Suy nghĩ về Hậu hiện đại docx

Suy nghĩ về Hậu hiện đại Trong những năm gần đây, một mốt thời thượng trong một số nhà văn thơ Việt Nam trong nước và ngoài nước là sáng tác theo trào lưu “hậu hiện đại” post-modernist,

Suy nghĩ về Hậu hiện đại

Trong những năm gần đây, một mốt thời thượng trong một số nhà văn thơ Việt Nam trong nước và ngoài nước là sáng tác theo trào lưu “hậu hiện đại” (post-modernist), bắt nguồn từ tư tưởng và văn hóa của các trí thức phương Tây trong những thập niên cuối thế kỷ 20 Những tiên phong và tiền vệ (avant-guard) đầu tiên mong muốn khai phóng, tạo ra những cái mới, đột phá trong sáng tác để tạo ra dòng chảy mới trong văn học, nghệ thuật Việt Nam như trước đây văn học “thơ mới”, tiểu thuyết hiện đại thời tiền chiến đã phát sinh trong bối cảnh thay đổi tư tưởng, xã hội to lớn mà văn hóa truyền thống Việt Nam hấp thụ từ bao thế kỷ của nền văn minh phương đông, chủ yếu dựa vào Khổng Mạnh trong tầng lớp trí thức

và Phật giáo trong quần chúng, đã bị buộc phải thích nghi trong thế giới hiện đại khi văn minh Tây phương ảnh hưởng mạnh mẽ từ thế kỷ 19, thì trào lưu “hậu hiện đại”, theo họ là một bước tất yếu trong quá trình hội nhập của Việt Nam, nhất là trong thời kỳ toàn cầu hóa đang xảy ra hiện nay

Tuy nhiên, hiện có một hố ngăn cách lớn lao giữa những nhà văn, nghệ sĩ theo

“hậu hiện đại” và tất cả những nhà văn hóa khác thuộc diện “không hậu hiện đại”

về sự đánh giá các sáng tác, nền tảng mỹ quan, tư tưởng và ngay cả sự hiểu biết thế nào là “hậu hiện đại” và lịch sử tư tưởng dẫn đến triết lý “hậu hiện đại”

Cũng xin nói trước là tôi không phải là chuyên gia nghiên cứu về “hậu hiện đại”, nhất là “hậu hiện đại” trong bối cảnh trong văn hóa nghệ thuật Việt Nam hiện nay,

và càng không phải là nhà văn hay nhà thơ “hậu hiện đại” Tôi viết bài này, dưới nhãn quan của một người làm khoa học đã có tìm hiểu về sự liên hệ giữa “khách quan” khoa học và “chủ quan” hiện đại và hậu hiện đại, không ngoài mục đích muốn tìm hiểu và có sự thông hiểu giữa những nhà làm văn hoá nghệ thuật “hậu hiện đại” và những người không hay chưa “hậu hiện đại” trong sáng tác về tư tưởng, triết lý và đặc điểm chính của “hậu hiện đại” trong bối cảnh Việt Nam Vấn đề cơ bản hiện nay cho sự phát triển văn học “hậu hiện đại” trong văn học Việt Nam là sự khuyến khích, môi trường có sự đối thoại, trao đổi, tranh luận trên các diễn đàn rộng rãi với nhiều giới làm văn hóa tham gia và sự thông hiểu dễ dàng thế nào là “hậu hiện đại” Dĩ nhiên nếu chỉ chủ tâm vào độc giả đã thấm nhuần tư tưởng hậu hiện đại và cùng hội ý, đồng tâm trong sáng tác thì không còn

là vấn đề gì nữa đáng nói Nhưng trong bối cảnh hiện nay trong văn học trong và ngoài nước, đã có những sự va chạm giữa những nhà hậu hiện đại và “chính thống” mà nhiều người theo hậu hiện đại cho rằng là do sự bảo thủ, sức trì quá lớn của văn học Việt Nam so với các nước khác và có hơi bi quan về sự phát triển của văn học nghệ thuật hậu hiện đại trong văn hóa Việt Nam Đa số các nhà hậu hiện đại đều trẻ và có trình độ nhận thức cao và họ đã tạo cho họ có chổ đứng riêng trong môi trường sách báo, tạp chí và mạng hiện nay Trong không gian đấy rất sôi động và rất sáng tạo Nhưng không gian ấy vẫn còn nhỏ và sẽ phát tán rộng hơn

nếu tư tưởng hậu hiện đại được phổ cập hay phổ thông hóa trong quần chúng và chính vì thế trách nhiệm của các nhà hậu hiện đại là phổ thông hóa thay vì phàn nàn hay bi quan về sức trì hay trình độ nhận hiểu tiếp nhận của độc giả hiện nay Toàn cầu hóa có thể làm cho sự khó khăn này dần dần biến mất nhưng hệ quả của toàn cầu hóa là chưa nhất quán ở nhiều nơi

Đối với những người mới với “hậu hiện đại” và muốn tìm hiểu về “hậu hiện đại”, thì khi đọc các bài của các tác giả “hậu hiện đại” thì phải nói là rất khó hiểu qua nhiều lý do Một lý do chính là từ ngữ và sự chuyển ngữ các từ trừu tượng mang tính triết học hay tư tưởng như siêu tự sự (meta-narrative), phá cấu trúc (deconstruct), cấu trúc luận (structuralism), hâu cấu trúc luận (post-structuralism) và ít khi giải thích hay nói rõ cốt lõi những quan niệm, triết lý trên

mà hàm ý là người đọc đã biết rồi Lý do nữa là các lập luận dựa trên quá nhiều tu

từ thường lập đi lập lại (rhetoric) và từ ngữ thời thượng của các tác giả hậu hiện đại Tây phương mà các tác giả này viết cho độc giả đã có ít nhất cơ bản về lịch sử truyền thống tư tưởng của văn hóa phương Tây Để có thể làm hiện đại và hậu hiện đại rõ hơn và được sự thông hiểu ở độc giả Việt Nam, các nhà văn hậu hiện đại nên để ý là người đọc là trọng tâm chứ không phải là “văn bản”, và vì trong một môi trường văn hóa khác phương Tây phải giản đơn được các quan niệm dựa trên nguyên lý càng dễ hiểu càng tốt

Hậu hiện đại (và hiện đại) nhập môn là một sự cần thiết Hiện nay anh Bùi Văn Nam Sơn ở Việt Nam có hợp tác với nhiều học giả để xuất bản một loạt sách dịch

về triết học nhập môn rất phổ thông và dễ hiểu Theo tôi biết thì đã có quyển sách

về “hậu hiện đại” nhập môn trong tủ sách này Tủ sách tri thức hy vọng sẽ có nhiều sách chi tiết hơn về triết học và lịch sử các tư tưởng như hiện đại, hiện sinh, cấu trúc luận, hậu cấu trúc luận, phá cấu trúc và các nhà triết học như L Wittgenstein, F Nietszche, M Heidegger, J Derrida, R Barthe, J Sartre, A Camus, J Baudrillard, J.F Lyotard, M Foucault

Bài này có mục đích tóm tắt các ý niệm chính của hậu hiện đại theo sự hiểu biết của tác giả với tư cách là nhà khoa học tự nhiên và vì thế có thể có những góc cạnh khác với các nhà nghiên cứu văn học và suy nghĩ về hậu hiện đại trong bối cảnh Việt Nam Đề tài thế nào là hậu hiện đại và chủ nghĩa hiện đại (modernism)

và hậu hiện đại (post-modernism) thật ra vẫn còn là đề tài tranh luận của nhiều học giả, nhà phê bình, nghiên cứu

Hiện đại và hậu hiện đại

Hậu hiện đại, bắt nguồn từ hiện đại (modernism) với cơ sở hiện sinh và cấu trúc luận, dựa chung trên tư tưởng tương đối nhưng lại phản ứng lại, không hài lòng với sự giới hạn của hiện đại trong khuôn khổ qui luật của xã hội và tư tưởng đóng khung của cấu trúc luận (structuralism) về tôn giáo, giới tính, kỷ thuật, tiến bộ, cấu trúc xã hội mà hiện đại đã tiếp tục từ truyền thống lý trí của thời khai sáng Hậu hiện đại chủ yếu đặt trên căn bản của tư tưởng hậu cấu trúc luận

(post-structuralism) Trước hết hãy nói sơ về biểu tượng học, cấu trúc luận và hiện sinh trong hiện đại

Biểu tượng học (Semiology), cấu trúc luận, hiện sinh và hậu cấu trúc luận

Như sẽ đề cập chi tiết hơn sau, các văn bản trong thơ văn hậu hiện đại rất chú trọng đến các biểu tượng hay kích vật mang nhiều ý nghĩa khác nhau tuỳ theo cái nhìn, suy tư và kinh nghiệm của mỗi người đọc Biểu tượng là vật thể tự nó không

có ý nghĩa nhưng khi được tiếp nhận lại mang nhiều sự tự riêng biệt Biểu tượng học (Semiology) là khoa học về các biểu tượng, các dấu (science of signs) như chữ viết, hình ảnh, dấu ấn R Barthes, J Baudrillard, hai trong số những nhà hậu hiện đại nổi tiếng, đặc biệt chú ý đến biểu tượng học

Cơ sở của biểu tượng học là dựa vào lý thuyết ngôn ngữ của nhà ngôn ngữ học Thụy Sĩ, Ferdinand de Saussure vào đầu thế kỷ 20, cho rằng ngôn ngữ chỉ là ý tưởng chứ không phải là tiêu chỉ sự thể (referential) Mỗi từ là sự cấu tạo của hai phần, ký hiệu cho một ý niệm (signified) và âm thanh phát sinh từ ký hiệu đó (signifier) Không có sự liên hệ nào giữa hai phần này: cùng một ký hiệu cho quan niệm, sự thể ấy nhưng phát âm đều khác nhau tuỳ ngôn ngữ Thứ tự tập hợp của ngôn từ cấu tạo thành các ý tưởng trừu tượng ở một tầng cao hơn Các từ và tập hợp từ ở mỗi tầng mang các chức năng khác nhau trong các tầng cấu trúc của ngôn ngữ Như vậy ngôn từ là ký hiệu, biểu tượng của ý tưởng, ý niệm và ngôn ngữ là

hệ thống liên hệ giữa các chức năng của các ý niệm trong một cấu trúc đầy sự liên

hệ đang chéo của các ý niệm, tư tưởng Mỗi ngôn ngữ, gồm ký hiệu viết và tiếng

nói, là một cấu trúc khác nhau thể hiện hệ tư tưởng văn hóa của người sử dụng nó Thuyết về ngôn ngữ của Saussure, khai phá và mở đường cho chủ thuyết hiện đại,

có ảnh hưởng lớn trong nhiều ngành khác nhau ngoài ngôn ngữ học từ triết học, kiến trúc, nhân chủng học, hội hoạ, xã hội học đến văn học và là nền tảng cho Claude Levi-Straus triển khai cấu trúc luận (structuralism)

Tương tư như cấu trúc ngôn ngữ của Saussure, Levi-Straus áp dụng vào nhân chủng học, huyền thoại hoc trong văn hóa khác nhau, ông đặt cơ sở nghiên cứu về

sự liên hệ các đơn vị cấu trúc lẫn nhau và các chức năng ở các tầng ý niệm, như đơn vị cha, mẹ, vợ, chồng, con, gia đình, bác, cháu, cô, họ hàng hay các “đơn vị huyền thoại” (mytheme) như “âm vị“ (phoneme) trong ngôn ngữ Cấu trúc khác nhau vì cơ sở văn hóa và diễn tình lịch sử biến hóa thay đổi khác nhau trong mỗi

xã hội Ông đặt tên phương pháp nghiên cứu tiếp cận này là cấu trúc luận (structuralism) Và từ đó từ này được dùng và phong trào cấu trúc luận được phổ biến trong nhiều lãnh vực khác nhau như tâm lý, văn chương, kiến trúc, theo đó tất cả mọi “hệ thống” đều có “cấu trúc” cùng sự liên quan các chức năng giữa các thành phần

Cấu trúc luận là nền tảng cho biểu tượng học Giáo sư và nhà văn Umberto Eco, tác giả của các tác phẩm, The Name of the Rose, Foucault’s pendulum được dịch

ra nhiều tiếng trên thế giới là chuyên gia biểu tượng học có ảnh hưởng lớn ngoài giới hàn lâm trong xã hội hiện đại Tác phẩm “The Name of the Rose” dùng khung cảnh điều tra các án mạng liên quan đến các sách trong thư viện của một tu viện

thời Trung cổ để đưa ra các giả thuyết, hình ảnh những gì có thể xảy ra khác nhau qua các dấu vết, biểu tượng để lại trong mỗi thời điểm và tình thế cảnh quan nào

đó Người tu sỉ học giả mù trong truyện được mô phỏng theo nhà văn học giả Jorge Luis Borges, một tác giả hiện đại và hậu hiện đại có ảnh hưởng nhiều đến Eco, sách của ông được chuyển thành phim và ngay cả truyện và phim mới ra gần đây, “Da Vinci Code”, cũng có chịu ảnh hưởng từ ông Trong tác phẩm Opera aperta ("Tác phẩm mở”), ông cho rằng văn bản không phải là chuổi các ý nghĩa

mà là vùng chứa các ý nghĩa Văn bản cơ bản là hệ mở năng động và mang nhiều

ý nghĩa khác nhau Văn bản nào càng “mở”, càng làm tăng sự khởi động giữa tư tưởng, xã hội và văn từ trong văn bản là những văn bản sống động, sáng tạo và tốt nhất Ý này của Eco cũng có thể giúp cho ta giải thích được là tại sao vở kịch

“Waiting for Godot” (“Chờ đợi Godot”) nổi tiếng là sáng tạo và được đánh giá xuất sắc nhất của nhà văn Samuel Beckett (Nobel văn chương 1969) là do kịch bản này rất “mở”, làm cho mọi người xem đặt ra nhiều câu hỏi và các diễn giải khác nhau

Sự hồ nghi về sự định sẵn (deterministic), có trật tự, mục đích trong sự hiện hữu của con người và vật thể cũng là cơ bản trong sự hình thành hậu hiện đại mà triết

lý hiện sinh là tiêu biểu cho sự hồ nghi trên Triết lý hiện sinh (existentialism), được phổ biến rộng rãi trong thập niên 60 của thế kỷ trước, mặc dù tư tưởng “hiện sinh” đã được các nhà triết học trước đó từ Tây sang Đông như S Kierkegaard, F Nietzsche, Phật Thích Ca đề câp từ lâu Nội dung thì hiện sinh cho là thế giới hiện

thực và thiên nhiên mà con người là một thành phần xảy ra không có mục đích, hỗn loạn, vô tư, không có đấng đế cao và mỗi người phải tự tìm cho mình ý nghĩa

và mục đích sống riêng với trách nhiệm trong sự lựa chọn cá nhân đó mà không phải dựa vào hay theo hệ thống ý nghĩa, mục đích do một quyền lực, hệ thống đặt

ra cho mọi người Tất cả hiện thực chung quanh tôi có thể là ảo tưởng nhưng sự hiện hữu, hiện diện của tôi là có thật Hiên hữu đi trước tư tưởng, đối lập với Descartes (tư tưởng xác định sự hiện hữu của tôi) Vì cuộc sống, thế giới xoay vần không có mục đích, mỗi người phải tìm mục đích, việc làm gì đó để lấp khoảng trống nhàm chán vô vị nếu không có được Miễn là cá nhân tìm được ý nghĩa làm việc nào đó và hạnh phúc với chính mình mà không xâm phạm đến ai thì đó là ý nghĩa của sự hiện hữu của cá nhân đó Như Camus phân tách về nhân vật Sisophus trong huyền thoại Hy Lạp đẩy đá lên đồi và đá lại lăn xuống và tiếp tục làm mà vẫn hài lòng với việc làm đó Camus nói đến sự vô nghĩa lý (absurd) có thể xảy ra khi con người áp đặt trật tự trong thế giới vô tư vô định Hầu hết các nhà hậu hiện đại như R Barthes, J Baudrillard , J Derrida đều có bị ảnh hưởng của phong trào hiện sinh

Trong bài trước tôi viết về triết lý khoa học (1) có đề cập sơ qua về cấu trúc luận của hiện đại và hậu cấu trúc luận của hậu hiện đại Xin trích lại sau:

“Chủ nghĩa hậu hiện đại phổ biến và phát triển rộng rãi trong văn học, nghệ thuật, khoa học xã hội vì với cái nhìn tương đối đánh giá thưởng thức khác nhau với các tác phẩm, sản phẩm nghệ thuật, nó phóng khoáng và bao gồm Nó cũng dựa vào

triết lý hậu cấu trúc luận (post-structuralism), tiêu biểu bởi hai triết gia Pháp R Barthes và Jacques Derrida Khác với cấu trúc luận (structuralism) của Claude Levi-Straus, cho rằng bất cứ tác phẩm viết về thiên nhiên, lịch sử hay chủ đề gì thì

cả chủ đề và ngôn ngữ dùng để cấu tạo tác phẩm cũng phải được xem xét trên một

hệ thống rộng lớn hơn bao gồm qui ước, hoàn cảnh lịch sử, xã hội trong thời đại

mà tác phẩm được ra đời, chứ không chỉ chuyên về chủ đề mà thôi, và ta có thể dùng hệ thống cấu trúc cùng ngôn ngữ, lý luận, phương pháp khoa học để khám phá ra sự thật cụ thể

Derrida cho rằng cả hệ thống cấu trúc như vậy là tự mâu thuẫn không tưởng, và sụp đổ bởi sự không nhất quán của nó Ngay cả ngôn ngữ diễn đạt dùng trong tác phẩm cũng không hàm chứa sự thật, và ý nghĩa của bản văn luôn thay đổi chứ không cố định Ông cho rằng một cấu trúc (structure) phải có một trung tâm mà các thành phần liên hệ của cấu thể dựa vào Trung tâm này không thể thay thế được và vì thế không phải là một bộ phận hoạt động của cấu trúc Sự bền vững của cấu trúc vì thế bị phá đổ (deconstruct) và không còn giá trị hay chỉ còn giá trị tương đối với các khuyết điểm

Hậu cấu trúc luận cũng cho rằng bản văn không thể được định nghĩa hoàn toàn và giới hạn bởi nghĩa mà chính tác giả muốn như vậy Vì thế bản văn được xem như

có nhiều tự chủ trong đó nghĩa của nó được tách rời sự ràng buộc ý muốn của tác giả và ý nghĩa của nó tự do muốn hiểu sao cũng được vì ngôn ngữ và nghĩa luôn luôn thay đổi chứ không cố định

“

Theo J Derrida, văn bản phải được phá trúc (deconstruct) theo đó tất cả quan niệm chính, phụ, sai đúng mà văn bản được tạo dựng trên căn bản trên qua sự áp dụng trật tu và ý nghĩa siêu hình vào văn bản đều được phơi bày sẽ được thấy rõ và từ

đó phá đi không còn ý nghĩa phân biệt các nhị phân trên nữa

Không cấu trúc, phi trung tâm, xóa nhoà biên giới phân biệt trong mọi nhận thức, phá qui luật, đa dạng, không có sự thật khách quan hay tuyệt đối mà tất cả là chủ quan hay tương đối là những đặc thù của hậu hiện đại Hậu hiện đại vì thế có rất nhiều khuynh hướng khác nhau: từ thái độ, phong cách chống lại hiện đại để trở về với truyền thống lãng mạn xưa, trở lại thiên nhiên, nội tâm đến phá vỡ mọi truyền thống, không trung tâm trong mọi cấu trúc xã hội, nhân sinh quan trong môi trường đa văn hóa, của mọi chủng tộc hay dân tộc, không biên giới Gọi là sau hiện đại thì có thể coi “hậu hiện đại” là một phong trào sau thập niên 1950 mà diễn tiến phong trào văn hóa ở phương Tây phát triển rộ của tuổi trẻ bất mãn sau cột mốc mùa hè 1968 ở Pháp cho đến ngày nay của thời kỳ không gian ảo internet và toàn cầu hóa Nếu coi “hậu hiện đại” là một phong trào hay trào lưu văn hóa phản ứng lại hiện đại thì bản chất của “hậu hiện đại” là không hiện đại, không đóng khung trong mọi vật thể, tư tưởng nhưng chấp nhận những tiến bộ, phương tiện sẳn có để phát huy những dị biệt, khác với qui luật được cấu trúc trong xã hội

Tư tưởng hậu hiện đại cơ bản là đối chọi với thuần lý, tuyệt đối, chính xác, khách quan mà khoa học dựa vào Cũng không lạ là đã có sự đụng chạm, “chiến tranh”