Từ góc trên của cánh trước có một vệt xiên vào giữa cánh màu nâu đen lợt, cạnh ngoài cánh có 8-9 chấm đen nhỏ.. Tập quán sinh sống và cách gây hại 1 Sâu đục thân Màu Vàng Bướm vũ hó
Trang 1trứng Trứng được đẻ thành từng ổ từ 50 - 80 cái và mỗi đêm một bướm cái đẻ từ 3 - 6
ổ trứng
Vòng đời của Scirpophaga incertulas (Reissig và ctv., 1986)
Bướm đực có thân dài từ 8-10 mm, sải cánh rộng từ 18-20 mm Đầu, ngực và cánh trước màu nâu nhạt Cánh trước có dạng hình tam giác, giữa có một chấm đen nhỏ Từ góc trên của cánh trước có một vệt xiên vào giữa cánh màu nâu đen lợt, cạnh ngoài cánh có 8-9 chấm đen nhỏ Thời gian sống của bướm đực độ 4-5 ngày và của bướm cái từ 5-7 ngày
Trứng nhỏ, màu trắng, thời gian ủ trứng từ 5 - 8 ngày
Sâu non màu trắng sữa, đầu màu nâu nhạt, lớn đủ sức dài 20-25 mm Sâu có 5 tuổi, phát triển trong thời gian từ 25-35 ngày
Nhộng dài 10 - 15 mm, màu nâu nhạt, kéo dài từ 7-10 ngày
Vòng đời sâu đục thân màu vàng từ 45-70 ngày
2) Sâu đục thân Sọc Nâu Đầu Đen, Chilo polychrysus Meyrick
Bướm đực có chiều dài thân từ 7- 9 mm, sải cánh rộng 20 - 23 mm Đầu ngực màu nâu nhạt, bụng màu nâu xám Cánh trước màu vàng nâu, cạnh ngoài có 1 hàng chấm đen, giữa cánh có 6 - 7 chấm đen nhỏ Cánh sau màu nâu nhạt, lông viền cánh màu trắng bạc Bướm cái có kích thước cơ thể từ 9 - 12 mm, sải cánh rộng 23 - 28 mm Râu đầu dạng sợi chỉ màu xám tro và màu nâu xám xen kẻ nhau Cánh trước màu nâu vàng Thời gian sống của bướm từ 5 - 7 ngày
Sâu đục thân sọc nâu đầu đen Chilo polychrysus Meyrick:
Trang 2a bướm, b sâu, c nhộng và vòng đời (Theo Reissig và ctv., 1986)
Trứng hình bầu dục dẹp, mới đẻ màu trắng, dần dần chuyển thành vàng nhạüt đến vàng tro, dài từ 0,70 - 0,85 mm, ngang từ 0,45 - 0,60 mm Ổ trứng xếp theo dạng vảy cá, thường là 1- 3 hàng, nhiều nhất là 5 - 7 hàng Một ổ trứng có khoảng 20 - 150 cái Thời gian ủ trứng từ 5 - 7 ngày
Sâu non lớn đủ sức dài từ 16 - 25 mm Đầu màu nâu đậm hoặc đen, lưng có 5 sọc nâu chạy dọc từ đầu đến cuối bụng Sâu có 5 tuổi, phát triển trong thời gian từ 20 đến 25 ngày
Nhộng có chiều dài từ 9 - 16 mm, ngang 2 mm Khi mới hình thành nhộng màu vàng, mặt lưng có 5 sọc dọc màu đỏ nâu, càng ngày nhộng càng đậm dần Giai đoạn nhộng kéo dài từ 6 - 10 ngày
Vòng đời sâu đục thân sọc nâu đầu đen khoảng 36 - 45 ngày
3) Sâu đục thân Sọc Nâu Đầu Nâu, Chilo suppressalis Walker
Bướm đực dài 10 - 13 mm, sải cánh rộng 20 - 25 mm Đầu, ngực màu nâu tro nhạt, mắt kép đen, râu đầu hình sợi chỉ, nhưng những đốt cuối có hình răng cưa nhỏ Cánh trước màu rơm đến nâu nhạt, có một hàng chấm màu tím đen ở gần sát cạnh ngoài và 5 đốm đen mờ ở giữa cánh Cánh sau màu trắng vàng Bụng thon nhỏ
Bướm cái có thân dài từ 12 - 15 mm, sải cánh rộng từ 25 - 31 mm Râu đầu hình sợi chỉ Trên cánh không có những chấm đen giữa cánh như bướm đực, cạnh ngoài cánh có 7 chấm đen Một bướm cái đẻ từ 150 - 250 trứng Thời gian sống của bướm từ 5 - 7 ngày
Trứng đẻ thành từng ổ, xếp hình vảy cá Trứng hình bầu dục dẹp Trứng mới đẻ màu trắng, sau chuyển dần thành màu nâu, sắp nở có màu đen Trứng đẻ gần chân của lá lúa, không phủ lông Thời gian ủ trứng từ 4 - 7 ngày
Sâu non lớn đủ sức dài từ 18 - 20 mm, màu nâu nhạt, trên lưng có 5 sọc màu nâu chạy suốt chiều dài thân Sâu có 5 tuổi, phát triển trong vòng từ 26 -35 ngày
Nhộng màu nâu vàng, dài từ 10 - 12 mm Giai đoạn nhộng từ 5 - 7 ngày Vòng đời sâu đục thân sọc nâu đầu nâu từ 40 - 70 ngày
Vòng đời của Chilo suppressalis Walker (Reissig và ctv., 1986)
Trang 34) Sâu đục thân Màu Hồng, Sesamia inferens Walker
Bướm có chiều dài từ 12 - 15 mm, sải cánh rộng từ 27- 30 mm Đầu, ngực màu vàng tro, bụng màu nâu nhạt Râu đầu của bướm đực ngắn, hình răng lược, râu bướm cái hình sợi chỉ Cánh trước có dạng hình chữ nhật màu nâu lợt, gân cạnh ngoài cánh có màu xám đen Ngay chính giữa cánh có một vân dọc màu nâu tối kéo dài từ góc cánh đến cạnh ngoài của cánh Cánh sau màu trắng bạc, cạnh ngoài cánh màu nâu nhạt và có rìa lông Bướm sống từ 4 - 10 ngày
Bướm cái bắt đầu đẻ trứng vào 2 hoặc 3 ngày sau khi giao phối Thời gian đẻ trứng từ 5 - 6 ngày, nhiều nhất là 10 ngày Số lượng trứng đẻ phần lớn tập trung
trong 3 ngày đầu Mỗi bướm cái có thể đẻ từ 1 - 15 ổ trứng, trung bình 4 - 5 ổ Số lượng trứng trong mỗi ổ thay đổi tùy theo lứa sâu trong năm, trung bình từ 200 - 250 trứng Trứng có tỉ lệ nở rất cao, có thể trên 80%
Trứng hình bán cầu hơi dẹp, đỉnh hơi lõm Trên bề mặt trứng có các khía dạng mạng nhện Trứng mới đẻ màu trắng, khi gần nở màu tím Thời gian ủ trứng từ 4 - 8 ngày
Sâu lớn đủ sức dài từ 20 - 30 mm, đầu nâu đậm, mặt dưới ngực và bụng màu vàng nhạt, mặt lưng màu hồng tím Sâu có 5 tuổi và phát triển từ khi nở đến lớn đủ sức từ 20 - 40 ngày
Nhộng to, màu nâu sậm, dài 12 - 15 mm Nhộng phát triển từ 7 - 10 ngày Vòng đời sâu đục thân màu hồng từ 45 - 60 ngày
Vòng đời của Sesamia inferens Walker (Reissig và ctv., 1986)
4 Tập quán sinh sống và cách gây hại
1) Sâu đục thân Màu Vàng
Bướm vũ hóa vào ban đêm và có thể giao phối ngay sau khi vũ hóa và 2 ngày sau bắt đầu đẻ trứng Bướm thích đẻ trứng trên những đám ruộng xanh tốt, rậm rạp Ban ngày bướm ẩn trong tán lá lúa rậm rạp gần mặt nước Bướm bắt đầu hoạt động mạnh khi trời vừa tối và mạnh nhất từ 19 - 20 giờ đối với bướm cái và từ 23 giờ khuya đến 1 giờ sáng đối với bướm đực Bướm rất thích ánh sáng đèn và vào đèn nhiều lúc
Trang 4trăng tròn Bướm có thể bay xa đến 2 km để tìm thức ăn
Sâu non mới nở gặm ăn chất keo và lông phủ lên ổ trứng hay ở đáy ổ trứng chui ra Sâu tấn công cây lúa bằng hai cách tùy giai đoạn sinh trưởng của cây lúa: 1/ Lúa ở giai đoạn mạ hoặc đẻ nhánh Sâu mới nở nhả tơ nhờ gió đưa sang các bụi lúa lân cận hoặc một số rớt xuống nước và nhờ gió đưa theo dòng nước phân tán đến các cây khác Khoảng 90% sâu phân tán được đến các cây khác, nhưng chỉ 40% trong số trên là có thể sống và đục được vào thân cây lúa Sau khi phân tán đến các lá, sâu chui vào bên trong bẹ lá, ăn mặt trong của bẹ từ 3 - 5 ngày Sang tuổi 2, miệng đủ cứng, sâu đục thân cây lúa chui vào bên trong thân, ngay phía trên mắt và thường dùng tơ bịt kín lỗ đục để nước không chui vào Sâu ăn phá đọt non của cây lúa làm cho dưỡng chất và nước không di chuyển lên nuôi đọt được nên đọt bị héo khô, gọi là “chết đọt”
2/ Lúa sắp trổ hoặc mới trổ Sâu đục qua lá bao đòng chui vào giữa thân xong bò dần xuống phía dưới ăn điểm sinh trưởng, cắt đứt các mạch dẫn chất dinh dưỡng
nuôi bông làm cho bông bị lép trắng gọi là “bông bạc”
Ở tuổi nhỏ sâu có thể sống trong thân cây mạ, khi cơ thể lớn (tuổi 3), sâu chui
ra ngoài vì thân cây nhỏ so với cơ thể sâu; sâu cắn đứt thân mạ một đoạn ngắn hoặc cắn đứt một đoạn lá xong cuốn lại thành ống và sống trong đó, khi di chuyển sâu mang theo mình đoạn thân mạ hoặc cuốn lá đó, do đó sâu đục thân còn có tên gọi là
“sâu ống” Thời gian sinh trưởng của sâu non, tỉ lệ bướm cái và đực và số lượng
trứng của mỗi bướm cái sinh sống trên mạ thường kém hơn so với sâu sống trên lúa đã cấy
Hình từ trái sang phải: Ổ trứng
của sâu đục thân màu hồng, sọc nâu và hai chấm (IRRI, 1983)
Tỉ lệ sâu đục vào thân cây lúa cao hoặc thấp tùy theo tuổi của cây:
- Cây lúa ở giai đoạn mạ hay còn nhỏ, bẹ ôm sát thân, không thuận lợi cho sâu non vì khó đục được vào bên trong thân cây lúa, do đó sâu phải kéo dài thời gian phát triển Sâu sống trong ruộng mạ càng lâu tỉ lệ chết càng nhiều Việc nhổ mạ đem cấy cũng làm tăng tỉ lệ chết của sâu non
- Khi cây lúa đẻ nhánh bẹ rất mềm, sâu đục vào dễ dàng Trên lúa đứng cái,
Trang 5các tầng bao lá dày cứng và nhiều, sâu đục vào khó khăn nên thường bị chết nhiều Giai đoạn làm đòng, lúa chỉ có một bao đòng nên sâu đục vào bên trong thân cây lúa dễ dàng Lúc lúa trổ, thân cây lúa cứng nên sâu khó xâm nhập
Đặc điểm của sâu này là chỉ một con sống trong một thân cây lúa; khi hết thức
ăn sâu chui ra ngoài tấn công sang cây khác, do đó sâu có khả năng phá hại rất cao Sâu cần ẩm độ cao để hóa nhộng (trên 90%), do đó, sâu thường làm nhộng bên trong thân cây lúa hoặc dưới mặt đất độ 1 - 2 cm, đôi khi nếu đồng ruộng khô hạn sâu có thể chui xuống cách mặt đất độ 10 cm để hóa nhộng Trước khi hóa nhộng sâu đục sẵn một lỗ ở thân cây lúa, chừa lại lớp biểu bì để khi nở bướm chui ra ngoài
2) Sâu Đục Thân Sọc Nâu Đầu Đen
Bướm thường nở về đêm và bướm cái đẻ trứng 2 - 3 ngày sau khi vũ hóa
Bướm thích ánh sáng đèn nhưng yếu hơn so với bướm hai chấm Bướm cái bị thu hút bởi ánh sáng đèn nhiều hơn bướm đực
Trứng được đẻ chủ yếu trên mặt lá, thường nở vào buổi sáng và có tỉ lệ nở rất cao Cách tấn công của sâu vào bên trong cây lúa tương tự sâu đục thân hai chấm, nhưng sâu có tập quán sống quần tụ, trong một thân cây lúa có từ vài con, đôi khi đến vài chục con, kể cả sâu tuổi lớn Khi hết thức ăn sâu đục lỗ chui ra ngoài tấn công cây lúa khác Vì nhiều sâu sống trong một thân cây lúa nên mau hết thức
ăn, do đó một đời sâu non có thể di chuyển sang các cây lúa khác từ 3 - 4 lần Sâu hóa nhộng bên trong thân cây lúa hoặc ở nách lá, cách mặt nước khoảng 10 cm Sâu và nhộng cần ẩm độ cao, thời tiết khô hạn nhộng dễ chết và bướm vũ hóa ra có hình dạng không bình thường, do đó ruộng ẩm ướt, sâu phát sinh nhiều hơn so với ruộng cạn
3) Sâu đục thân Sọc Nâu Đầu Nâu
Bướm thường vũ hóa vào buổi chiều, rộ nhất từ 8 - 9 giờ tối Bướm hoạt động vào ban đêm, ban ngày trốn dưới lá lúa hay cỏ dại Bướm rất thích ánh sáng đèn, thường bướm cái vào đèn nhiều hơn bướm đực (trên 70%) và số lượng bướm cái chưa đẻ trứng vào đèn chiếm tỉ lệ cao, khoảng 60% (Hồ Khắc Tín, 1982) Bướm cái thích đẻ trứng trên lúa xanh đậm hơn trên mạ Vị trí đẻ trứng tùy theo giai đoạn sinh trưởng của cây lúa; trên mạ, bướm đẻ ở mặt trên của phiến lá, cách chóp lá khoảng 3 cm; trên cây lúa, bướm đẻ nhiều trên bẹ, chỉ một số ít trứng được đẻ trên phiến lá Bướm đẻ rộ nhất từ sau 11 giờ đêm Vị trí ổ trứng trên bẹ lá cao hay thấp tùy mực nước trong ruộng, thường cách mặt nước khoảng 3 - 13 cm
Hoạt động của sâu tùy thuộc giai đoạn tăng trưởng của cây lúa:
- Nếu cây lúa còn nhỏ, thân hẹp, thức ăn không đầy đủ, sau khi nở sâu phân tán ngay đến các cây lúa mới, mỗi thân cây có ít nhất 3 sâu
- Khi cây lúa bắt đầu có ống, thức ăn đầy đủ hơn, sâu nở ra không phân tán ngay mà tập trung ở bẹ lá, sâu lớn dần mới bắt đầu cạp ăn mặt trong của bẹ, sau đó