Quả giả đế hoa, hình trứng, có gai và đài còn lại, khi chín màu vàng nâu.. Quả đóng có góc, màu vàng nâu nhạt, rất cứng, có nhiều lông tơ.. Bộ phận dùng: Vị thuốc là quả giả bổ đôi phơi
Trang 1Cây thuốc vị thuốc Đông y – KIM ANH
Vị thuốc Kim anh
Cây Kim anh
Trang 2KIM ANH (金 櫻 )
Fructus Rosae laevigatae
Tên khác: Kim anh tử, Mác nam coi (Tày), Thích lê tử, Đường quán tử
Tên khoa học: Rosa laevigata Michx., họ Hoa hồng (Rosaceae)
Mô tả:
Cây: Cây nhỏ, mọc dựa, thành bụi Thân cành có gai Lá kép gồm 3 lá chét, mép khía răng nhọn, có lá kèm nhỏ Hoa to, màu trắng, mọc riêng lẻ ở đầu cành Quả giả (đế hoa), hình trứng, có gai và đài còn lại, khi chín màu vàng nâu Hạt (quả thật) nhiều, dẹt Mùa hoa quả: Hoa: Tháng 3 - 6; Quả: Tháng 7 - 9
Dược liệu: Quả già (đế hoa lõm biến thành) bổ dọc, hình bầu dục, dài 2 - 4 cm, rộng 0,3 - 1,2 cm Mép cắt thường quăn gập lại Mặt ngoài màu da cam, nâu đỏ hoặc nâu sẫm bóng, hơi nhăn nheo, có vết của gai đã rụng Đầu trên mang vết tích của lá đài, nhị và nhụy Đầu dưới còn sót lại một đoạn cuống ngắn Phần lớn đã được nạo sạch hạt (quả đóng) và lông Quả đóng có góc, màu vàng nâu nhạt, rất cứng, có nhiều lông tơ Vị hơi ngọt, chát
Bộ phận dùng: Vị thuốc là quả giả bổ đôi phơi khô của cây Kim anh (Fructus
Rosae laevigatae)
Phân bố: Cây mọc hoang ở vùng núi thấp ở hai tỉnh Cao bằng và Lạng sơn Cũng
thường được trồng làm hàng rào
Thu hái: Thu hái vào tháng 10 - 11, khi ‘quả’ chín tới biến thành màu đỏ, phơi
Trang 3khô, loại bỏ gai cứng
Thành phần hoá học:
Quả chứa nhiều Saponin (17%), Vitamin C (1.5 %), Đường như fructose, sucrose Các acid hữu cơ như malic, citric Tannin, Nhựa (Resin) Khoáng chất như
Calcium (0.8%), Magnesium (0.3%), Potassium (1.3 %), Sắt (40 ppm),
Manganese (59ppm), Kẽm (15 ppm) Các sắc tố đỏ và vàng loại carotenoid thuộc nhóm rubixanthin, lycopen
Hạt chứa heterosid độc (khi dùng phải bỏ hạt)
Công năng: Cố tinh, súc niệu, sáp trường, ngừng tiêu chảy
Công dụng: Chữa di tinh, mộng tinh, hoạt tinh, đái rắt, băng huyết, dong huyết,
đới hạ; tiêu chảy lâu ngày, lỵ lâu ngày, suy nhược thần kinh
Cách dùng, liều lượng: 4 - 12g một ngày Dạng thuốc sắc, cao, thường dùng phối
hợp các vị thuốc khác
Bào chế: Loại bỏ tạp chất, rửa sạch, sấy khô Kim anh nhục (thịt ‘quả’ Kim anh):
Lấy quả Kim anh sạch, ngâm mềm, bổ đôi, nạo hết ‘hạt’ (quả đóng) và lông ở trong, phơi hoặc sấy khô
Bài thuốc:
1 Chữa di mộng hoạt tinh, vãi đái và lưng gối mỏi đau: Dùng quả Kim anh 20g,
Củ súng và Cẩu tích mỗi vị 16g, sắc uống (Lê Trần Đức)
Trang 42 Chữa suy nhược thần kinh, di mộng tinh, hoạt tinh, viêm ruột: Kim anh 500g,
Ba kích 250g, Tua sen 50g Hai vị kim anh và ba kích thái mỏng, sao vàng, tán nhỏ, cho vào một túi nhỏ cùng với tua sen, rồi nấu với 3 lít nước còn chừng 1 lít Lọc kỹ, để riêng, tiếp tục nấu với 2 lít nước nữa cho đến khi còn 0,5lít, lọc lấy nước bỏ bã Trộn hai nước lại, cho thêm đường (1.000g), khuấy tan, cô đặc còn 1lít là được Để nguội, thêm vài giọt tinh dầu cam cho thơm Mỗi ngày uống 2 thìa canh, chia làm hai lần 2 Chữa tiểu són, tiểu rắt: Kim anh 10g, tang phiêu tiêu 10g, tua sen 10g, sơn dược 12g Tất cả phơi khô, sắc với 400ml nước còn 100ml, uống làm hai lần trong ngày
3 Bài thuốc bổ sinh khí: Quả Kim anh, Khiếm thực, hai vị đồng lượng, sấy khô tán nhỏ, làm thành viên bằng hạt ngô Ngày uống 10-20 viên (Thủy lục nhị tiên đơn)
4 Viên bổ huyết và ích tinh khí: Quả Kim anh (bỏ gai, hạt) 160g Sa nhân 80g, tán nhỏ, làm thành viên với mật Viên bằng hạt ngô, uống lúc đói, mỗi lần 50 viên, uống với rượu nóng (Dược liệu Việt Nam)
5 Chữa tỳ hư, tiêu chảy lâu dài: Kim anh 10g, phục linh 10g, đảng sâm 10g, bạch truật 10g, hạt sen 15g Sắc uống trong ngày
6 Chữa ra mồ hôi trộm, ù tai, chân tay tê mỏi: Cao quả kim anh 184g, hoàng bá, khiếm thực mỗi vị 180g; Sa sâm nam, sơn dược mỗi vị 120g Hạt sen, tỏa dương, táo nhân, mạch môn, hên tu, tri mẫu, long cốt, mẫu lệ mỗi vị 75g Tất cả tán bột, trộn đều, làm thành viên 0,1g Ngày uống 6g
7 Trị sa tử cung, sa trực tràng: Kim anh tử 30g, Ngũ vị tử 6g, sắc nước uống Trường hợp sa tử cung lâu ngày có thể kết hợp với bài thuốc bổ trung ích khí uống
Trang 58 Trị trẻ em đái dầm, đái nhiều lần do thận hư: Kim anh tử lượng vừa đủ nấu thành cao cho uống
Kiêng kỵ: Bệnh mới phát sốt, người nhiệt táo kết không nên dùng
Ghi chú: Tránh nhầm kim anh với một loài hồng dại mọc hoang trong rừng, có
dáng cây và hoa rất giống nhưng hoa lại có màu đỏ mà nhân dân Lạng Sơn vẫn gọi
là Kim anh hoa đỏ Cây này không được dùng làm thuốc