối nguội, ở ngay phía trên bề mặt khả kiến Sau đó, nó bị mất ổn định bởi những cơ chế chưa được hiểu rõ hoàn toàn Những cơ chế như vậy là quan trọng vì chúng có thể tạo ra các CME, những

vụ phun trào có thể phóng thích tới 10 tỉ tấn plasma nóng vào trong nhật quyển – cùng với những hậu quả nghiêm trọng cho bất kì vật nào, con người hay bất cứ thứ gì khác, nằm trên đường đi của chúng

Một trong những mục tiêu chính của sứ mệnh Đài thiên văn Động lực học Mặt trời (SDO) của NASA

là tìm hiểu các cơ chế mất ổn định này Để hiểu rõ thêm về chúng, và những hiện tượng do chúng tạo

ra, chúng ta cần phải có thể quan sát các sự kiện mặt trời khi chúng xảy ra Điều này không dễ dàng

gì Các tai lửa và CME có thể xuất hiện bất kì nơi đâu, bất kì lúc nào, cho nên chúng ta cần một hệ thống theo dõi có thể quan sát toàn bộ bề mặt Thái dương một cách liên tục Ngoài ra, các vụ nổ mặt trời thường diễn ra nhanh chóng – tốc độ 1000 km/s không phải là hiếm – cho nên các bức ảnh phải thu được ở tốc độ và thời gian phơi sáng có thể thu lấy

sự phát triển của những sự kiện phức tạp này Việc

gửi dữ liệu từ quá nhiều hình ảnh như vậy trở về

Trái đất và sau đó phân phối đến cộng đồng khoa

học cũng gặp khó khăn Cuối cùng, luôn có các trở

ngại thường gặp đi cùng với sự làm việc trong

không gian: bạn chỉ phóng lên một lần, cho nên nếu

thiết bị hoạt động, thì bạn không thể sửa nó được;

toàn bộ thiết bị phải càng nhẹ càng tốt vì tiêu tốn

đến 200.000 bảng Anh cho mỗi kilogram thiết bị

phóng lên; và các thiết bị nhạy cùng máy vi tính

phải có thể trụ vững với thời tiết vũ trụ cực độ mà

chúng muốn nghiên cứu, không có sự bảo vệ của từ

trường Trái đất

Hình 1 Các tai lửa đang phun trào dữ dội của Mặt trời có thể

có những hệ quả thực sự đối với chúng ta trên Trái đất – từ sự

truyền thông vô tuyến bị gián đoạn cho đến các máy biến điện

bị hỏng hóc

Tất cả những yếu tố này gây thách thức cho những

người trong chúng tôi phụ trách thiết kế các thiết bị

trên SDO Là sứ mệnh đầu tiên trong chương trình

“Sống cùng một vì sao” của NASA, mục đích của

SDO là giúp chúng ta hiểu rõ hơn các sự kiện mặt

trời xảy ra như thế nào, thí dụ như tai lửa hình vành

ở Hình 1, sự tác động lên nhật quyển và, đặc biệt,

chúng gây ra thời tiết vũ trụ như thế nào Nhằm

mục tiêu ấy, SDO đang được xây dựng trên những

sứ mệnh trước đây như SOHO và STEREO, tương

ứng phóng lên quỹ đạo vào năm 1995 và 2006 Hai

sứ mệnh này vẫn đang hoạt động, bổ sung thêm

kiến thức của chúng ta về các sự kiện mặt trời bằng

cách thu thập thêm dữ liệu về vành nhật hoa phía

ngoài và, trong trường hợp STEREO, cung cấp

thêm các góc nhìn của những vụ phun trào mặt trời

Tương tự như vậy, TRACE, phóng lên vào năm

1996 và đã ngừng hoạt động hồi tháng 9, cung cấp

các bức ảnh phân giải cao của những vùng chọn lọc của khí quyển mặt trời

Kết quả từ những sứ mệnh có trước này mang lại một cái nhìn thoáng trêu ngươi của cách thức Mặt trời hoạt động Tuy nhiên, sứ mệnh mới này sẽ cho chúng ta biết nhiều về Mặt trời hơn so với các tiền bối của nó Toàn bộ những ảnh chụp trước đây của nhật hoa đều chịu ba hạn chế lớn Một là chúng không kết hợp sự phân giải không gian cao với các quan sát bao quát toàn bộ đĩa Mặt trời Thứ hai, các thiết bị đó không thể chụp quá nhiều hình ảnh nhanh liên tiếp nhau (gọi là hoạt động “cao phách”)

do các hạn chế tốc độ gửi dữ liệu về Trái đất Và cuối cùng, vì các thiết bị trước đây không thể chụp các bức ảnh trong một ngưỡng bước sóng khác nhau, và ở tốc độ có sánh với sự phát triển nhật hoa, cho nên không thể phân biệt các sự kiện quan sát thấy là do sự nóng lên, nguội đi, hay là do các thay đổi mật độ

Bộ ba giám sát mặt trời SDO được phóng lên từ Trung tâm Vũ trụ Kennedy, vào hôm 11/02 và được mang vào quỹ đạo địa tĩnh, cách bề mặt Trái đất 36.000 km, bởi tên lửa Atlas

V Ba thiết bị gắn trên tàu được thiết kế để bổ sung cho nhau Máy ảnh Từ và Nhật quyển (HMI), do các nhà nghiên cứu tại trường Đại học Stanford và Phòng thí nghiệm Thiên văn Vật lí Vũ trụ Lockheed Martin (LMSAL) phát triển, sẽ nghiên cứu hành vi của từ trường ở bề mặt Thái dương Để thực hiện nghiên cứu này, mỗi 30s HMI sẽ lập bản đồ dòng chảy vật chất trên bề mặt thái dương Nó cũng lập bản đồ từ trường “theo hướng nhìn” trong mỗi 45s

và bản đồ vec-tơ từ trường trong mỗi 15 phút Các bản đồ dòng chảy mặt cho chúng ta suy luận ra một

số cái đang diễn ra bên dưới bề mặt Thái dương, vì hình ảnh dòng chảy mặt có thể tiết lộ hành trạng của

từ trường ngay trước khi chúng xuất hiện ở bán cầu nhìn thấy Trong khi đó, các bản đồ vec-tơ từ trường, thể hiện hướng và độ lớn của từ trường ló ra

từ bề mặt thái dương Như với các bản đồ “theo hướng nhìn”, chúng cho ta biết từ thông theo hướng

đổ về Trái đất Vec-tơ trường thì mang lại nhiều thông tin hơn, nhưng các phép đo theo hướng nhìn thì nhạy hơn

Thiết bị thứ hai trên SDO là Bộ Ghi ảnh Khí quyển (AIA), cũng được phát triển tại LMSAL (hình 2) Nhiệm vụ của nó là nghiên cứu nhật hoa mặt trời phản ứng như thế nào với từ trường mà HMI quan sát thấy ở gần bề mặt Thái dương Bốn chiếc kính

thiên văn của AIA hướng ánh sáng vào bốn camera

CCD, chúng chụp ảnh của bầu khí quyển Mặt trời ở

những bước sóng tương ứng với các trạng thái ion

hóa của sắt và helium, đồng thời là ba dải phổ trong

vùng tử ngoại Dữ liệu từ các vạch quang phổ sắt

cho phép chúng ta lập bản đồ nhiệt độ của nhật hoa

trong một dải từ 700.000 đến 20.106 J, còn dữ liệu

helium khảo sát nhiệt độ từ 30.000 đến 100.000 K

Hình 2 Bốn kính thiên văn và camera CCD của Bộ Ghi ảnh

Khí quyển (AIA) gắn trên phi thuyền Đài thiên văn Động lực

học Mặt trời, chụp trong giai đoạn chuẩn bị cho chuyến bay

(Ảnh: NASA)

Thiết bị cuối cùng gắn trên SDO là Thí nghiệm

Tính biến thiên Tử ngoại Cực ngắn (EVE) Được

phát triển bởi đội ngũ tại Phòng thí nghiệm Vật lí

Vũ trụ và Khí quyển thuộc trường Đại học

Colorado, EVE gồm một ma trận quang phổ kế đo

suất phản chiếu toàn phần của mặt trời trên các

bước sóng từ 0,1 đến 105 nm Vì EVE và AIA đang

bay cùng với nhau, cho nên người ta luôn có thể kết

hợp các thay đổi suất phản chiếu của Mặt trời với

các sự kiện mặt trời đặc biệt, bằng cách so sánh

khoảng cách thời gian của các biến thiên trong các

phép đo của EVE với dữ liệu dải phổ trong các ảnh

chụp của AIA

Xử lí dữ liệu

Yêu cầu tốc độ ghi ảnh cao, độ phân giải không

gian và độ bao quát phổ rộng chi phối thiết kế của

cả ba thiết bị, cũng như các tính chất và quỹ đạo của

phi thuyền mang chúng Quỹ đạo địa tĩnh của đài

thiên văn trên, chẳng hạn, mang lại hai lợi thế lớn

để nghiên cứu Mặt trời Thứ nhất, những quỹ đạo

như vậy ở đủ cao phía trên Trái đất nên hành tinh

chúng ta chỉ chặn mất ánh sáng Mặt trời trong một giờ mỗi ngày – và thậm chí chỉ trong những khoảng thời gian hai ngày, hai tuần mỗi năm, vào tháng 9

và tháng 3 Thứ hai, quỹ đạo địa tĩnh có nghĩa là phi thuyền SDO luôn luôn có độ cao không đổi, nên nó

có thể truyền dữ liệu và nhận lệnh liên tục từ một trạm mặt đất ở gần White Sands ở New Mexico

Việc liên lạc liên tục với trạm mặt đất là thiết yếu đối với SDO, nhờ hoàn toàn vào khối dữ liệu mà nó tạo ra Có tổng cộng sáu camera CCD trên SDO – hai trên HMI và bốn trên AIA – và hầu như mỗi giây một bức ảnh 4096 × 4096 pixel (16 megapixel)

từ một trong số chúng phải được đọc ra và truyền về Trái đất Các pixel trên thật sự lớn so với các chuẩn camera CCD thương mại (13 × 13 µm)

Vì số photon có thể phát hiện ra trong một lần phơi sáng tỉ lệ với cỡ pixel, nên các CCD trên AIA có một ngưỡng động lớn – từ 1 đến 10.000 (Các camera được thiết kế và sản xuất bởi các nhà khoa học và kĩ sư tại Phòng thí nghiệm Rutherford Appleton ở gần Didcot, còn các máy dò CCD đặc biệt được hãng e2v sản xuất, hãng này cũng ở Anh quốc) Điều này thật tuyệt vời cho việc bao quát ngưỡng rộng cường độ trong một tai lửa mặt trời, nhưng nó cũng có nghĩa là mỗi ảnh chứa một phần

tư terabit dữ liệu Thật vậy, tổng lượng dữ liệu gửi

từ AIA và HMI đến trạm mặt đất New Mexico là khoảng 1,8 terabyte mỗi ngày, hay 67 megabit mỗi giây Để hình dung cỡ dữ liệu trên, bạn hãy xem mỗi ảnh sẽ chứa đầy 6,25 đĩa DVD, cho nên sẽ mất khoảng 540.000 đĩa DVD để chứa toàn bộ hình ảnh thu được trong một ngày

Tốc độ dữ liệu cao như vậy có sự tác động lớn đối với thiết kế của Trung tâm Điều hành Khoa học cho HMI và AIA (EVE, với tốc độ dữ liệu nhỏ hơn nhiều, có trung tâm dữ liệu riêng của nó), hệ thống phân phối dữ liệu và hệ thống mà phần còn lại của cộng đồng khoa học sử dụng để truy xuất dữ liệu trên Đặc điểm vừa nói tới này đặc biệt quan trọng, nếu bạn hỏi một nhà khoa học xem họ muốn thấy

dữ liệu gì, thì phản ứng đầu tiên của họ luôn là “Tất

cả chúng!” Thật không may, sự thật đáng sợ là mỗi khi các hình ảnh không bị nén, thì chỉ riêng AIA đã tạo ra khoảng 3,5 terabyte dữ liệu mỗi ngày – tương đương với việc tải xuống khoảng 700.000 bài hát MP3 chất lượng cao

Để tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà khoa học nghiên cứu mặt trời, một số tiện ích đã được phát triển cho phép họ khai thác kho dữ liệu SDO góp

phần cho những mục tiêu khoa học đặc biệt Thí dụ,

một số câu hỏi mà các nhà khoa học đang nghiên

cứu là các tai lửa có xuất hiện cùng với CME hay

không, những loại tai lửa nào xuất hiện cùng với

những đặc trưng riêng biệt trong phổ EVE, và có

những quan hệ thống kê gì giữa sự phun trào vật

chất dạng sợi tóc và các cấu hình từ trường Chúng

tôi còn sáng tạo ra một trình xem dữ liệu, cho phép

các nhà khoa học xem xét kho tài nguyên với dữ

liệu nén Điều này làm giảm đáng kể số lượng dữ

liệu phải thu thập các phép đánh giá khoa học chính

xác có thể bắt đầu Các công cụ xử lí khác bao gồm

một trang web “Sun Today” (sdowww.lmsal.com)

trưng bày các mẫu ảnh AIA và từ phổ HMI, cập

nhật mỗi 5 phút một lần, cùng các phim quay hàng

ngày của các sự kiện mặt trời

Cái chúng tôi đang tìm hiểu

Hồi cuối tháng ba, chúng tôi đã mở kính thiên văn

AIA lần đầu tiên Những hình ảnh đầu tiên thật đẹp

Tất cả các bộ lọc tinh vi phía trước đều sống sót sau

đợt phóng tên lửa và tất cả các thiết bị đều hoạt

động tốt Vài ngày sau khi chúng tôi bắt đầu thu

thập dữ liệu, Mặt trời đã tặng chúng tôi một tai lửa

phun trào khổng lồ ở phía đông của nó – một sự

khởi đầu tuyệt vời cho sứ mệnh 5 năm theo kế

hoạch của chúng tôi

Kể từ đó, chúng tôi đã quan sát Mặt trời hầu như

liên tục, với chỉ vài gián đoạn ngắn hạn để điều

chỉnh Trong thời kì này, Mặt trời đã trình hiện

trước chúng tôi một số CME, các phun trào dạng

sợi, những tai lửa nhỏ và thậm chí một vài tai lửa

trung bình lớn Kết quả là chúng tôi hiện đang bắt

đầu đánh giá xem bao nhiêu phần Mặt trời bị tác

động bởi sự sắp xếp lại từ tính trong một vùng rất

cục bộ Thí dụ, những khu vực không có các vết đen

có thể tạo ra các nhiễu loạn tác động đến 30-60% bề

mặt nhìn thấy

Các ảnh chụp ở tốc độ cao cũng hết sức phong phú

Lúc bắt đầy một hoạt động dạng sợi hay CME, một

số chi tiết xuất hiện ở tốc độ 100-600 km/s Lúc

khởi phát của một tai lửa, thỉnh thoảng có các

“luồng hơi” plasma chuyển động ở tốc độ

1000-2000 km/s Khi thu lấy những sự kiện như vậy, một

phần diện mạo khuếch tán của chúng gây ra bởi vệt

chuyển động; một sự phơi sáng 3s tiêu biểu mà AIA

chụp lấy, chẳng hạn, làm nhòe ảnh của một cấu trúc

2000 km/s đi 4-8 pixel Sự phơi sáng 30s tiêu biểu

của phi thuyền trước đây gây ra sự nhòe ảnh nhiều

gấp 5 lần hoặc hơn nữa và làm cho sự kiện xuất

hiện yếu đi 25 lần – trên thực tế, yếu đến mức sự kiện không thể nào phát hiện ra được Chúng tôi cũng nhìn thấy các dạng sóng chuyển động cùng với các đường sức từ ở tốc độ 1000-2000 km/s khi sự kiện tai lửa phát triển Những sóng lan nhanh này chưa bao giờ được trông thấy trước đây và chúng tôi không biết cơ chế nào tạo ra chúng hoặc vai trò của chúng trong quá trình tai lửa

Hình 3 Bản đồ nhiệt độ màu giả lập của bề mặt Mặt trời, tạo

ra bằng cách kết hợp nhiều ảnh bội mà AIA chụp được Trong ảnh phía bên trái, chụp hôm 16 tháng 9, ngưỡng nhiệt độ từ

1-2 triệu kelvin (xanh đến đỏ) Ảnh phía bên phải chụp hầu như ngay lúc ấy, nhưng ở đây ngưỡng nhiệt độ là 2-6 triệu kelvin (Ảnh: NASA)

Mặc dù một số dữ liệu này được xử lí tốt hơn dưới dạng số, nhưng các ảnh chụp nhiệt độ bội mà AIA thực hiện cũng có thể kết hợp để tạo ra một vài loại bản đồ nhiệt độ màu giả lập, giống như bản đồ trên hình 3 Phim quay của những bản đồ màu như vậy cho phép các nhà khoa học mặt trời nghiên cứu sự tiến triển nhiệt độ khi Mặt trời im ắng, cũng như khi

nó hoạt động Những đoạn phim này cung cấp bức tranh trực quan của các mối tương quan giữa các sự kiện trên Mặt trời ở khá xa nhau Trong hàng thập

kỉ, đã có các tranh luận về tai lửa hay sự phun trào dạng sợi có thể gây ra những sự kiện xa xôi khác Giờ thì chỉ sau vài tháng quan sát, các đoạn phim AIA đã xác lập rõ ràng tính nhân quả trên khoảng cách cỡ đường kính một mặt trời hoặc lớn hơn Mặc

dù hiện tại chúng ta đang trải qua kì cực tiểu sâu sắc nhất của hoạt động mặt trời trong hơn một thế kỉ, nhưng Mặt trời vẫn nói với chúng ta rất nhiều điều Kính thiên văn AIA: thách thức bậc bốn

Đài thiên văn Động lực học Mặt trời của NASA mang theo ba thiết bị, một trong số chúng là Bộ Ghi ảnh Khí quyển (AIA) Việc thiết kế bốn chiếc kính thiên văn của nó mang lại trước mắt chúng ta bốn thách thức chính, khó khăn hàng đầu là do bản thân ánh sáng mặt trời gây ra Lượng ánh sáng đi tới một

kênh tử ngoại cực ngắn (EUV) tiêu biểu yếu hơn

một tỉ lần so với ánh sáng mặt trời rơi lên phía trước

chiếc kính thiên văn Để loại bỏ ánh sáng khả kiến,

phía trước của mỗi kênh EUV được tráng một lớp

kim loại lọc chỉ dày 150 nm, hoặc khoảng 0,2%

đường kính của một sợi tóc người – đủ dày để chặn

ánh sáng khả kiến, nhưng đủ mỏng cho ánh sáng

EUV mong muốn đi qua

Việc chế tạo những bộ lọc như vậy thật sự khó

khăn, nhưng việc thiết kế khung cho chúng còn khó

hơn nữa Những khung này phải đủ cứng để sống

sót qua các dao động và biến thiên áp suất mà

chúng chịu trong lúc phóng tên lửa, nhưng chúng

không thể chặn một phần đáng kể ánh sáng EUV

Hình ảnh bên dưới thể hiện một trong nhiều bộ lọc

đã thất bại trong khi chúng tôi thử nghiệm các thiết

kế khác nhau để xác định xem mẫu nào sống sót

trong môi trường phóng

Ảnh: NASA

Thách thức thứ hai là đảm bảo rằng ánh sáng EUV

sẽ bị phản xạ khỏi các gương của kính thiên văn

Ánh sáng EUV không phản xạ khỏi một lớp bạc hay

nhôm theo yêu cầu của gương của kính thiên văn

ánh sáng khả kiến, cho nên thay vì thế chúng ta phải

tráng gương bằng một loạt lớp chất silicon và

molybdenum mỏng xen kẽ Những lớp tráng này

không thể loại bỏ, cho nên sự trục trặc ở lớp tráng

sẽ làm hỏng cả cái gương Các gương còn phải có

hình dạng thích hợp, và vì bước sóng của ánh sáng

EUV quá ngắn, cho nên chúng phải cực kì nhẵn, với

các biến thiên căn quân phương khoảng 0,3 nm

Thách thức thứ ba là ánh sáng EUV dễ dàng bị hấp

thụ bởi các tạp chất như các hợp chất silicon và

hydrocarbon dùng để giữ kính thiên văn AIA lại với

nhau Một lớp tráng tạp chất chỉ sâu 50 nm sẽ đủ để làm độ truyền qua của kính đi 50%, và các kính thiên văn AIA có 11 mặt khác nhau trong đó những tạp chất như vậy có thể được đưa vào, bao gồm cả các bộ lọc bội, gương sơ cấp và gương thứ cấp của kính, và bề mặt của chính camera CCD Điều này

có nghĩa là chưa tới 5 nm tạp chất có thể cho phép thu thập trên bất cứ bề mặt nào, hoặc trong quá trình chế tạo, hoặc từ khí thải của các thành phần sau khi AIA đi vào quỹ đạo

Cuối cùng, còn có câu hỏi về tính ổn định Mỗi pixel trên các camera CCD của AIA thu gom ánh sáng từ một hình nón rộng khoảng 0,6 giây cung, tương ứng với khoảng 730 km tại tâm của đĩa mặt trời Để tạo ra những hình ảnh sắc nét, chuyển động

do phi thuyền gây ra phải hạn chế với khoảng 0,2 giây cung, hoặc khoảng 14 km trên bề mặt thái dương Điều này đòi hỏi một hệ thống cân bằng hoạt tính, trong đó các tín hiệu sinh ra bởi bản thân các kính thiên văn dùng đẻ điều khiển góc của các gương thứ cấp gắn trên các đầu đọc áp điện Kết quả là nó ổn định giống như giữ một chùm laser hướng vào một vòng tròn mục tiêu đường kính 1mm từ khoảng cách 10 km Đối với những người thích chơi golf, điều này tương đương với việc một người chơi đang đào một cái lỗ tại Old Course ở St Andrews trong khi đang đứng ở rạp xiếc Piccadilly

• Tác giả Alan Title là giáo sư vật lí tại trường Đại học Stanford, Hoa Kì; nhà khoa học thâm niên tại Trung tâm Công nghệ Tiên tiến Lockheed Martin ở Palo Alto

Nguồn: Physics World, tháng 11/2010