GIA HUẤN CA (Nguyễn Trãi) pptx

Đặt quyển sách, vắt tay nằm nghỉ, Hễ làm người dạy kỹ thì nên, Phấn son cũng phải bút nghiên, Cũng nhân tâm ấy há thiên lý nào.. Đừng đảo điên có nói làm không, Giàu sang cũng chớ khoe n

GIA HUẤN CA

Nguyễn Trãi

Lời Mở Đầu

1 Đặt quyển sách, vắt tay nằm nghỉ,

Hễ làm người dạy kỹ thì nên,

Phấn son cũng phải bút nghiên,

Cũng nhân tâm ấy há thiên lý nào

Dạy Vợ Con

5 Nhân thong thả lựa vần quốc ngữ,

Làm bài ca dạy vợ nhủ con:

Lời ăn nết ở cho khôn,

Chớ nên đa quá, đa ngôn chút nào!

Ăn mặc chớ mỹ miều chải chuốt,

10 Hình dung đừng ve vuốt ngắm trông, Một vừa hai phải thì xong,

Giọt dài giọt ngắn cũng không ra gì?

Khi đứng ngồi chứ hề lơ lẳng,

Tiếng nhục nhằn nữa nặng đến mình,

15 Hạt mưa chút phận lênh đênh,

Tấm son tạc lấy chữ trinh làm đầu

Kìa mấy kẻ làu làu tiết ngọc,

Đem sắc danh nguyện lúc lửa châm,

Con hiền cha mẹ an tâm,

20 Một nhà khen ngợi, nghìn năm bia truyền

Nọ những kẻ nước nguyền non hẹn,

Thấy mùi hoa bướm nghển, ong chào,

Miệng đời dê diếu biết bao,

Đông ra quốc pháp, nhục vào gia thanh

25 Đem người trước lấy mình ngắm lại, Khôn ba năm đừng dại một giờ,

Đua chi chén rượu câu thơ,

Thuốc lào ngọt nhạt, nước cờ thấp cao Đám dồi mỏ ra vào săn sóc,

30 Lại bài phu, tam cúc, đánh đinh,

Đố mười, chẵn lẻ, đố kinh,

Tổ tôm, kiệu chắn, sám quanh tứ chiều

Đi đứng đắn, chớ điều vùng vẫy,

Khi tối tăm đèn phải phân minh,

35 Hoặc khi hội hát linh đình,

Được lời dạy đến thì mình hãy ra

Ra phải có mẹ già em nhỏ,

Đừng đánh đàn, đánh lũ không hay, Nói đừng chau mặt, chau mày,

40 Nghe ra ngậm đắng nuốt cay hay nào! Của tằn tiện, chắt chiu hàn gắn,

Khách buôn tàu chưa hẳn nơi đây ! Cũng đừng vắt nước cổ chày,

Tiếp tân tế lễ là ngày nên hoang

45 Ăn ở chớ lòng mang khoảnh khắc, Mua bán đừng điêu trác đong đưa,

Mua đừng ráo riết quá lừa,

Bán đừng bo xiết, ích ta hại người

Chớ tắt mắt của người kém cỏi,

50 Đừng đảo điên có nói làm không, Giàu sang cũng chớ khoe ngông,

Miễn mình ấm phận chớ lòng khinh ai Khó khăn chớ vật nài oán hối,

Hết bĩ rồi tới buổi thái lai,

55 Cầm cân, tạo hóa đổi dời,

Giàu ba họ, khó ba đời mấy ai?

Đừng học cách tham lời đặt lãi,

Lợi kẻ cho thì hại kẻ vay,

Dễ dàng nợ phải lay nhay,

60 Đến đầu đũa quá, e cay đắng nhiều Hoặc lỡ thiếu phải điều lĩnh tạm,

Dù ít nhiều liệu sớm tính xong,

Chẳng nên mê mẩn hơi đồng,

Qua lần cho khỏi thì lòng mới nguôi

65 Thói mách lẻo, ngồi rồi bỏ hết,

Hễ điều gì nói ít mới hay,

Lân la giắt rợ, giắt rây,

Đã hư công việc, lại dày tiếng tăm

Việc chợ búa chăm chăm chúi chúi,

70 Buổi bán xong liệu vội ra về,

Cửa nhà trăm việc sớm khuya,

Thu va thu vén mọi bề mới xong

Phòng những kẻ có lòng gian vặt,

Nhỡ xảy ra một mất mười ngờ,

75 Tiếc thầm đứng ngẩn, ngồi ngơ,

Đau buồn thôi lại đổ cho tại trời

Từ chốn ở, nơi ngồi thay thảy,

Rác ngập đường nhìn vậy chan chan,

Ai vào rác ngập ước chân,

80 Bát mâm tơi tả chiếu chăn đầy giường Tuy khó rách, giữ gìn thơm sạch,

Có hay gì chiếu lệch bụi nhơ,

Đồ ăn thức nấu cho vừa,

Thường thường giữ lấy muối dưa ngon lành

85 Nghề bánh trái chiều thanh vẻ lịch, Cũng học dần thói cách người ta,

Vá may giữ nếp đàn bà,

Mũi kim nhỏ nhặt mới là nữ công

Thủa tại gia phải tòng phụ giáo,

90 Khi lấy chồng giữ đạo chính chuyên, Lại là hiếu với tổ tiên,

Những ngày giỗ tết không nên vắng nhà

Đồ cúng cấp hương trà tinh khiết,

Theo lễ nghi khép nép, khoan thai,

95 Ăn nhiều ăn ít cho rồi,

Nhớ điều ghẻ lạnh lễ thôi lại về

Với Cha Mẹ

Dù nội, ngoại hai bề cũng vậy,

Đừng trành hanh bên ấy, bên này,

Cù lao đội đức cao dày,

100 Phải lo hiếu kính đêm ngày khăng khăng Bởi thương đến mới năng mắng quở,

Muốn cho ta sáng sủa hơn người,

Ân cần kẽ tóc, chân tơ,

Tấm lòng chép để mấy lời tạc ghi

105 Đừng nặng nhẹ, tiếng chì tiếng bấc, Đừng vùng vằng mặt vực, mặt lưng,

Có thì sớm tiến trưa dâng,

Cơm ngon canh ngọt cho bằng chị em

Dù chẳng có thì yên một phận,

110 Người trên ta há giận ta sao!

Hoặc khi lầm lỗi điều nào,

Đánh đằng cửa trước, chạy vào cửa sau Khi ấm lạnh ta hầu coi sóc,

Xem cháo cơm, thang thuốc mọi bề,

115 Ra vào thăm hỏi từng khi,

Người đà vô sự, ta thì an tâm

Việc báo hiếu phải chăm chữ hiếu,

Kiệm hay phong cũng liệu tùy ngơi,

Đừng điều tranh cạnh chia bai,

120 Xấu trong làng nước, để cười mai sau

Với Chồng

Đạo vợ chồng tình sâu nghĩa ái,

Lại chẳng nên mặt tái, mày tăm,

Chuyện đâu bỏ đấy cho êm,

Đừng đem bên ấy về gièm bên ta

125 Sách có chữ "nhập gia vấn húy",

Khi nói năng phải kỹ kiêng khem,

Dịu dàng tiếng thuận lời mềm,

Cứ lời chồng dạy mới yên cửa nhà

Chớ nên cậy mình ta tài sắc,

130 Chồng nói ra nhiếc móc chê khen Nói càn như ở bậc trên,

Thường khi động đến tổ tiên quá lời

Cơn giận đến, sự đời ngang ngửa,

Dở dói ra nát cửa tan nhà,

135 Chữ "tùy" là phận đàn bà,

Nhu mì để dạ, chua ngoa gác ngoài

Dù lỗi phận gặp người tửu sắc,

Hay gặp người cờ bạc lưu liên,

Nhỏ to tiếng dịu lời êm,

140 Dần dà uốn mãi may mềm được chăng ! Phải chồng ngược, cắn răng chịu khổ,

Chớ nghiêng đầu, ngảnh cổ thiệt thân, Duyên may gặp được văn nhân,

Thuộc câu "tương kính như tân" làm lòng

145 Nghiệp đèn sách khuyên chồng sập sã, Tiếng kê minh gióng giả đêm ngày,

Khuyên chồng nhớ đến đạo thầy,

Vật dâng lớn nhỏ gọi nay lễ thường

Với Vợ Lẻ

In lấy chữ tao khang chi nghị,

150 Đừng mang câu đố kỵ chi thường, Dây bìm cho tựa cành vàng,

Trước chàng đẹp mặt, sau nàng đỡ tay Câu "đường cái" xưa nay cũng vậy,

Trai làm nên lấy bảy lấy ba,

155 Lấy về hầu hạ nhà ta,

Thêm hòe, nẩy quế có là con ai?

Ấy mới là đạo xử hài hòa,

Chữ "Tùy" rắn khúc nghi gia,

Môn đường thong thả, một nhà vẻ vang

Với Bạn Hữu Của Chồng

165 Kìa những đứa mặt thường cau có, Khách đến nhà chửi chó mắng mèo, Cất lời nặng cỡ đá đeo,

Đã ra thét tớ lại vào mắng con

Khách về đoạn sợ mòn mất chiếu,

170 Chồng ra đường chẳng kẻo mặt mo!

Hễ ngày bạn hữu giao du,

Sai người trải chiếu, sắp đồ tiếp ra

Dù trăm giận thì ta để bụng,

Có trọng người mới trọng chồng ta

175 Tùy người thết đãi rượu trà,

Nhớ rằng: Của gửi chồng ta đi đường!

Với Trong Họ Ngoài Làng

Cả trong ngoài cùng là đàn cháu,

190 Xem như con yêu dấu chẳng sai, Đồng quà, tấm bánh hôm mai,

Chớ điều dằn vật, chớ lời gieo đanh

Từ họ mạc, láng giềng, hàng xóm, Cũng ở cho trong ấm ngoài êm,

195 Tiếng chào, tiếng hỏi cho mềm, Chẳng khinh ai cũng chẳng hiềm oán ai

Với Những Khi Sản Dục

Ấy ngôn hạnh các lời hằng giữ,

Lại cần điều cư xử cho tuyền,

Hễ ngày sóc, vọng, hối, huyền,

200 Cùng ngày nguyệt tín phải khuyên dỗ chồng Khi thai sản trong phòng gìn giữ,

Học cổ nhân huấn tử trong thai,

Dâm thanh chớ để vào tai,

Ác ngôn chớ chút bợn lời sam sưa!

205 Từ xuất nhập, khởi cư, hành động,

Có lễ nghi nghiêm trọng đoan trinh,

Đứng ngồi chính đại quang minh,

Cho bằng phẳng thế, chớ chênh lệch mình

Chớ vịn cao cũng đừng mang nặng,

210 Đừng ăn đồ cay đắng canh riêu,

Đừng ăn ít, chớ ăn nhiều,

Nuôi từ trong dạ khỏi điều lo xa

Khi sinh nở thai hòa vô sự,

Cẩn từ khi trong cữ ngoài tuần,

215 Chiều sương chớ để áo quần,

Đỉnh đầu phải cúi, bước chân phải dò

Nơi bếp vách đừng cho hơ lửa,

Ngọn đèn hoa chớ quở quá ngôn,

Kiêng khem trăm sự vuông tròn,

220 Trước mình yên dạ, sau con ít sài

Với Con Cái

Ngày con đã biết chơi biết chạy,

Đừng cho chơi cầm gậy, trèo cao, Đừng cho chơi búa chơi dao,

Chơi vôi, chơi lửa, chơi ao có ngày

225 Lau cho sạch không hay dầm nước,

Ăn cho vừa, đừng ước cao lương, Mùa đông tháng hạ thích thường,

Đ ừng ôm ấp quá, đừng suồng sã con Dạy từ thuở hãy còn trứng nước,

230 Yêu cho đòn bắt chước lấy người, Trình thưa, vâng dạ, đứng ngồi,

Gái trong kim chỉ, trai ngoài bút nghiên Gần mực đen, gần đèn thì sáng,

Ở bầu tròn, ở ống thì dài,

235 Lạ gì con có giống ai,

Phúc đức tại mẫu là lời thế gian

Làm mẹ chớ ăn càn, nói dở,

Với con đừng chửi rủa quá lời,

Hay chi thô tục những người,

240 Hôm nay cụ cụ, ngày mai bà bà Gieo tiếng ra chết cây, gãy cối,

Mở miệng nào có ngọn có ngành, Đến tay bụt cũng không lành,

Chồng con khinh rẻ, thế tình mỉa mai!

245 Ấy những thói ở đời ngông dại, Khôn thì chừa, mới phải giống người, Sinh con thì dạy thì nuôi,

Biết câu phải trái lựa lời khuyên răn

Với Dâu Rể

Tuổi cả khôn, hôn nhân trạch phối,

250 Giàu đừng tham, khó đói chớ nề, Dâu hiền, rể thảo tìm về,

Xem tông xem giống kẻo mê mà lầm

Xử với rể một niềm kính trọng,

Dù dở hay, đừng giọng mỉa mai,

255 Với dâu, dạy bảo phải lời,

Bắt khoan bắt nhặt, biết ai cho vừa!

Với Tôi Tớ

Gương giáo tử nhường đưa mặt nhận, Mực trì gia đặt hẳn ân uy,

Bọt bèo là phận nô tỳ,

260 Dạy nghiêm, ở thảo hai bề vẹn hai

Có câu ví "Chiều người lấy việc", Chẳng há nên ráo riết người ta,

Hay thì nó ở lâu ra,

Dở thì nó bước nào ta bận gì

265 Một đôi kẻ phải khi lỡ độ,

Có thì cho chẳng có thì thôi,

Chẳng nên nhiếc mắng nhiều lời,

Cơ hàn hầu dễ có ai muốn gì

Đã bói ra, bỏ nhác sao đành,

275 Cao tay mấy kẻ có danh,

Bùa bèn chẳng bỏ là tinh hiện vào Suy cho thấu, tà nào phạm chính,

Cứ thánh kinh cảnh tỉnh dị kỳ,

Kìa như mấy kẻ tăng, ni,

280 Thôi tuần cúng Phật, lại khi vào hè Nam mô Phật rù rì hai chữ,

Đua nhau rằng tín nữ thiện nam,

Miệng rằng chừa độc chừa dâm,

Tay lần tràng hạt dao găm một bồ

Dạy Con Ở Cho Có Đức

Lấy điều ăn ở dạy con,

Dẫu mà gặp tiết nước non chuyền vần

Ở cho có đức có nhân,

Mới mong đời trị được ăn lộc trời

305 Thương người tất tả ngược xuôi,

Thương người lỡ bước, thương người bơ vơ Thương người ôm dắt trẻ thơ,

Thương người tuổi tác già nua bần hàn

Thương người quan quả, cô đơn,

310 Thương người lỡ bước lầm than kêu đường Thấy ai đói rách thì thương,

Rách thường cho mặc, đói thường cho ăn Thương người như thể thương thân,

Người ta phải bước khó khăn đến nhà

315 Đồng tiền bát gạo mang ra,

Rằng đây "cần kiệm" gọi là làm duyên

May ra ở chốn bình yên,

Còn người tàn phá chẳng nên cầm lòng

Tiếng rằng: ngày đói tháng đông,

325 Ở phải có nhân có nghì,

Thơm danh vả lại làm bia miệng người

Hiền lành lấy tiếng với đời,

Lòng người yêu dấu, là trời hộ ta

Tai ương hoạn nạn đều qua,

330 Bụi trần giũ sạch thực là từ đây

Vàng trời tuy chẳng trao tay,

Bình an hai chữ xem tày mấy mươi

Mai sau bạc chín tài mười,

Sống lâu ăn mãi của đời về sau

335 Kìa người ăn ở cơ cầu,

Ở thì chẳng biết về sau phòng mình, Thấy ai đói rách thì khinh,

Cách nào là cách ích mình thì khen Hứng tay dưới với tay trên,

340 Lọc lừa từng tí, bon chen từng đồng!

Tưởng như xẻ cửa xẻ nhà cho nhau

Ở nào mùi mẽ chi đâu,

Như tuồng cuội đất giấu đầu hở đuôi Nói lời lại nuốt lấy lời,

350 Một lưng bát xáo mười voi chưa đầy Cho nên mới phải lúc này:

Cửa nhà tàn phá phút rày sạch trơn

Kẻ thì mắc phải vận nàn,

Cửa nhà một khắc lại tàn như tro

355 Kẻ thì phải lính, phải phu,

Đem mình vào chốn quân gia trận tiền

Kẻ thì mắc phải dịch ôn,

Kẻ thì thủy hỏa gian nan kia là!

Thấy người mà phải lo ta,

360 Sờ sờ trước mắt thực là thương thay,

Khuyên ai chớ bắt chước rày,

Ở lòng nhân nghĩa cho đầy mới khôn Lời cha dạy bảo nỉ non,

Trước sau ghi chép khuyên con nghe lời

365 Nghe thì mới phải là người,

Chẳng nghe thì cũng là đời bỏ đi

Dạy Con Gái Phải Có Đức Hạnh

Phận làm gái ở cùng cha mẹ,

Lòng phải chăm học khéo học khôn,

Một mai xuất giá hồi môn,

370 Phận bồ liễu giá trong như ngọc, Khéo là khéo bánh trong, bánh lọc,

Lại ngoan nghề dệt vóc, may mền

Khôn là khôn lẽ phải, đường tin,

Lại trọn đạo nâng khăn sửa túi

375 Khôn chẳng tưởng mưu lừa chước dối, Khéo chẳng khoe vẻ lịch, chiều trai

Xưa nay hầu dễ mấy người,

Miệng khôn, tai khéo cho ai được nhờ Phận làm gái này lời giáo huấn,

380 Lắng tai nghe cổ truyện mới nên,

Hãy xem xưa những bậc dâu hiền,

Kiêm tứ đức: dung, công, ngôn, hạnh,

Công là đủ mùi xôi, thức bánh,

Nhiệm nhặt thay đường chỉ mũi kim

385 Dung là nét mặt ngọc trang nghiêm, Không tha thiết, không chiều lả tả

Ngôn là dạy trình thưa vâng dạ,

Hạnh là đường ngay thảo kính tin

Xưa nay mấy kẻ dâu hiền,

390 Dung, công, ngôn, hạnh là tiên phàm trần Phận con gái ở nhà thi lễ,

Lắng mà nghe kể chuyện tam cương:

Dẫu ái ân cùng chiếu cùng giường,

Đạo chồng sánh quân thân chi đạo,

395 Làm tôi con chỉ trung chỉ hiếu,

Làm dâu thì chỉ kính mới nên

Chớ khoe khoang mình bạc mình tiền,

Đừng đỏng đảnh cậy khôn cậy khéo

Bề thiếp phụ thuận tòng là điệu,

400 Cũng như bên thờ chúa thờ cha,

Muôn nghìn đừng thói kiêu ngoa,

Mắng ta không giận, yêu ta không nhờn Quyền mệnh phụ là mình làm chủ,

Trong đại hôn áo mũ thân nghênh,

405 Kính người vợ phép ở Lễ Kinh

Chức phận phải chăm bề tần tảo,

Trong khuê khổn giữ gìn khăn áo, Trên từ đường trăm việc trơn tru

Từ cơm, canh, cá, thịt, mọi đồ,

410 Dẫu nhiều ít sửa cho trong sạch Bằng nhường ấy thần minh lai cách, Câu "hữu trai" nên tiếng để đời,

Hoa thơm ai nỡ bỏ rơi,

Người khôn ai nỡ nặng lời đến ai

415 Bề nội trợ việc trong xem xét, Siêng năng thì trăm việc đều nên, Chớ khoe khoang lắm thóc nhiều tiền, Ngồi ăn mãi non mòn núi lở

Việc nhà có kẻ ăn người ở,

420 Từ trong ngoài như bảo trước sau,

Đồ làm ăn, ngày để đâu đâu,

Ban tối phải thu về cho đủ

Trống canh một chớ đà vội ngủ,

Siêng năng thì chăm chú việc ta

425 Lũ nô tỳ trai gái năm ba,

Cơm chưa chín không nên khua xáo Đứa xay thóc, đứa thì giã gạo,

Đứa bếp thì chủ việc cơm

Ăn đoạn rồi cho chúng nghỉ ngơi,

430 Đèn ta sẽ soi trong bếp lại

Đừøng tin trẻ tôi đòi thơ dại,

Lời dạy răn: "giữ lửa chẳng chơi"

Cho hay đại phú bởi trời,

Nhưng mà ở thế thì người hết chê

435 Cầm then khóa giữ bề thu phát, Chắt chiu mà dè dặt mới nên,

Coi sóc từ hạt gạo đồng tiền,

Đừng cậy có ăn càn, tiêu dở

Bữa thường phải xem cho con ở,

440 Cũng đừng thừa, chớ thiếu làm chi

Kẻ lân bang đến một đôi khi,

Đồ thết đãi xem cho tử tế

Trong nhà phải bảo nhau có ý,

Đừng chửi mèo, mắng chó mà chi

445 Trong anh em thiên tải nhất thì Sang vì vợ nhưng giàu vì bạn

Chiều rộng hẹp tùy cơ ứng biến,

Đạo trì gia đãi khách khác màu,

Trần trần một mực nên đâu,

450 Phô loài bồ các biết đâu lẽ gì, Phận là gái về làm dâu cả,

Việc ta chăm giữ chốn từ đường,

Lấy ngọn tần, lá tảo lễ thường,

Kìa hiếu dưỡng Thành Chu gia pháp

455 Tôn tộc đến những khi kỵ lạp, Xem bằng nhường quí khách, gia tân

Có chữ rằng: "đạo trọng thân thân",

Dễ mấy thủa đông như ngày giỗ

Lúc lễ tất lẻn vào dọn cỗ,

460 Hãy pha trà tiếp đãi cho xong,

Bữa thường dù dưa muối mặc lòng,

Khi có họ xem cho tử tế,

Nước đã đoạn rượu liền nhân thể,

Giục tiểu hầu bưng cỗ tiếp ra

465 Nhà dưới ta mời họ đàn bà,

Coi sóc hỏi họ hàng con cháu

Không bỏ sót là tình yêu dấu,

Ai chẳng khen hiền đức phụ nhân,

Trọn đời đẹp mặt phu nhân,

470 Vì chưng chủ phụ thân thân biết điều

Bề phụng dưỡng đôi bên cha mẹ,

Muôn một khi đá đổ bồ hôi,

Nghĩ xa lo đứng lo ngồi,

Chẳng còn tưởng đến tham công tiếc việc

475 Đường điều hộ tiền không dám tiếc, Mặc phu quân giữ việc thuốc thang, Song ta nâng giấc giữ giàng,

Điều ăn uống phải hỏi han tùy thích Lòng người ước chim, gà, cá, thịt,

480 Của nên ăn dù đắt cũng mua

Tùy người ưa thức ngọt chua,

Nhưng gia vị phải mong cho đủ mùi Xem quần áo nên thay kẻo bẩn,

Lòng yêu thân phải cẩn từng khi,