Biết Người Chương 4 ppsx

KHÍ CHẤT - NHỮNG BẨM CHẤT CĂN BẢN THUỘC CẢM TÍNH Chúng ta đã nhận thấy mỗi chứng bệnh trong bảng kê trước đây tương ứng với bệnh thái của một bẩm chất căn bản thuộc cảm tính của cá tính

Biết Người Dịch giả: Phạm Cao Tùng

Phần I - Chương 4

CÁ TÍNH CỦA CON NGƯỜI

I KHÍ CHẤT - NHỮNG BẨM CHẤT CĂN BẢN THUỘC

CẢM TÍNH

Chúng ta đã nhận thấy mỗi chứng bệnh trong bảng kê trước đây tương ứng với bệnh thái của một bẩm chất căn bản thuộc cảm tính của cá tính chúng ta

Lòng tham muốn:

Bệnh cuồng vọng chỉ là sự phát triển quá mức của một bẩm chất thiên nhiên: lòng tham muốn Ở đây chúng ta không nên hiểu chữ “tham muốn” theo cái nghĩa

“xấu” mà người ta thường gán cho nó Đó là một bẩm chất thiên nhiên nó khiến chúng ta biết đòi hỏi những gì chúng ta có quyền “có” hoặc có quyền “hưởng” để nhận lấy của đời sống những tài sản vật chất hoặc tinh thần mà chúng ta thấy rằng cần thiết cho chúng ta Đó là một bẩm chất hữu ích, nó đem lại cho chúng ta một mục đích sống mà người ta thường gọi một cách hơi thô là “lợi lộc”

Tùy người, lòng tham muốn có nhiều giá trị khác nhau Nếu nói về tài sản vật chất

(tiền bạc, bàn ghế, nhà cửa, đất đai) nó có thể đi từ óc vô tư, bất vụ lợi đến lòng gian tham và từ sự nhún nhường hoặc khiêm tốn đến thói quen kiêu ngạo, nếu nói

về những tài sản thuộc tinh thần hoặc danh vọng

Lòng nhân:

Sự thác loạn của tâm đức là bệnh gian ác, do sự thiếu bẩm chất lòng nhân một

khuynh hướng thiên nhiên nó khiến chúng ta yêu người đồng loại, muốn kết thân với họ, lưu tâm đến họ, nghĩ đến họ cũng như chúng ta nghĩ đến mình, nói tóm lại,

nó làm cho chúng ta có lòng nhân, biết thương nhau (Lòng nhân là sự gạt bỏ những lợi lộc riêng của mình một khi biết rằng muốn đoạt được những lợi lộc ấy tất phải làm thiệt hại kẻ khác (A Delmas) Sự gian ác chỉ là sự khuyết kém “lòng

nhân” nó không như người ta thường tưởng là sự đối ngược với “lòng nhân” Sự gian ác không phải luôn luôn có nghĩa là làm ác một cách cố tình, đôi khi đó chỉ là một hành động mà người đã làm không lưu tâm gì đến những thiệt hại hoặc những đau khổ gây ra cho kẻ khác Sự gian ác nó thuộc về bệnh lý, là một sự khuyết kém, chứ không phải sự mất hẳn “lòng nhân” Người ta nhận thấy tình thương ở người

gian ác, tình thương ấy thường hướng về một người hoặc số rất hiếm người

Không có danh từ nào riêng để chỉ về mực cao nhất của lòng nhân Người ta có

thể gọi là lòng ái nhân vẹn toàn

Óc hợp đoàn:

Bệnh khoác lác là sự phát triển quá mức của một bẩm chất tự nhiên: óc hợp đoàn

Bẩm chất này khiến chúng ta biết làm cho người khác quan tâm đến mình, khiến cho chúng ta tìm kiếm, mua chuộc hoặc chinh phục tình cảm, sự kính nể hoặc lòng tốt của kẻ khác Thật thế, người khoác lác là người có nhiều óc hợp đoàn nhất, họ đặt điều vẻ chuyện để đề cao mình một cách thái quá, để đoạt được những lợi lộc

về mặt xã hội, để làm người khác phải ngạc nhiên, phải bất ngờ v.v…

Óc hợp đoàn khác lòng nhân ở chỗ, một đàng thì tìm kiếm còn một đàn thì phân

bố tình cảm

Óc hợp đoàn là điều kiện tất yếu của đời sống tập thể: Nó nảy sinh ra phép lịch sự, phép xã giao, những nghi thức, những nghi lễ v.v…

Ở phần cao của nó là tính diêm dúa, tính khoác lác bịp đời, lẻo dối, nói một cách chung là sự giả dối

Ở phần thấp nó là tính trắng trợn, tính nói xẵng, nói thực nhưng cộc lốc, nói như

“dùi đục chấm mắm”

Được phát triển điều hòa, nó nảy sinh ra tính thực thà

Hoạt động tính:

Bệnh tâm thần bất định là sự lệch lạc của bẩm chất cốt yếu thứ tư: hoạt động tính

Hoạt động tính chỉ về sức hoạt động mạnh mà cũng có nghĩa là sự cần dùng hoạt

động (Một người hoạt động không bắt buộc phải là một người khỏe về thể chất Chúng ta thường thấy những người ốm yếu nhưng hoạt động rất hăng, trái lại có người “voi vật không ngã” nhưng lại tỏ ra bải hoải, suy nhược) Hoạt động không

cốt là vận động, nó gồm những cử chỉ, những sắc mặt, những thái độ, những lời nói, xét cách chung, nó gồm tất cả những phương cách để diễn đạt tình cảm, biểu

lộ tư tưởng Bẩm chất này giúp chúng ta chuyển tư tưởng sang hành động

Đừng làm lộn hoạt động tính với thái độ và lối xử sự của một người nó thuộc về động lực Hoạt động tính là một khả năng đã có trong chúng ta, là những gì chúng

ta có thể làm Thái độ và lối xử sự là tổng kết những hành động đã được thực hiện,

là những gì chúng ta làm Hoạt động tính thuộc về tiềm tế, thái độ và lối xử sự thuộc về thực tế

Ở địa hạt trên của hoạt động tính là: tính liến thoáng, náo động, bộc lộ, cởi mở Ở địa hạt dưới là tính nhu nhược, chậm chạp, bất động Hoạt động tính có nhiều cấp

bậc nó đi từ sự thoải mái tới sự khích động

Hoạt động tính tùy thuộc mật thiết với một trạng thái thể chất chung mà người ta

gọi là toàn thân cảm giác Toàn thân cảm giác là tất cả những cảm giác bên trong

con người do trạng thái thần kinh chúng ta gây ra Khi bộ thần kinh chuyển vận điều hòa toàn thân cảm giác chúng ta tốt, chúng ta cảm thấy một sự khoan khoái toàn thể khó tả, một cảm giác khoan khoái nó giúp cho sự chuyển vận của hoạt động tính Trái lại khi toàn thân cảm giác chúng ta không được tốt thì hoạt động

tính bị ngưng trệ

Cảm xúc tính:

Đa cảm xúc là sự phát triển quá độ của bẩm chất cảm xúc tính, bẩm chất thứ năm

và sau cùng của những bẩm chất thuộc cảm tính

Cảm xúc tính là phản ứng của một người trước sự khiến dụ của ngoại giới, nó có thể là một sự đau khổ, một nguy hiểm, một niềm vui Cảm xúc tức là buồn, vui, sợ hoặc giận dữ Đó là bẩm chất đặc biệt giúp bản ngã phòng thủ, một bộ máy đề phòng, một con chó giữ nhà nó nhận biết đâu là thù, đâu là bạn của chủ nó Nó giúp chúng ta đề phòng, tự vệ

Ở phần cao nó là tính nỏng nảy, đa cảm Ở phần thấp tính lanh lợi, tính thản nhiên

Những phản ứng sinh lý có thể làm cho những cảm xúc lộ ra ngoài: Khi chúng ta giận dữ hoặc sợ hãi, mặt chúng ta sẽ đỏ bừng hoặc tái xanh, tay chân run rẩy

Năm bẩm chất căn bản ấy: tham muốn, lòng nhân, óc hợp đoàn, hoạt động

tính, cảm xúc tính được gọi là những bẩm chất thuộc hoạt động và tình cảm Đó

là những trạng thái tiên nhiên, do trời sinh, do cách cấu thành thể trạng của con người

Hai trong những bẩm chất ấy là hoạt động tính và cảm xúc tính có liên quan mật

thiết với sinh lý và có thể biểu lộ ra ngoài mặt nên được gọi là những bẩm chất

thuộc hoạt động Còn lại ba bẩm chất kia lòng tham muốn, lòng nhân, óc hợp

đoàn thì được ghép vào những bẩm chất thuộc cảm tính

Đem một người ra mà xét, chúng ta thấy những bẩm chất ấy không thay đổi, lúc nào chúng cũng hiện diện và giữ nguyên giá trị Chúng nó tồn tại suốt một đời người và vẫn ở một mức độ, nhưng ở phần sau đây, chúng ta sẽ thấy bằng cách nào cái cá tính tập thành có thể che đậy nó, kích thích nó hoặc làm giảm sức hoạt động của nó

Căn cứ vào những chứng bệnh tinh thần do thể tạng sinh ra, chúng ta đã nhận định năm bẩm chất cốt yếu của khí chất, nhưng còn những bẩm chất của trí tuệ thì ra sao? Vì sao những chứng bệnh nói trên không thể giúp chúng ta biết gì về những bẩm chất của trí tuệ cả?

Thưa, bởi một lẽ giản dị là ở những chứng bệnh này trí tụê không hề bị thương tổn Nói cho đúng, những người mắc bệnh “tham vọng”, “khoác lác”… không phải là những người cuồng trí hẳn Đầu óc họ chỉ bị lệch lạc ở một điểm nào đó thôi, ngoài ra họ vẫn biết suy luận đúng đắn, trí tụê họ không hề hấn gì cả Vì thế, lâu nay người ta vẫn cho rằng họ hoàn toàn chịu trách nhiệm về những hành vi của

họ (và hiện giờ vẫn thế, tòa án vẫn kết tội họ), họ là những người nửa khùng nửa

điên Khi họ bị giam giữ, người ta có thể dùng họ để làm những công việc cần đến

trí tuệ

Người ta có thể ngờ rằng những bệnh thuộc nhóm đầu, những bệnh do thương tích gây ra có thể giúp chúng ta biết rõ về những bẩm chất của trí tuệ, vì những chứng bệnh này có ảnh hưởng đến những bẩm chất thuộc trí tuệ, và những con bệnh ấy đều là những người điên thật sự Nhưng người ta vướng phải một lối bí Những thương tích đã gây nên những chứng bệnh ấy cũng đã làm hư hỏng cả guồng máy trí tuệ Bộ não của những con bệnh ấy không giống những người khác, vì thế cũng không rút tỉa được một vài nhận xét hay ho nào về những bộ não lành mạnh

Nguồn gốc của sự sống:

Phải khảo xét ở một nguồn gốc khác: ở nguồn của sự sống, nó đã giúp chúng ta kiểm điểm những bẩm chất thuộc hoạt động và cảm tính vì lẽ đương nhiên, những bẩm chất này cũng xuất hiện cùng một nguồn gốc ấy

Không có cách nào khác để định nghĩa sự sống hơn là dựa theo những biểu hiện của nó Đặc tính cốt yếu của sự sống là sự liên tục Mỗi sinh vật đều do một sinh vật khác sinh ra Mỗi tế bào đều bắt nguồn gốc ở một tế bào khác Nhưng ai đã sáng tạo ra tế bào đầu tiên?

Vấn đề này đã gây ra bao nhiêu cuộc bàn cãi sôi nổi cho đến nay vẫn chưa chấm dứt

Những người tin theo thuyết “quyết định”, thuyết “duy vật” cho rằng sự sống là sự hợp thành toàn bộ những hiện tượng thuộc lý hóa học mà về cách truyền chủng, chúng ta chưa hiểu được, không phải vì không hiểu nổi bản thể của những hiện

tượng ấy mà vì tính cách vô cùng phức tạp của chúng

Những người thuộc phái “vạn vật sáng tạo” thì tin rằng phải có một đấng tối cao dựng nên vạn vật Mỗi phái đều có một số người bênh vực cuồng nhiệt Chúng ta không dự vào cuộc bàn cãi ấy, nó vượt qua khỏi phạm vi sách này Chúng ta chỉ biết rằng cho đến ngày nay chúng ta chưa hề biết gì cả về nguồn gốc sự sống Nếu chúng ta rõ được, chúng ta đã làm những bậc thần thánh, nhưng chúng ta chỉ là người, nghĩa là chưa có gì đáng kể

Song nếu chúng ta chưa biết gì về nguồn gốc của sự sống, ít ra chúng ta cũng biết được những điều kiện căn bản của sự sống Mỗi sinh vật sống đều biểu thị bởi bốn hiện tượng riêng biệt

Những hiện tượng của sự sống:

Hiện tượng đầu tiên là dinh dưỡng Tất cả mọi sinh vật đều biết tự dưỡng, nghĩa

là ở mỗi sinh vật đều có một sự trao đổi những thực chất với hoàn cảnh mà nó đang sống Những sinh vật thô sơ nhất chỉ gồm có một tế bào, như loài “protiste” chẳng hạn, cũng nhận được của cái hoàn cảnh mà chúng đang sinh sống, những chất bổ cần thiết nó ngấm qua cái vỏ bọc nguyên sinh chất của chúng Càng bước cao lên trên đẳng cấp sinh vật, chúng ta sẽ thấy cơ năng dinh dưỡng được quy định vào một cơ quan do đó những cơ quan này đã trở nên phức tạp

Hiện tượng thứ hai là hiện tượng sinh sản Tất cả những sinh vật đều được truyền

tồn, nối dõi Đó là do tính cách liên tục của sự sống Để thi hành công việc ấy, tạo vật dùng nhiều phương thức khác nhau và bất chấp cái luân lý của con người Đôi

khi, ở những sinh vật thô sơ, cái tế bào nguyên khởi tự chia ra làm đôi để sinh ra hai sinh vật mới riêng biệt; có trường hợp sinh vật ấy nảy sinh thêm bằng cách nảy mầm nở mọng, lại cũng có khi những sinh vậy ấy tạo ra những tế bào đặc biệt, được gọi là tế bào tính dục Hai tế bào trống mái sẽ kết hợp nhau để sinh ra một sinh vật mới Đó là lối sinh sản tính biệt

Hiện tượng thứ ba là hiện tượng di động Tất cả những sinh vật đều có thể di

động, tự động, vận động, chuyển động Dù là những sinh vật sơ đẳng nhất, trông ở mặt ngoài hình như không có động lực, nhưng bên trong vẫn có nhiều sự vận chuyển dù là yếu ớt Những sự máy động này có thể rất chậm như ở giống san hô hoặc nhanh như ở loài chim én

Hiện tượng sau cùng là cảm thụ tính Tất cả những sinh vật đều bị khích động

hoặc ít hoặc nhiều bởi những khích động của hoàn cảnh bên ngoài Tất cả đều biết cảm giác Lẽ dĩ nhiên ở đẳng cấp dưới, những cảm giác này rất thô thiển, nó được cảm giác bởi toàn bộ của tế bào Càng lên cao ở đẳng cấp sinh vật nó càng trở nên phức tạp Các sinh vật cao đẳng có những cơ quan riêng biệt cho mỗi loại cảm giác

Người ta cũng nhận thấy bốn điều kiện của sự sống này ở những vật thể vô tổ chức nhưng chỉ thấy riêng từng hiện tượng một Một ngọn lửa chẳng hạn, cho chúng ta thấy hình ảnh của sự dinh dưỡng Nó cũng biết hấp thụ và biến hóa những thực chất của cảnh vật bên ngoài

Việc thành lập những tinh thể trong một thứ nước mà chất thuốc đã tan đến nung

độ, gần giống như sự sinh sản Sự vận động rất thông thường trong tạo vật: những

con nước, cái trọng lực, những tinh tú, đều di chuyển

Sau hết một vài vật thể cũng biết cảm thụ, cũng có những cảm giác thực sự Chất thép thu nhận một vài tính chất mới khi gặp phải một từ dả và biến thành nam châm Dưới ảnh hưởng của ánh sáng, chất “gélatine bichromatée” không còn tan

được trong nước, và chất “gélatino bromure d’argent” (hai chất này dùng trong việc làm phim ảnh) sẽ trở nên đen sậm Điện trở của chất sélénium đổi thay tùy

theo sức sáng và điện trở của chất kim khí thì thay đổi tùy theo nhiệt độ v.v… Nghiên cứu về những sinh vật, chúng ta nhận thấy điều này: bốn tính chất nói trên, xét riêng từng tính chất một thì nó chỉ thuộc về phương diện lý hóa học Người ta chỉ có cách phân biệt một hiện tượng sinh sống với một hiện tượng vật chất bởi một cái gì đó, mà hiện tượng sau này không thể có

Tất cả vấn đề là sự hiện diện đồng thời của bốn hiện tượng nó biểu thị cho sự sống

Bốn tính chất này vừa “đầy đủ” vừa “bất biến” Đầy đủ vì môt khi có đủ bốn tính chất này thì có sự sống Bất biến vì không một sinh vật nào mà không có đủ bốn tính chất này

Người ta nhận thấy ngay hai tính chất đầu tiên (dinh dưỡng và sinh sản) là hai cơ năng bảo tồn có mục đích làm cho sinh vật được trường tồn Còn hai tính chất kia (vận động và cảm thụ tính) là những cơ năng tiếp ngoại, giúp cho sinh vật liên lạc, giao dịch với cảnh vực bên ngoài, để hoặc tự sử dụng hoặc để tự bảo vệ

Nguồn gốc của những bẩm chất thiên nhiên:

Những bẩm chất tâm lý làm cơ sở cho cá tính chúng ta, chắc chắn có liên hệ mật thiết với bốn tính chất của sự sống Nếu không do đó mà ra thì do đâu? Sau đây chúng ta sẽ tuần tự xem xét qua

Sự dinh dưỡng đã nảy sinh ra những bản năng thèm khát như khát ăn, khát uống,

hô hấp v.v… Những bản năng này về phương diện tâm lý, đối ứng với bẩm chất

tham muốn Vả lại lời tục người ta cũng thường nói là: thèm tiền, khát danh vọng

v.v…

Sự sinh sản đã tạo ra tính năng ăn sâu ở mỗi sinh vật Về mặt sinh lý tính năng

đã tạo ra lòng nhân và các giai đoạn phụ thuộc: ái tính, tình mẫu tử, tình bè bạn,

tình thương, lòng ái nhân Freud đã có nói, tuy nói lơi hố về ảnh hưởng của tính dục trong cá tính con người

Tình dục cũng đã gây nên gia đình và bành trướng ra để lập thành những bộ lạc, những giống dân nói tóm lại là xã hội Trong ngành này, tính năng cũng đã phát

sinh ra óc hợp đoàn, điều kiện cần thiết cho cuộc sống chung

Sự di động thì chuyển thành bản năng: một thuộc về hoạt động, để tiến tới, để di

chuyển, hai là thuộc về phản ứng để tự vệ Một sinh vật có thể dùng cái cảnh vực

để sinh sống hoặc để bảo vệ sự sống

Bản năng trước là nguồn gốc của hoạt động tính, bản năng thứ hai là nguồn gốc của cảm xúc tính mà chúng tôi đã nói đó là lối phản ứng để phòng thủ

Tính chất sau cùng là cảm thụ tính đã phát sinh những khả năng trí tuệ của chúng

ta Điều đó có thể đoán biết, vì cảm thụ tính là dấu vết của hoàn cảnh đã in trên sinh vật Nhờ nó mà chúng ta có thể hiểu nổi những hiện tượng chúng ta đã chứng

kiến, những hiện tượng ở bên ngoài chúng ta

Cảm thụ tính đã sinh ra ba khả năng: trí nhớ, trí tưởng tượng và óc phán đoán

Trí nhớ là sự hấp thụ những tri giác, sự gìn giữ, ký giữ, xếp đặt để có thể nhận

biết lại những tri giác ấy khi cần Đó là cơ năng trí tuệ thụ động

Trí tưởng tượng là khả năng làm cho tri giác, những ký ức mà chúng đã moi móc

trong trí nhớ có thể gần gũi, tập hợp hoặc liên kết với nhau để đối chiếu, tương phản nhau và tạo thành những liên hợp mới mẻ Đó là yếu tố cốt yếu của sự sáng tạo dưới mọi hình thức

Óc phán đoán là khả năng giúp chúng ta phân biệt những tri giác bằng cách đối

chiếu, so sánh và đánh giá những tri giác ấy

Trí nhớ, trí tưởng tượng và óc phán đoán là ba bẩm chất cốt yếu hợp thành trí tuệ của chúng ta

Đến đây chúng ta có thể lập thành bảng kê cái cá tính thiên nhiên của con người như sau đây: