Kinh tế công cộng 9 pdf

- Tính linh hoạt của hệ thống thuế: Hệ thống thuế phải có khả năng thích ứng, tự ñộng thích ứng với các hoàn cảnh kinh tế có thể thay ñổi - Tính trách nhiệm về mặt chính trị: Cần phải x

CÂU HỎI THẢO LUẬN VÀ ÔN TẬP CHƯƠNG V

1 Nội dung phân tích chi tiêu công cộng bao gồm những bước nào?

2 Các chế ñộ chăm sóc sức khoẻ?

3 Cơ sở nào ñể chính phủ cung cấp tài chính, ñiều tiết chăm sóc sức khoẻ?

4 Hậu quả của bảo hiểm sức khoẻ?

5 Tại sao nói quốc phòng là một loại HHCC thuần tuý?

6 Vì sao nói chế ñộ mua sắm hàng hoá quốc phòng và chế ñộ tuyển quân không diễn ra trong một cơ chế hoạt ñộng của thị trường cạnh tranh hoàn hảo?

7 Những vấn ñề nảy sinh trong việc phân bổ chi tiêu cho quốc phòng là gì?

8 Tại sao thị trường bảo hiểm xã hội tư nhân không muốn tham gia?

9 Những vấn ñề bảo trợ xã hội phải ñối mặt hiện nay là gì?

10 Vì sao nói phân phối lại bằng hiện vật kém hiệu quả hơn phân phối lại bằng tiền?

11 Vì sao giáo dục lại do công cộng ñài thọ và cấp kinh phí? Những vấn ñề của giáo dục hiện tại phải ñối mặt là gì?

Chương VI

LÝ THUYẾT VỀ THUẾ

Chương VI

LÝ THUYẾT VỀ THUẾ

1 PHẦN GIỚI THIỆU

1.1 Năm tính chất cơ bản của hệ thống thuế

- Hiệu quả kinh tế của hệ thống thuế: hệ thống thuế không nên can thiệp vào phân

bổ nguồn lực một cách có hiệu quả của thị trường Hoặc trong trường hợp bắt buộc phải can thiệp thì hệ thống thuế tối ưu là làm cho phần mất trắng của xã hội do ñánh thuế là nhỏ nhất khi thu ñược một doanh thu như nhau cho ngân sách

- Tính ñơn giản của hệ thống thuế về mặt hành chính: Hệ thống thuế phải ñơn giản

ñể việc quản lý ñược dễ dàng và không tốn kém

- Tính linh hoạt của hệ thống thuế: Hệ thống thuế phải có khả năng thích ứng, tự

ñộng thích ứng với các hoàn cảnh kinh tế có thể thay ñổi

- Tính trách nhiệm về mặt chính trị: Cần phải xây dựng hệ thống thuế sao cho các

cá nhân biết ñược họ phải nộp cái gì ñể hệ thống chính trị phản ứng ñúng ý thích các cá nhân Không nên tạo ra một hệ thống thuế mà những người ñóng thuế không hiểu ñược, hoặc không rõ ràng khi phải ñóng góp

- Tính công bằng: Hệ thống thuế phải công bằng trong cách ñối sử với các cá

nhân Tính chất này rất khó ñược thực hiện trong thực tế, chúng ta sẽ phân tích tính chất này trong phần sau

1.2 Hiệu quả kinh tế

Thuế sẽ gây ra phi hiệu quả kinh tế (méo mó thị trường) trong trường hợp không

có chi phí ngoại ứng hoặc ñánh thuế sai so với các chi phí ngoại ứng

a) Thu ế ảnh hưởng ñến hành vi: thuế sẽ ảnh hưởng ñến hành vi của cá nhân ñặc biệt là thuế thu nhập Các cá nhân sẽ có các tính toán hoặc thay ñổi hành vi hành ñộng, làm việc của mình sao cho phải nộp thuế ít nhất

b) Thu ế ảnh hưởng ñến tài chính: Khi bị ñánh thuế một sản phẩm hoặc dịch vụ nào ñó cả người sản xuất và người tiêu dùng ñều bị ảnh hưởng tới tài chính Mức ñộ ảnh hưởng thế nào còn tuỳ thuộc vào ñộ co dãn của cầu và cung hàng hoá, dịch vụ ñó

c) Thu ế gây méo mó cho thị trường: Việc ban hành thuế sẽ làm cho giá cả của các loại hàng hoá, dịch vụ trong xã hội không phản ánh ñúng chi phi biên của xã hội (trừ trường hợp có các chi phí ngoại ứng tiêu cực mà giá thuế ñúng bằng với chi phí ngoại

ứng tiêu cực này)

d) Thu ế ảnh hưởng ñến cân bằng tổng thể: thuế tiền lương, hay thuế thu nhập trên vốn, làm thay ñổi sự cân bằng của nền kinh tế Thuế tiền lãi có thể làm giảm cung tiết kiệm, thực tế ñó là khoản dự trữ vốn của xã hội; và từ ñó làm giảm năng suất lao ñộng của công nhân và tiền công của họ

Tác ñộng ñến cân bằng tổng thể của thuế có các hậu quả phân phối rất quan trọng,

mà ñôi khi ngược lại với các quy ñịnh của luật pháp Thuế vốn có thể làm giảm cung vốn, do ñó làm tăng lợi tức vốn; trong một số trường hợp, thuế này có thể làm tăng mức

ñộ bất bình ñẳng

1.3 Chi phí hành chính

Có hai khoản chi lớn mà hệ thống thuế ban hành tạo ra, ñó là chi phí trực tiếp của

hệ thống quản lý thuế và chi phí gián tiếp của những người phải nộp thuế

Chi phí hành chính của một hệ thống thuế phụ thuộc: một là, phương tiện ghi chép phục vụ cho việc quản lý của cơ quan thuế và nội bộ; hai là, tính phức tạp của hệ thống thuế; ba là, chi phí chuyển thu nhập hoặc thay ñổi chi tiêu làm cơ sở ñánh thuế của các

ñơn vị cá nhân; bốn là, phụ thuộc vào từng loại thuế

1.4 Tính linh hoạt

Những thay ñổi về hoàn cảnh kinh tế ñòi hỏi phải thay ñổi thuế suất

Tự ñộng ổn ñịnh: Khi nền kinh tế suy thoái, thuế suất trung bình sẽ giảm, các cá nhân chịu thuế suất thấp hơn vì thu nhập của họ thấp hơn và ngược lại trong trường hợp nền kinh tế tăng trưởng nhanh

Khó khăn về chính trị khi thay ñổi thuế suất: khi thay ñổi thuế suất thường dẫn ñến các phản ứng mạnh mẽ của các công ty tư nhân, các thành viên trong quốc hội xung quanh vấn ñề cân bằng tổng thể của nền kinh tế vấn ñề hiệu quả và công bằng của thuế suất

Tốc ñộ ñiều chỉnh: Thể hiện nhịp ñộ thực hiện những thay ñổi trong luật thuế và

“ñộ trễ” trong việc thu tiền thuế Nếu các dao ñộng trong nền kinh tế diễn ra nhanh thì

ñộ trễ có thể làm giảm hiệu lực, bởi vì doanh thu thuế bao giờ cũng ñi sau tốc ñộ tăng trưởng hoặc suy thoái của một nền kinh tế

1.5 Tính trách nhiệm chính trị

Hạn chế việc người tiêu dùng không ñủ thông tin, Chính phủ cần ban hành các văn bản luật pháp làm cho các doanh nghiệp có trách nhiệm hơn ñối với người tiêu dùng Như vậy, theo quan ñiểm trên các loại thuế biết rõ ai là người nộp sẽ tốt hơn những loại thuế mà người chịu thuế không rõ ràng Ví dụ, thuế thu nhập cá nhân là loại thuế tốt, nhưng thuế công ty là loại thuế không tốt vì nó không xác ñịnh ñược thuế này

ñánh vào các cổ ñông, vào người tiêu dùng hay vào tất cả các ñầu tư vốn

Cơ cấu thuế ñáng tin cậy về mặt chính trị là một cơ cấu thuế ñược thay ñổi do có thay

ñổi pháp luật và khi ñó Chính phủ luôn phải ñánh giá xem mình chi quá nhiều hay quá ít Một mối quan tâm nữa về mặt chính trị của hệ thống thuế là thuế có bị sử dụng không

ñúng hướng cho một số quyền lợi cá nhân của một nhóm người nào ñó hay không

1.6 Tính công bằng

a) Công b ằng theo chiều ngang

Nguyên tắc này cho rằng, hệ thống thuế ñược coi là công bằng theo chiều ngang là nếu các cá nhân về mọi mặt như nhau ñược ñối sử ngang bằng nhau Nguyên tắc này rất

rõ về mặt nguyên lý, nhưng trong thực tế ñể có ñược và trả lời ñược hai cá nhân như nhau về mọi mặt là gì? Và ñối sử ngang bằng nhau là như thế nào là một việc làm khó

b) Công b ằng theo chiều dọc

Nguyên tắc này cho rằng, một số người có khả năng nộp thuế cao hơn những người khác và họ phải làm như vậy Nguyên tắc này ñặt ra 3 vấn ñề cần giải quyết: Về nguyên tắc cần xác ñịnh ñược ai là người phải nộp thuế cao hơn; Viết ra các quy tắc phù hợp với nguyên tắc này; và cuối cùng là nếu một số người có khả năng nộp thuế cao hơn thì cao hơn là bao nhiêu? Và căn cứ nào ñể ñánh thuế?

c) Kh ả năng nộp thuế so với phúc lợi xã hội

Khả năng nộp thuế dựa vào phúc lợi, nhưng khái niệm phúc lợi thay ñổi ñối với từng cá nhân và rất ña dạng Không thể ño lường toàn bộ và chính xác phúc lợi của mỗi

cá nhân và như vậy bất công bằng trong hệ thống thuế là ñiều tất nhiên

d) Tiêu dùng là c ơ sở ñể ñánh thuế

Quan ñiểm này cho rằng, sẽ công bằng hơn nếu ñánh thuế các cá nhân dựa vào cái

họ nhận ñược chứ không phải cái họ ñóng góp cho xã hội, tức là trên cơ sơ tiêu dùng chứ không phải trên cơ sở thu nhập

Nếu chúng ta gọi thu nhập là I, tiêu dùng là C và tiết kiệm là S của một cá nhân nào ñó: C = I – S

Vấn ñề ở ñây có nên miễn thuế cho tiết kiệm hay không, tức là có nên miễn thuế cho các khoản thu từ tiết kiệm như tiền lãi, thu trên vốn, cổ tức không? Ở ñây xảy ra sự bất công bằng, giả sử hai người có thu nhập như nhau nhưng một người thiết kiệm ñể cho giai ñoạn về hưu thì lại bị ñánh thuế nhiều hơn Như vậy, ñánh thuế phải dựa trên thu nhập suốt cuộc ñời là giá trị triết khấu hiện tại của thu nhập cá nhân, chứ không phải thu nhập trong một năm, một ngày, hay một giai ñoạn nào ñó

Như vậy, một cá nhân có thu nhập trong thời kỳ lương và chi tiêu sẽ là:

I = W0 + W1/(1+r) = C0 +C1(1+r)

Trong ñó: W là tiền lương trong một thời kỳ nào ñó

r là tỉ lệ chiết khấu

e) Quan ñiểm lấy lợi ích làm cơ sở ñể ñánh thuế

Quan ñiểm cho rằng, các cá nhân phải góp phần hỗ trợ cho Chính phủ theo tỉ lệ lợi ích mà họ nhận ñược qua dịch vụ công cộng Những nguyên tắc thu tiền dịch vụ công cộng cũng tương tự như các nguyên tắc áp dụng với các dịch vụ tư nhân Và thuế có thể

ñơn giản như “thù lao” dịch vụ công cộng (ví dụ, thuế xăng dầu, phí cầu ñể tài trợ cho ñường sá là phương pháp gắn lợi ích với thuế

Nhưng ựánh thuế dựa trên lợi ắch có hai khó khăn lớn: thứ nhất, việc xác ựịnh lợi ắch trong một số trường hợp không ựơn giản (vắ dụ, quốc phòng); thứ hai, khó khăn thứ

hai là chúng gây ra méo mó trong sử dụng

g) Thuy ết lợi ắch (phúc lợi xã hội bằng tổng lợi ắch cá nhân)

Theo thuyết này, thuế phải bằng ựộ hữu dụng cận biên của thu nhập (MUi của thu nhập) và bằng nhau với mọi cá nhân Nếu ựộ hữu dụng cận biên của cá nhân A (MUA) lớn hơn ựộ hữu dụng cận biên của cá nhân B (MUB) như vậy việc giảm thuế của A và tăng thuế của B sẽ làm tăng phúc lợi xã hội Như vậy, việc bớt ựi một ựồng của người giàu làm cho anh ta mất ựi ắt hơn về lợi ắch so với một ựồng của người nghèo Thuyết lợi ắch là cơ sở ựể ựánh thuế luỹ tiến

Nhưng thực tế ựã chứng minh là thuế suất luỹ tiến ựã làm giảm sự cố gắng của các

cá nhân; và kết quả là việc tăng thuế suất ựã làm giảm tổng thu về thuế của Chắnh phủ

Vì vậy, thuyết lợi ắch ựi xa hơn một bước nữa là ựánh thuế dựa trên sự so sánh mức ựộ tăng thuế làm giảm mức ựộ hữu dụng của thu nhập Theo ý tưởng này, thuế suất sẽ tối

ưu khi thoả mãn phương trình sau:

∆MUA ∆MUB ∆MUn

- = - = -

∆IA ∆IB ∆In

Trong ựó:

∆MUi là sự thay ựổi hữu dụng cận biên của cá nhân i

∆Ii là sự thay ựổi thu nhập của cá nhân i

Như vậy, nếu một nhóm nào ựó có cung lao ựộng rất co dãn theo thuế suất thì việc tăng thuế suất thu nhập ựối với nhóm này sẽ ựem lại rất ắt doanh thu thuế Cho nên, không nên ựánh thuế nặng với nhóm người này

Thuyết lợi ắch cũng rất phù hợp với lý thuyết về ựánh thuế theo chiều ngang

h) Thuy ết Rawls

Thuyết Rawls như phần trước chúng ta ựã nghiên cứu, chủ yếu quan tâm tới người

bị thiệt đó là Chắnh phủ xây dựng chắnh sách thuế hoặc các chắnh sách xã hội khác ựể tăng tối ựa phúc lợi của người bị thiệt Vận dụng thuyết này vào thuế suất, như vậy,

t ăng thuế suất ựối với tất cả mọi người (trừ người bị thiệt) tới ựiểm mà thu nhập bằng thu ế là tối ưu

Nhiều người cho rằng tiêu chuẩn của Rawls chưa ựủ bình ựẳng Sự thay ựổi làm cho một người có lợi hơn, còn những người khác không ảnh hưởng gì (kể cả những người bị thiệt) vẫn có thể là thay ựổi mà xã hội không mong muốn nếu người ựược lợi

hơn ñó là người giàu Về mặt này, bản thân sự bất công là tiêu cực xã hội hoặc là lý do gây ra tiêu cực xã hội Sự chênh lệch của cải có thể là lý do gây ra căng thẳng cho xã hội (lý thuyết con thuyền chung)

2 PHẠM VI ẢNH HƯỞNG CỦA THUẾ

2.1 Phạm vi ảnh hưởng của thuế trên thị trường cạnh tranh

a) Ảnh hưởng chung và tác ñộng của ñộ co dãn cung, cầu hàng hoá

Hình 1.6 Tác ñộng của thuế ñến giá và lượng hàng hoá tiêu dùng

Giả sử Chính phủ ñánh thuế 1.000 ñồng trên một chai bia Hà Nội, như vậy Công ty bia Hà Nội phải nhận ñược 5.000 ñồng trước khi nộp thuế (giả sử lúc chưa

có thuế là 4.000 ñồng/chai ðường cung sẽ dịch lên phía trên ñúng bằng khoản thuế Giá cân bằng mới tăng lên không phải là 1.000 ñồng mà chỉ là 500 ñồng Giá mà người sản xuất nhận ñược là 3.500 ñồng Mặc dù trên danh nghĩa thuế ñược ñánh vào người sản xuất (nhằm ñảm bảo thu thuế thuận lợi), nhưng trên thực tế người tiêu dùng phải trả một phần chi phí tăng lên do tăng thuế, thông qua giá cao hơn

Vì sao giá không tăng ñúng bằng khoản thuế (1.000 ñồng) ðiều này do ảnh hưởng của ñộ co dãn của cả cung và cầu của từng loại hàng hoá Tỉ lệ mà người tiêu dùng và người sản xuất phải gánh chịu mức thuế tuỳ thuộc vào ñộ co dãn của cung

và cầu của từng loại hàng hoá Nếu hàng hoá, dịch vụ co dãn mà cung hàng hoá ñó không co dãn thì người chịu thuế nhiều hơn khi thuế ban hành là người sản xuất và cung cấp dịch vụ Nếu cầu hàng hoá, dịch vụ ít co dãn và cung hàng hoá, dịch vụ ñó

Giá

P Thuế =

4.500

P*

P công ty

sau thuế =

3.500

Thuế 1000 ñồng

ET

E

QT Q

co dãn thì gánh nặng thuế lại chủ yếu ñánh vào người tiêu dùng Nếu cầu hàng hoá, dịch vụ cung hàng hoá, dịch vụ cùng có ñộ co dãn như nhau thì gánh nặng thuế sẽ ñược chia ñều cho cả hai ñối tượng Chúng ta sẽ nghiên cứu kỹ ảnh hưởng này trong phần sau ñây

Hình 2.6. Người tiêu dùng chịu toàn bộ gánh nặng thuế khi ñường cung

hoàn toàn co dãn hoặc ñường cầu hoàn toàn không co dãn

S

Giá

1000 ð

PThuế

P*

ET

E

QT Q

Thuế

D

A

QT = Q

Giá

1000 ð

S

SThuế

PThuế

P*

ET

E

D

Thuế

B

Khi ñường cầu càng dốc (càng ít co dãn) và ñường cung càng phẳng (càng co dãn nhiều) thì người tiêu dùng càng phải chịu nhiều phần gánh nặng của thuế (Hình 2.6) Ngược lại, ñường cung càng dốc (càng ít co dãn), ñường cầu càng phẳng (càng co dãn nhiều) thì gánh nặng của thuế người sản xuất phải chịu nhiều hơn người tiêu dùng (Hình 2.6)

Hình 3.6 Người sản xuất chịu hoàn toàn gánh nặng thuế nếu ñường

cung hoàn toàn không co dãn và ñường cầu hoàn toàn co dãn

Giá

1000 ð

P* =

PThuế

QT = Q

S

D

ðườ ng cung trước và sau khi

ñ ánh thuế

Giá

1000 ð

P* = P Thuế

QT

ðườ ng cung sau thuế ðườ ng cung trước thuế

Q0

E

E0

Thuế

D

Kết luận: Khi Chính phủ ra một loại thuế hoặc xem xét thay ñổi thuế suất ở một ngành nào ñó, cần chú ý tới ñối tượng chịu thuế (mục ñích ñánh vào ai) và ñộ co dãn của cung và cầu ñối với loại hàng hoá ñó

b) Ảnh hưởng của thuế ở cấp hãng sản xuất

Phần trên chúng ta ñã phân tích ảnh hưởng chung của thuế, tập trung vào tác ñộng của thuế ñến cân bằng của toàn ngành Vậy, thuế ảnh hưởng tới hành vi của một hãng thế nào? sau ñây chúng ta phân tích chi tiết ảnh hưởng của thuế ñến các hãng sản xuất

và tiêu thụ sản phẩm, dịch vụ

Hình 4.6 Thuế ảnh hưởng ñến hãng sản xuất Khi Chính phủ ñánh thuế (t), chi phí biên của hãng sẽ tăng MC+t, lúc ñầu hãng chỉ sản xuất tại Q’, nhưng khi tất cả các hãng cùng giảm sản lượng xuống Q’, vậy giá sẽ tăng lên Pthuế cân bằng mới sảu ra tại Pthuế và QT, ở ñó giá mới bằng MC + t

c) Ảnh hưởng của thuế ñến cầu và cung của lao ñộng

Không có gì khác biệt giữa sự ảnh hưởng của thuế ñến các hàng hoá thông thường và lao ñộng Trong trường hợp chính phủ ñánh thuế vào người tiêu dùng (hãng thuê lao ñộng), hay là người sản xuất (các cá nhân bán sức lao ñộng) Phạm vi

Giá

1000 ð

P Thuế

P*

Q’ QT Q0

MC

MC + t

Thuế

ảnh hưởng là như nhau, mặc dù chính phủ mong muốn thuế phải do giới chủ (người thuê lao ñộng) trả

Ai là người thực sự phải nộp thuế, ñiều ñó phụ thuộc vào ñộ co dãn của cung và cầu về lao ñộng ñối với tiền lương (giá lao ñộng) Nếu cung lao ñộng ít co dãn (tương

ñối dốc) thì hầu như gánh nặng thuế mà chính phủ ñưa ra lại rơi vào công nhân, bất kể

hệ thống pháp luật quy ñịnh thuế ra sao (hình 5.6a)

Một số nhà kinh tế cho rằng, cung về lao ñộng trên thực tế là ñường cong ngược, khi tiền lương tăng cao hơn một mức nhất ñịnh, cung lao ñộng giảm xuống Trong trường hợp này, thuế lao ñộng có thể làm giảm mức lương, giảm lương làm cung lao

ñộng tăng lên và nó lại làm lương hạ nữa (hơn cả mức thuế) (hình 5.6b)

Lương

Lương

Hình 5.6 Tác ñộng của thuế với cầu về lao ñộng

Q T Q

D

S

Thuế

Thay ñổi tiền lương

A

D

SL Lao ñộng

B