Vũ khúc cơn giận ppsx

Trong khi dùng hết sức mình để thayđổi kẻ không thể sửa đổi được, ta đã quên không sử dụng một khả năng, đó là khảnăng thay đổi chính mình” Và đây là điểm chính yếu trong đời sống con ng

LỜI NÓI ĐẦU

Khi cầm cuốn sách này lên thì bạn có thể cho phép mình được đi sâu vào tâm lý của

nữ giới Ít khi tôi được đọc những nhận xét sâu sắc về những bước tiến và lùi, diễn tảcuộc đấu tranh trong tâm hồn người đàn bà Tôi xin ghi lại đây vài ví dụ, nói lên sựđộc đáo và chiều hướng của tác giả:

Trong chương I: “Sự thách thức của cơn giận”, ta thấy thế nào là đối xử với nhiều nữtính: “Chúng ta hướng năng lực đầu tiên vào việc che chở cho người khác và bảo vệhòa khí trong mối liên hệ, thay vì nhìn rõ vào bản thân mình Với thời gian, chúng tamất dần sự sáng suốt vì chúng ta dành quá nhiều cố gắng để thăm dò phản ứng củangười kia và càng ngày càng giảm bén nhạy về những cảm nghĩ và ước vọng củamình”

Tác giả giải thích tại sao ta thường bất bình trong cuộc sống: “Sửa đổi và kiểm soátngười khác là việc không bao giờ thực hiện nổi Trong khi dùng hết sức mình để thayđổi kẻ không thể sửa đổi được, ta đã quên không sử dụng một khả năng, đó là khảnăng thay đổi chính mình”

Và đây là điểm chính yếu trong đời sống con người, đem đến niềm vui hay nỗi buồncho những chuỗi ngày chúng ta: “Người ta đến văn phòng nhà trị liệu hay bệnh việntâm thần và nói: “Xin cho biết cái gì trục trặc nơi tôi?” thay vì nói đúng cái điều cốtyếu: “Xin cho biêt cái gì trục trặc trong quan hệ giữa tôi với vợ tôi (hoặc với chồngtôi, với con tôi)”

Đọc lại nhiều lần những trang này, tôi thấy có hai ý được tác giả chú trọng, đó là sựtrong sáng và sự thay đổi

Trước hết là sự trong sáng: “Vai trò của cơn giận là thúc đẩy sự suy tư trong sáng hơn

về cái tôi , nó thúc đẩy ta phải đặt những câu hỏi rõ ràng, nêu lên những lời phát biểuminh bạch để giải quyết vấn đề Tôi là ai ? Tôi muốn gì? Tôi xứng đáng được hưởngcái gì? Đó là những câu hỏi căn bản ta cần thấu triệt trong mọi hoàn cảnh

Ý thứ nhì là sự thay đổi Nếu muốn mối quan hệ mà ta thường trách móc được tốthơn, ta phải thay đổi cách cư xử Không thể lập lại một nếp cũ, vốn đã dẫn chúng tađến bế tắc rồi Thay đổi là: nói giọng dịu dàng hơn, có những cử chỉ gần gũi hơn, cóđược những hành vi thoải mái hơn…

Cuối cùng, giữa quan hệ tốt và cái tôi vững mạnh, bạn nên chọn cái nào? “Chúng ta

do dự giữa hai thái độ: hoặc có được một quan hệ tốt, hoặc có được một cái tôi vữngmạnh Cuốn sách này có tham vọng muốn giúp chúng ta đạt được cả hai”

Trước khi kết thúc, tôi muốn nhắc lại lời tác giả: “Phần bản ngã sâu

thẳm của chúng ta là sợ, và chống lại sự đổi thay Mỗi chúng ta thuộc về một nhómhay một hệ thống lớn hơn, và bất cứ đổi thay nào cũng gặp phải chống đối mạnh mẽ.Chính những người thân thiết nhất với chúng ta thường muốn chúng ta cứ giữ nguyênnhư cũ, mặc dầu bề ngoài vẫn công khai chỉ trích, than phiền chúng ta”

“Chúng ta không thể bắt kẻ khác thay đổi bước nhảy của họ trong một bản khiêu vũ,nhưng nếu chúng ta thay đổi chính bước nhảy của mình thì bản khiêu vũ không còn cóthể tiếp tục theo nhịp điệu cũ được nữa”

Mong các bạn sẽ hài lòng khi làm quen với bà Harret Lerner và sự tiếp xúc đó sẽ làmnhẹ nhàng những giờ phút các bạn phải phấn đấu để tìm được niềm vui sống

Chương 1:

SỰ THÁCH THỨC CỦA CƠN GIẬN

Cơn giận của chúng ta là một tín hiệu, và là một tín hiệu đáng được lắng nghe Nó cóthể là một thông điệp báo cho hay rằng chúng ta đang bị xúc phạm, quyền lợi đang bịlấn áp, nhu cầu và ước muốn không được đáp ứng đầy đủ, hoặc chỉ đơn giản: việcđang xảy ra là không đúng Nó có thể là một dấu hiệu báo cho biết chúng ta đã khôngchú tâm tới một vấn đề tình cảm quan trọng nào đó, hoặc là quá nhiều cái trong bảnngã chúng ta – như niềm tin, giá trị, ước muốn, tham vọng – đang bị liên lụy trongmột mối tương quan Nó có thể là dấu hiệu báo cho hay chúng ta đã làm nhiều, chonhiều hơn là chúng ta có thể làm hay cho một cách thoải mái, hoặc kẻ khác đã làmquá nhiều cho chúng ta, gây nguy hại cho chính sự thông thạo và trưởng thành củachúng ta

Song, đã từ lâu nữ giới chúng ta không được khuyến khích ý thức và biểu lộ thẳngthắn cơn giận dữ Chúng ta là những kẻ nuôi dưỡng, xoa dịu, hòa giải…, những kẻ giữvững con tàu đang bị lắc lư Nhiệm vụ chúng ta là phải chở che, làm hài lòng và hòadịu thế giới Chúng ta phải duy trì những mối liên lạc như thể chính đời sống chúng tatùy thuộc vào đó

Dù xã hội có đồng tình với mục tiêu nam nữ bình quyền nhưng những phụ nữ tỏ ragiận dữ lộ liễu với đàn ông vẫn đều bị coi là không đáng tin cậy, vẫn đều dễ bị mọingười xa lánh! Khác với nam giới được ca tụng khi chiến đấu và chết cho điều mìnhtin tưởng, phụ nữ chúng ta có thể bị lên án chỉ vì đã tiến hành những cuộc cách mạngkhông đổ máu và đầy nhân tính ấy cho quyền lợi của chúng ta! Cơn giận dữ thẳngthừng, đặc biệt khi hướng về nam giới, dễ khiến chúng ta bị đánh giá là thiếu “nữtính”, thiếu “vẻ nết na, thùy mị, dịu hiền…” và vì vậy mà cũng “hết còn hấp dẫn”!Thậm chí những “phụ nữ nổi giận” còn có thể bị lên án là “đanh đá”, “bà chằng”, “mụphù thủy ác độc”, “quỉ cái”…Họ bị coi là “không biết yêu” và do vậy “chẳng đángđược yêu”! Cũng là điều lý thú khi nhận ra rằng: cả trong ngôn ngữ thường ngày, xãhội cũng bênh vực và khuyến khích nam giới hơn trong cái quyền được nổi giận

Bởi vì có những cấm kỵ quá mạnh mẽ như vậy đối với việc phụ nữ cảm nhận và bày

tỏ sự giận dữ, nên thật không đơn giản để chúng ta biết được lúc nào mình nổi giận.Khi một người đàn bà nổi giận, người đó bị coi là thiếu lý trí, xấu xa, tồi tệ…Gần đâytôi có dự một hội nghị chuyên nghiệp, một nữ bác sĩ trẻ thuyết trình về những phụ nữ

bị đánh đập Cô nêu ra nhiều ý kiến mới lạ, hấp dẫn, truyền đạt được sự dấn thân sâusắc của cô trong vấn đề đó Giữa buổi thuyết trình, một bác sĩ tâm thần nổi tiếng ngồi

phía sau tôi đứng dậy bỏ đi Khi đứng lên, ông quay về người ngồi cạnh và thốt lờiphán đoán: “Đúng là một người đàn bà vô cùng phẫn nộ!” Như vậy đó! Việc ông takhám phá – hay tưởng mình khám phá – ra sự giận dữ trong giọng nói của diễn giảkhông những đã làm ông hiểu lầm những điều cô nói mà còn hiểu lầm chính cô nữa.Khi giận dữ, chúng ta thường luôn gặp phải sự từ bỏ và chê trách của kẻ khác nhưvậy, cho nên việc chúng ta khó chấp nhận là mình đang nổi giận chẳng có gì đángngạc nhiên.

Tại sao những phụ nữ nổi giận lại làm người khác kinh sợ đến thế? Nếu chúng ta cảmthấy mình có lỗi, cảm thấy chán nản hay ngờ vực, chúng ta thường đứng nguyên tạichỗ, không hành động, trừ phi hành động chống lại bản thân Hậu quả là chúng takhông thể trở thành những tác nhân góp phần vào việc cải tạo con người và xã hội.Ngược lại, như những gì chúng ta đã chứng kiến về phong trào đòi nam nữ bìnhquyền trong suốt thập kỷ qua, chính những “phụ nữ nổi giận” đã có thể thách thức vàlàm đổi thay tất cả Chúng ta còn thấy rằng sự đổi thay nói trên đã làm nẩy sinh nhiều

âu lo và khó khăn cho tất cả mọi người, kể cả những người hăng hái nhập cuộc nhấttrong chúng ta Như vậy, ngoài việc sợ bị người khác chê bai, một lý do nữa khiếnchúng ta phải e ngại những cơn giận của chính mình là: chúng báo hiệu cần có đổithay

Do những e ngại đó mà chúng ta có thể tự đặt những câu hỏi để ngăn cản hoặc vô hiệuhóa những kinh nghiệm nổi giận của chúng ta: “Liệu sự nổi giận của tôi có thể biệnminh được không?”, “Liệu tôi có được quyền nổi giận không?”, “Nổi giận như vậymang lại lợi ích gì?”, Nổi giận như vậy tốt lành gì?”…Những câu tự hỏi này có thể làcách tốt nhất giúp ta nguôi ngoai, ngăn chặn hẳn cơn giận dữ

Hãy xét lại những câu tự hỏi đó Sự nổi giận chẳng hợp pháp mà cũng chẳng bất hợppháp, chẳng có ý nghĩa mà cũng chẳng vô ý nghĩa Sự nổi giận chỉ đơn giản là thế đó

Tự hỏi: “Sự nổi giận của tôi có biện minh được không?” cũng giống như tự hỏi: “Liệutôi có quyền được khát nước không?” Cho dù tôi mới cạn một ly trước đây mười lămphút, chắc chắn là sự khát của tôi cũng không thể biện minh được Vả lại, tự hỏi thế

mà làm gì trong khi vấn đề là hiện giờ tôi chưa tìm ra nước uống?

Sự tức giận là một cái gì chúng ta cảm thấy Nó hiện hữu có lý do và đáng để chúng taphải chú ý, tôn trọng Chúng ta đều có quyền có những trạng thái mà mình cảm thấy –

và chắc chắn sự nổi giận của chúng ta không thể là một ngoại lệ

Tuy nhiên, vẫn có những câu tự hỏi hữu ích khi chúng ta giận dữ: “Tôi đang thực sựbực bội về cái gì đây?”, “Bực bội về vấn đề nào ?”, “Làm sao để tôi có thể phân biệt

ra ai chịu trách nhiệm về việc nào?”, “Làm sao để tôi biết cách nổi giận mà không đểcho mình cảm thấy bị bỏ rơi và bất lực?”, “Làm cách nào để nói lên rõ rệt vị trí củamình mà không rơi vào thế phải tự vệ hay phải tấn công?”, “Tôi phải đối diện với

những rủi ro nào, những mất mát nào nếu muốn tỏ ra minh bạch hơn hay quả quyếthơn?”, “Nếu nổi giận không giúp ích được chi thì tôi phải làm gì khác?”…Những câuhỏi này chúng ta sẽ nêu lên ở những chương kế tiếp, với mục đích không phải để gạt

bỏ cơn giận hay nghi ngờ hiệu lực của nó, mà để có được một hiểu biết nhiều hơn vềnguồn gốc cơn giận hầu tìm ra cách hành động mới mẻ hơn trong nếp cư xử của chínhmình

Nhưng đồng tiền còn có mặt trái của nó: nếu cảm thấy bực bội là dấu hiệu có vấn đề thì việc làm hả giận vẫn chưa giải quyết được vấn đề đó Làm hả giận có thể chỉ duy trì và làm cứng rắn thêm những nếp cũ, qui tắc cũ trong một mối tương giao, do

đó càng chắc chắn rằng sẽ không hề có thay đổi Khi cường độ cảm xúc dâng cao,

phần lớn chúng ta cố gắng thay đổi người kia – một cách vô hiệu quả – trong khichúng ta quên không dồn năng lực vào việc soi sáng và thay đổi chính bản thân chúng

ta Còn lý thuyết xưa bảo chúng ta nuốt giận và cứ để mọi việc lửng lơ cốt che chởchúng ta khỏi những bộc lộ bất ngờ, lý thuyết ấy không còn đúng nữa

Chúng ta sẽ không sao tránh khỏi phiền muộn, tự hạ giá, tự phản bội, kể cả tự căm thùmình nếu chúng ta chiến đấu mà đồng thời vẫn cam chịu những hoàn cảnh bất công;nếu chúng ta than phiền nhưng lại cam sống theo kiểu phản bội những kỳ vọng, giátrị, tiềm năng của mình; hoặc nếu chúng ta nhận ra mình đang trở thành một kẻ đanh

ác, chua ngoa, phá hoại trong xã hội

GIẬN DỮ SAI TRÁI

Khi không biết xử lý cơn giận một cách hiệu quả, chúng ta có thể rơi vào một hay cảhai hạng người sau đây: hạng “đàn bà dễ thương”, chúng ta cố tránh nổi giận, tránhcãi cọ bằng mọi giá; hạng “đàn bà đanh đá”, chúng ta dễ dàng nổi giận nhưng lại thamgia một cuộc chiến đấu than thở, trách móc Cả hai cung cách trên thường chẳng đemlại một kết quả xây dựng nào

Hai cách nổi giận này khác nhau như ngày với đêm vậy Nhưng thực ra cả hai đềuđược sử dụng để bảo vệ đối phương, để làm lu mờ sự trong sáng của bản thân và đểbảo đảm sẽ không có gì đổi thay Chúng ta hãy xem việc đó xảy ra như thế nào

Mẫu phụ nữ “dễ thương”:

Nếu là “người đàn bà dễ thương” chúng ta sẽ hành động ra sao? Vào trường hợp thực

sự đáng nổi giận, đáng phản bội, thì chúng ta im lặng, hoặc khóc ròng, tự trách mình

và chịu đau khổ Nếu quả thực thấy nổi nóng, chúng ta có giữ kín trong thâm tâm đểtránh gây thành cuộc xung đột bên ngoài Không những giữ kín nổi bực tức chúng tacòn tìm cách tránh nói rõ những gì mình cảm nghĩ nếu thấy nói rõ sẽ làm người kiamất thoải mái Khi cư xử như vậy, chúng ta đã dồn năng lực của mình vào việc chechở cho người khác và bảo vệ hòa khí trong mối liên hệ, thay vì nhìn rõ vào bản thânmình Với thời gian, chúng ta mất dần sự sáng suốt vì đã dành quá nhiều cố gắng choviệc thăm dò phản ứng người khác Có thể càng ngày chúng ta càng giảm bén nhạy vềnhững cảm nghĩ và ước vọng của mình

Càng “dễ thương” theo kiểu này, chúng ta càng chồng chất thêm những giận hờntrong tiềm thức Khó mà tránh khỏi uất hận khi cuộc đời chúng ta chỉ toàn nhữngnhượng bộ và chịu đựng Khi gánh trách nhiệm về những tình cảm và phản ứng của

kẻ khác và khi từ bỏ trách nhiệm bảo đảm chất lượng đời sống của chính mình, chúng

ta đã xử sự như thể coi mối tương giao quan trọng hơn nhân cách của mình Dĩ nhiênchúng ta không trực tiếp kinh qua cơn phẫn uất, vì “những người đàn bà dễ thương” –theo định nghĩa – không phải là “những người đàn bà nổi giận”

Vậy là bắt đầu chu kỳ tự làm mình thất bại Càng nhượng bộ, chịu đựng, chúng tacàng xây dựng thêm giận hờn Càng cố gắng trấn áp hơn nữa giận hờn đó, thì tiềmthức chúng ta lại càng e ngại cơn giận bùng nổ ra Càng e ngại một sự bùng nổ, chúng

ta mới thấy là chính cái điều mình lo sợ đã xảy ra: cơn giận dữ của ta trở nên thực tình

“phi lý” và “phá hoại” Hậu quả là người chung quanh có thể ghi nhận rằng chúng ta

“khùng”, trong khi những vấn đề thực thì vẫn chưa được giải quyết…Và chu kỳ lạibắt đầu

Những người “đàn bà dễ thương” mặc dù không nhạy cảm lắm về cơn giận, nhưng cóthể họ rất nhạy cảm về ý thức tội lỗi Với phiền muộn, với tình cảm bị thương tổn,chúng ta nuôi dưỡng mặc cảm phạm lỗi để tránh phải ý thức cơn giận của mình Giận

dữ và mặc cảm phạm tội không thể đi đôi với nhau Nếu chúng ta cảm thấy mình

phạm tộ vì đã không làm đủ hay cho đủ cho người khác thì có lẽ chúng ta sẽ không nổi giận vì đã không hưởng đủ Nếu cảm thấy mình có lỗi vì đã không làm đầy đủ

bổn phận thì chúng ta cũng sẽ không đủ năng lực và sáng suốt để đặt nghi vấn vềchính bổn phận đó Không có gì, thực sự không có gì ngăn chặn cách hữu hiệu ý thứccơn giận cho bằng mặc cảm phạm lỗi và nghi ngờ chính mình Xã hội đã nuôi dưỡngnhững mặc cảm phạm tội nơi phụ nữ, tới mức nhiều người trong chúng ta còn cảmthấy có lỗi nếu đã không cung cấp đủ tình cảm ngọt ngào cho kẻ khác

Chúng ta cũng chẳng dễ dàng gì có được can đảm để ngưng cảm thấy mình phạm tội

và bắt đầu sử dụng cơn giận để xác định cái gì là đúng, là hợp với cuộc sống củamình Chính khi chúng ta bắt đầu thay đổi, người khác có thể tăng gấp đôi sách lược

gây cảm thức tội lỗi nơi chúng ta Sách lược này có thể là những lời lên án: “ích kỷ”,

“ấu trĩ”, “thiếu nữ tính”, “mắc bệnh tâm thần”, “vô trách nhiệm”, “lạnh lùng”…Những dèm pha đó – nhắm vào chính tính khí và nữ tính của chúng ta – có thể vượtquá những gì chúng ta có thể chịu đựng Khi đã được dạy cho biết rằng giá trị và

“thiên chức” của chúng ta là ở chỗ “yêu và được yêu”, thì quả chúng ta khó mà chịunổi những lời phẩm bình về chính nét đáng yêu, nét “nữ tính” của chúng ta Quyến rũlàm sao, cái việc lê gót trở về “vị trí đúng” của mình hầu chiếm lại sự tán thành của kẻkhác!

Khác với những “bà chằn” luôn luôn thua trong việc lấy lòng dư luận, những “phụ nữ

dễ thương” bao giờ cũng được xã hội đãi ngộ Tuy nhiên cái giá mà họ phải trả rất cao

và ảnh hưởng đến mọi khía cạnh của đời sống tình cảm cũng như tinh thần “Khôngnhìn cái gì xấu, không nghe cái gì xấu, không nói cái gì xấu” trở thành quy luật vôthức cho những ai trong chúng ta vốn phải phủ nhận ý thức về cơn giận và việc biểu lộ

nó Cái “xấu” nói đây là bất kỳ tư tưởng, tình cảm, hành động nào có thể gây mâuthuẫn công khai với những người đối với chúng ta là quan trọng, hoặc cả sự khôngđồng ý của họ nữa Để tuân theo quy tắc này, chúng ta trở thành những kẻ mộng du,không còn được nhìn một cách sáng suốt, nghĩ một cách chính xác, hoặc tự do hoàiniệm theo ý thích Không sao ước lượng hết số năng lực sáng tạo, trí tuệ và dục tính bịmắc kẹt trong nhu cầu ức chế những cơn giận này, chưa cần lưu ý đến nguồn gốc củachúng

Mẫu phụ nữ “đanh đá”

Trong chúng ta, “những người đàn bà đanh đá” là những kẻ không cảm thấy xấu hổkhi nổi giận hay nói lên sự bất đồng của mình Tuy nhiên trong một xã hội đặc biệtkhông ưa phụ nữ nổi giận, chúng ta có nguy cơ bị dán nhãn hiệu này hay nhãn hiệu nọ

để cảnh cáo chúng ta hãy giữ mồm giữ miệng khi đe dọa kẻ khác, nhất là đàn ông.Những nhãn hiệu đó – như “thiếu nữ tính” hoặc nặng hơn nữa – có sức mạnh làm chochúng ta phải sững sờ đến lặng thinh hoặc làm bừng cơn giận, vì càng làm chúng tatăng thêm cảm giác mình bất lực và bị đối xử bất công

Nhưng đó mới chỉ là một phần câu chuyện Những nhãn hiệu này không chỉ đơn thuần

là những sáo ngữ ác khẩu – có khi đượm màu dục tính – mà còn tệ hơn thế “Lắmlời”, “đanh đá”, “ưa cằn nhằn”, “gái độc không con”…những nhãn hiệu đó còn hàm ý

là hoàn cảnh sẽ không có một chút khả năng đổi thay nào Đó là những từ ngữ phảnánh vị trí sa lầy đặc biệt của chúng ta: bao nhiêu cảm xúc giận dữ cứ bao vây chúng tatrong khi hiện tình thì vẫn chẳng có gì đổi thay thật sự

Khi thất bại trong việc xả ra cho hả giận, chúng ta dễ dàng bị kẹt trong chu kỳ cư xử

xuống dốc và lập đi lập lại Chúng ta quả thật có điều bực bội, nhưng sự phiền muộn

của chúng ta không được diễn tả rõ ràng nên chỉ gây ra sự phản đối nơi người khác,thay vì sự cảm thông nơi họ Điều này càng làm chúng ta tăng thêm cảm giác cayđắng và bất công Đàng khác, vấn đề thật – cái đã làm chúng ta nổi giận – chưa đượcnhận định Sau cùng và hơn hết, chúng ta có thể trở thành cái đích tấn công đầu tiêncho những người đàn ông vốn kinh sợ đàn bà thịnh nộ và cả cho những người nữ sợlâm vào hoàn cảnh đó

Dĩ nhiên việc biết khi nào mình nổi giận và việc biểu lộ cơn giận với người kia đòi hỏi

sự dũng cảm nơi ta Vấn đề là: khi chúng ta sa lầy trong một cuộc đấu tranh vô hiệuquả, thì cũng là lúc chúng ta đang chịu thiệt thòi để che chở người kia Mặt khác, khichúng ta biểu lộ sự tức giận vô hiệu quả như vậy – không rõ ràng, không đườnghướng, không kiểm soát – thì thay vì đe dọa người khác, chúng ta có thể rốt cuộc lạilàm cho người khác yên tâm

Những ai trong chúng ta chiến đấu vô hiệu quả thường thấy mình rơi vào cảnh bất lựctrong việc gắng công thay đổi kẻ không muốn đổi thay Khi chúng ta muốn thay đổiniềm tin, tình cảm, phản ứng hay hành vi của kẻ khác mà thấy không hiệu quả, có thểsau đó chúng ta lại vẫn tiếp tục làm như vậy nhiều hơn nữa Nghĩa là chúng ta cứ phảnứng theo đường lối đã được định trước, đã thành khuôn mẫu, và do đó chỉ làm trầmtrọng thêm những gì đã khiến chúng ta phải than phiền Chúng ta có thể do xúc cảm

mà bị lôi cuốn phải làm như vậy, đến nỗi không hề nghĩ ngợi gì về việc liệu có thể cư

xử khác hơn không hoặc tin rằng có thể có những chọn lựa mới được không Như vậy,

sự đấu tranh của chúng ta cũng là một cách bảo vệ những nếp cũ trong mối tương giao

y hệt như sự nín chịu của “người đàn bà dễ thương” vậy

Tất cả chúng ta đều có kinh nghiệm về hai hành vi trên: tự hại mình và tự kéo dàihoàn cảnh bế tắc của mình Thực vậy, “những người đàn bà dễ thương” và “nhữngngười đàn bà đanh đá” đơn giản chì có hai mặt của đồng tiền, dù sự thể hiện hoàn toànkhác nhau

Sau khi tất cả đã được nói và được làm – hay đã không được nói và không được làm –kết quả vẫn thế: chúng ta cảm thấy bơ vơ và bất lực Chúng ta không cảm thấy mìnhkiểm soát được chất lượng và đường hướng đời mình Ý thức về nhân phẩm và lòng

tự trọng bị thương tổn, bởi chúng ta đã không làm sáng tỏ được vấn đề Và vì chúng ta

đã không làm sáng tỏ được vấn đề, nên đã chẳng có gì được thay đổi

Phần lớn chúng ta ít được giúp đỡ để biết sử dụng cơn giận sao cho chính chúng tađược tăng sức mạnh và những vấn đề của mối liên hệ được sáng tỏ Thay vì vậy,những bài học ở đời lại khích lệ chúng ta kinh sợ cơn giận dữ, phủ nhận nó hoàn toàn,chuyển nó vào những mục tiêu không đúng, hay quay trở lại tự hại mình Chúng ta đã

học cách phủ nhận mọi lý do để giận, cách nhắm mắt trước nguồn gốc của chúng hoặccách bộc lộ chúng một cách vô hiệu quả,và do đó rốt cuộc lại giữ vững thay vì thách

thức tình trạng cũ Chúng ta hãy từ bỏ những cách làm đó đi, để có thể sử dụng “năng lực giận dữ” vào việc phục vụ phẩm giá và sự tăng trưởng của mình.

CON ĐƯỜNG PHÍA TRƯỚC:

Sách này cốt giúp phụ nữ biết cách xử lý giận dữ bất lợi cho mình về lâu về dài như

im lặng cam chịu, chiến đấu trách móc vô hiệu quả và giận dỗi bỏ đi Nhiệm vụ

của tôi là giúp bạn đọc có được sự sáng suốt và tài khéo thực tế để ngưng hẳn cách cư

xử theo lề lối cũ có thể tiên đoán được và bắt đầu sử dụng giận dữ để làm sáng tỏ một

vị trí mới trong những mối quan hệ thân thiết của chúng ta

Vì vấn đề giận dữ đụng chạm tới mọi khía cạnh của đời sống nên tôi đã phải có mộtvài chọn lựa Để tránh cuốn sách này có bề dày quá lớn khó sử dụng, tôi đã quyết địnhtập trung – tuy không phải là duy nhất – vào những mối liên hệ gia đình Chúng tacảm nhận những cơn giận dữ nhất cũng như tình yêu sâu xa nhất của chúng ta chínhtrong vai trò làm con cái, làm chị em, làm người tình, làm vợ, làm mẹ Liên hệ giađình ảnh hưởng nhiều nhất đến đời sống chúng ta và cũng là mối liên hệ khó khănnhất đối với chúng ta Chính vì rất gần gũi mà thường dẫn đến “sa lầy” và do vậy mànhững nỗ lực của chúng ta cốt để cải thiện mối liên hệ, rốt cuộc lại làm cho tình trạnggiữ nguyên như cũ Khi chúng ta đã biết cách sử dụng năng lực giận dữ để thoát khỏi

sự sa lầy trong những quan hệ gần gũi nhất, gắn bó nhất, chúng ta cũng sẽ bắt đầu biếtvận dụng nó một cách sáng suốt, có kiểm soát và bình tĩnh hơn, trong mọi quan hệ vớibạn bè, với người cộng tác hay với người bán tạp hóa ở góc phố Ngược lại, khi nhữngvấn đề về cảm xúc của chúng ta bị bỏ lơ trong chính những mối liên hệ thân thiết nhất,chúng sẽ như bị tưới thêm lửa trong những mối liên hệ khác của chúng ta

Tôi viết cuốn sách này chỉ với mục đích giúp ích Tôi đã hy sinh phần lý thuyết, dù bổích đến mấy, nếu không thấy nó hữu dụng thiết thực trong đời sống của phụ nữ Cũng

vì vậy mà đôi chỗ trong cuốn sách tôi còn nới rộng thêm những gì liên quan đến đề tàigiận dữ nữa Độc giả nên được cảnh giác trước là cuốn sách này không nêu lên nhữngquy tắc “phải làm như thế nào”, theo những cấp bậc từ dễ dàng đến khó hơn Sở dĩnhư vậy, là vì khả năng xử lý cơn giận – như một công cụ đem lại đổi thay – đòi hỏi

chúng ta phải có một hiểu biết sâu sắc hơn về những đường lối tác động qua lại trong các mối liên hệ.

Do đó, chúng ta sẽ xét tới đường lối tự phản bội, hy sinh bản ngã để giữ gìn hòa khívới người khác; chúng ta sẽ đi vào lãnh vực của sự quân bình tế nhị giữa cá nhân (cái

“tôi”) và tập thể (cái “chúng ta”) trong những mối liên hệ; chúng ta sẽ xét tới những

mẫu mực, quy tắc hành xử vốn quyết định các mối liên hệ của chúng ta hầu soi sángnhững giận dữ sâu sắc nhất mà chúng ta đã không cho phép mình biểu lộ; chúng ta sẽphân tích vì sao những mối liên hệ sa lầy, vì sao thoát khỏi; chúng ta sẽ hiểu vì saonhững mối liên hệ gần gũi thật giống như những điệu múa, trong đó mỗi bên vừa kíchđộng vừa duy trì bước nhảy của bên kia Tóm lại, chúng ta học cách sử dụng cơn giận

như một khởi điểm để đổi thay cung cách liên hệ cũ, hơn là để trách móc thiên hạ.

Ta phải sử dụng sách này ra sao? Rất từ từ Dù vốn đang là kẻ hung hăng hay thủ bạiđến đâu, thì trong cung cách thường ngày của chúng ta vẫn còn có sự hiện diện của lýtrí – với nhiệm vụ tích cực bảo vệ chính chúng ta và những người xung quanh Nếuchúng ta muốn có đổi thay, điều quan trọng là hãy hành động từ từ để có cơ hội quansát và thí nghiệm một bước chuyển mới – tuy nhỏ nhưng có ý nghĩa – trong mối liên

hệ Nếu tham lam muốn thay đổi quá nhiều, quá nhanh, chúng ta có thể chẳng thay đổiđược gì cả, trái lại còn lầm vẩn lên quá nhiều âu lo và xúc động cả nơi ta lẫn nơingười khác, đến nỗi có thể làm phục hồi những cung cách cư xử cũ, hoặc có thể làm

đổ vỡ một dây liên hệ quan trọng – một điều không phải nhất thiết có lợi

Cuốn sách này sẽ hữu ích hơn cả nếu bạn đọc hết Đừng bỏ quãng những đoạn bàn cãi

về trẻ thơ chỉ vì bạn chư có con, cũng đừng bỏ không đọc các chương nói về các đức

ông chồng chì vì bạn còn độc thân hay đã ly dị Điều quan trọng, chính là những mô hình cư xử trong các mối liên hệ mà tôi sắp miêu tả Tôi ít chú trọng đến những người khiêu vũ, mà chú trọng đến chính điệu nhảy và cái cách điệu nhảy được tiến hành.

Xin nhớ, mỗi chương đều chứa đựng những kiến thức cần yếu cho cho bất kỳ mối liên

hệ nào của bạn Khi đọc, bạn có thể liên tưởng và tổng quát hóa tới những mối liên hệkhác, những môi trường tương quan khác, và cách làm như vậy thật có ích

Để có thể sử dụng cơn giận như một lợi khí giúp đạt được đổi thay trong quan hệ, hãyhọc cách phát triển và mài sắc tài năng của chúng ta trong bốn lãnh vực sau:

1 Chúng ta có thể học nhận định một cách tương xứng nguồn gốc của cơn giận,

và biết rõ mình đang đứng ở đâu: “Hoàn cảnh nào đã làm tôi bực mình vậy?”, “Vấn

đề chính ở đây là gì”, “Tôi nghĩ gì, cảm thấy g?”, “Tôi muốn thực hiện điều gì?”,

“Người nào chịu trách nhiệm về điều nào?”, “Tôi đặc biệt muốn thay đổi cái gì?”,

“Những gì tôi muốn và không muốn làm?”…Những câu hỏi dường như quá đơn giản,nhưng rồi chúng ta sẽ thấy chúng phức tạp đến mức nào Điều đáng kinh ngạc là nhiềukhi chúng ta rời bỏ cuộc chiến đấu mà vẫn không hay mình chiến đấu cho cái gì Cóthể chúng ta đã dồn năng lực giận dữ vào việc muốn thay đổi, kiểm soát một ngườitrong khi người đó lại không ưng đổi thay hay bị kiểm soát Lẽ ra chúng ta phải dồnnăng lực đó vào việc tìm hiểu rõ vị trí và những chọn lựa của chính chúng ta Điềunày thật đúng trong những mối quan hệ mật thiết, trong đó, nếu không biết sử dụngcơn giận để soi sáng những tư tưởng, cảm tình, ưu tiên và chọn lựa của mình, chúng ta

dễ rơi vào vòng lẩn quẩn bất tận của đấu tranh, trách móc chẳng đi đến đâu Việc biết

điều khiển hữu hiệu cơn giận đương nhiên giúp ta phát triển được cái “ta” ngày càngthêm rõ ràng minh bạch và trở thành một chuyên viên khả kính về chính bản ngã củamình.

2 Chúng ta có thể học được cách truyền đạt suy nghĩ của mình: Điều này giúp ta

có nhiều triển vọng được người khác nghe và hiểu ta, do đó những mâu thuẫn, khácbiệt có cơ hội được bàn cãi, điều đình Có thể chẳng có gì đáng trách khi chúng ta hồnnhiên bộc phát cơn giận, không tư duy, không đắn đo suy xét: trong nhiều trường hợp,điều này có thể giúp ích, nhất là những trường hợp đương nhiên phải vậy, miễn làchúng ta không cố tình lạm dụng Tuy nhiên nhiều khi đấu tranh hay cho nổ tung cơntam bành giúp ta thấy nguôi ngoai, nhưng khi bão tố qua đi, mọi sự vẫn y nguyênchẳng có gì đổi thay cả Trong khi đó, có những mối liên hệ chúng ta cần phải duy trìthái độ bình tĩnh, không trách móc để rồi sau đó mới đạt được những đổi thay lâu dài

3 Chúng ta có thể học cách quan sát và ngăn chặn những tác động qua lại vô bổ:

Truyền đạt suy nghĩ của mình một cách minh bạch và hữu hiệu bao giờ cũng là điềukhó dù trong hoàn cảnh thuận tiện nhất Thực khó mà tự quan sát hay có được thái độmềm dẻo giữa cơn bão tố Khi xúc cảm lên cao, chúng ta có thể học cách làm cho dịuxuống và lùi lại chút ít để có thể nhận rõ vai trò của ta trong những tác động qua lại

mà chúng ta trách cứ

Biết quan sát những mẫu mực cư xử trong mối liên hệ và biết sửa đổi phần đóng góp

của mình vào những mẫu mực đó bao giờ cũng giúp ta thấy rõ hơn trách nhiệm củamình trong mọi mối tương giao mà ta dự phần Nói “trách nhiệm”, tôi không có ýmuốn nói đến thái độ tự trách mình hay tự cho mình là “nguyên nhân” của vấn đề Từngữ đó ở đây chỉ có nghĩa là khả năng phản ứng, khả năng tự quan sát và quan sátngười khác trong những tác động qua lại, khả năng phản ứng trước một hoàn cảnhquen thuộc bằng đường lối mới Chúng ta không thể bắt kẻ khác thay đổi bước nhảycủa họ trong một điệu múa, nhưng nếu chúng ta đổi thay chính bước nhảy của chúng

ta thì điệu múa đó không còn có thể tiếp tục như cũ được nữa

4 Chúng ta có thể học để biết cách tiên liệu và đối phó với những “biện pháp đối phó” hay những “phản ứng nghịch chiều” từ phía người khác: Mỗi chúng ta đều

thuộc về một nhóm hay một hệ thống liên hệ mà trong đó luôn có một áp lực đòi buộc

các bên phải giữ nguyên hay trở về chỗ đứng cũ Nếu chúng ta bắt đầu thay đổi cungcách im lặng, mơ hồ hay chiến đấu và trách móc vô hiệu quả, chúng ta sẽ gặp phải sựchống đối mạnh mẽ “Lực kéo nghịch chiều” này vừa có trong bản ngã nội tại của mỗichúng ta vừa có nơi những người khác trong cùng hệ thống liên hệ với ta Chúng ta sẽthấy những người thân thiết này thường tạo áp lực để được hưởng lợi từ việc chúng tagiữ nguyên chỗ đứng cũ như thế nào, mặc dầu bề ngoài vẫn công khai chỉ trích vàthan phiền chúng ta Cả chúng ta cũng cưỡng lại chính những đổi thay mà chúng ta

tìm kiếm “Chống đổi thay” cũng như “muốn đổi thay” là hai nét tự nhiên, phổ biếntrong mọi liên hệ giữa con người.

Trong những chương kế tiếp, chúng ta sẽ quan sát kỹ lưỡng hơn nỗi lo âu lớn lao màchắc chắn sẽ vây bủa khi chúng ta bắt đầu sử dụng cơn giận để xác định bản ngã cùng

những nhu cầu của nó một cách rõ ràng hơn Một số chúng ta có thể khởi sự minh

bạch hẳn trong sự truyền đạt, kiên quyết hẳn trong quyết định đổi thay chỉ để thẳngthắn phản ứng lại những kẻ muốn chống đối chúng ta hoặc có ý coi thường nhữngđiều chúng ta nói Nếu quả thực chúng ta nghiêm túc về việc đổi thay, chúng ta phảihọc cách tiên đoán và điều khiển nỗi âu lo và mặc cảm phạm lỗi xuất hiện trong chúng

ta, khi chúng ta phải đối mặt với những phản ứng nghịch chiều của người khác, nhất

là khi phải đối mặt với một phần rất thực trong bản ngã sâu thẳm của chúng ta muốnchống lại sự đổi thay

Bây giờ xin cho tôi được nói: không dễ gì chúng ta có thể quay mặt làm ngơ thái độphục tùng thầm lặng hay sự chiến đấu vô hiệu quả của chúng ta cho việc xác quyết ta

là ai, nơi nào ta đứng, điều gì ta muốn, cái gì ta chấp nhận, cái gì ta không thể chấpnhận Nỗi lo âu do ước muốn làm sáng tỏ những gì ta nghĩ và nghĩ ra sao có thể là nỗi

lo lớn nhất trong những mối liên hệ quan trọng nhất của chúng ta Khi chúng ta đãthực tình trở nên minh bạch và dứt khoát, người khác cũng có thể do đó mà trở nênminh bạch và dứt khoát về ý nghĩ và tình cảm của họ hay về sự kiện họ không chịuđổi thay Một khi thừa nhận những sự thực này, chúng ta có thể gặp phải nhiều chọnlựa khó khăn cực nhọc Liệu chúng ta chấp nhận giữ nguyên phần mình trong một mốiquan hệ, một hoàn cảnh ? Hay chúng ta muốn rời bỏ nó? Liệu chúng ta chấp nhận “ởlại” và thử tìm một biện pháp khác? Và như vậy, phải làm gì?…Những câu hỏi nàykhông dễ gì trả lời, kể cả suy nghĩ về chúng cũng vậy

Trước mắt thì đôi khi ta cứ đơn giản theo đường lối quen thuộc cũ, mặc dầu kinhnghiệm bản thân đã từng cho biết chúng kém hiệu quả Tuy nhiên về lâu về dài xinhãy thực hành những bài học trong sách này, chắc chắn quý vị sẽ được nhiều lợi ích.Không những chúng ta có được phương pháp mới để điều khiển những cơn giận dữ

cũ, mà chúng ta còn đạt được “cái tôi” trong sáng và mạnh mẽ hơn, do đó có khả năngđạt được “cái chúng ta” thân mật và thỏa mãn hơn Nhiều vấn đề về giận dữ có thểxuất hiện khi chúng ta phải chọn lựa giữa hai thái độ: hoặc có được một quan hệ, hoặc

có được một bản ngã Cuốn sách này có tham vọng muốn giúp chúng ta đạt được cảhai

- “Tôi thật tình muốn tới phòng làm việc của bà, nhưng chồng tôi đã chà đạp ướcnguyện đó của tôi Tôi đấu tranh với anh ấy tới xanh máu mặt mà anh ấy vẫn khôngchịu để tôi đi”.

- “Vì sao ông ấy phản đối?”, tôi hỏi

- “Anh ấy phản đối bà Anh ấy nói bà là kẻ phỉ báng nữ giới và phòng trị liệu của bàkhông đáng đồng tiền bát gạo Tôi đã cãi rằng bà là một nhà tâm lý học nổi tiếng vàphòng trị liệu của bà nhất định có hiệu quả Tôi tin chắc là sẽ không tốn tiền vô ích,nhưng vẫn không thuyết phục được anh ấy Anh ấy vẫn khăng khăng đáp: Không!”

- “Thật đáng tiếc”, tôi nói

- “Vâng, tôi cũng thấy vậy”, bà ta tiếp “Tôi bị nhức đầu kinh khủng kể từ đấy và đãkhóc sướt mướt Dầu sao thì tôi cũng đã đấu tranh dữ dằn Thực tế thì chồng tôi đồng

ý là tôi cần được giúp đỡ cách nào đó, vì khi nổi giận, tôi có thái độ thật hung hãn”…

- Tôi đặt ống nghe xuống và nghĩ về cuộc đối thoại ngắn ngủi vừa qua Rõ ràng là bà

ta không bị buộc phải hủy bỏ vụ đăng ký Bà hoàn toàn có thể chọn một cách hànhđộng khác Tuy nhiên, bà đã không thể chọn được cách làm nào khác mà không gánhchịu những hậu quả Có lẽ hậu quả khiến bà phải chú tâm e ngại nhất là mối liên hệhết sức quan trọng của bà bị đổ vỡ

Phản ứng của bạn về cuộc điện đàm này ra sao?

Bạn có nghĩ rằng: “Chồng bà ta quả là một kẻ độc tài”, hay: “Ông ta mới dễ giao

động, dễ sợ hãi làm sao”…?

Bạn có nghĩ: “Mình cảm thấy tội nghiệp cho người đàn bà đáng thương này”, hay:

“Người đàn bà khổ dục này hẳn đã từng phải nhờ đến tâm lý trị liệu”…?

Hoặc: “Sao bà ta không tự mình quyết định tới phòng trị liệu?”

Bạn có nghĩ: “Ông chồng này thật đáng trách Sao ông ta có thể cư xử như vậy đối với vợ?”, hay: “Bà ta thật đáng trách Sao lại có thể để ông ta quyết định về cuộc sống

của mình”…?

Hoặc: “Xã hội thật đáng trách Đáng buồn biết bao khi chúng ta dạy cho nam giới xử

sự như thế và dạy cho nữ giới cam chịu như thế”…?

Bạn có nghĩ: “Bà ta nổi giận vì ông chồng đã không cho tới phòng trị liệu”, hay: “Bà

ta giận dữ là vì thấy mình nhượng bộ”…?

Bạn có nghĩ: “Tôi có thể thấy chính mình nơi bà ta”, hay “Tôi không quen làm như

bà ta chút nào”…?

Mỗi chúng ta có thể có phản ứng riêng về những gì bà Barbara nói: Nhiều người trongchúng ta không muốn đồng hóa mình với Barbara trong câu chuyện của bà Song,cung cách hành động và cảm nghĩ của bà không hề là điều chúng ta hiếm thấy hay làchỉ có ở thời xa xưa

Bà ta cam chịu hoàn cảnh bất công.

Bà không cảm thấy kiểm soát được đời mình.

Bà không nắm vững được đâu là những vấn đề thực.

Bà không nhận rõ được trách nhiệm của chính bà trong việc góp phần vào tình thế tiến thoái lưỡng nan của bà.

Bà hy sinh sự tăng trưởng của mình để ủng hộ và bao che chồng.

Bà duy trì nguyên trạng mối liên hệ hôn nhân, cam chịu thiệt thòi cho bản ngã.

Bà không thử xem mối liên hệ hôn nhân có thể uyển chuyển bao dung cho sự đổi thay của bản thân tới mức nào.

Bà cảm thấy bơ vơ và bất lực.

Bà chuyển giận dữ thành nước mắt.

Bà bị nhức đầu.

Bà không tự yêu mình.

Bà tin rằng mình đã hành động tệ hại.

Có điều nào trên đây xa lạ với bạn? Chắc là không Hoặc một, hoặc tất cả những điềutrên đây sẽ xảy tới với chúng ta khi chúng ta tham gia một cuộc đấu tranh và tráchmóc vô hiệu quả, hay kh chúng ta thấy ngại đấu tranh

Không giống như một số phụ nữ không dám bất đồng ý kiến với chồng hay với người

yêu, bà Barbara không có vấn đề gì phải giận dữ Vấn đề của bà là đấu tranh cách nào để không có đổi thay Bà bảo vệ chồng, bảo vệ nguyên trạng mối quan hệ giữa

hai người, và cam chịu thiệt thòi cho sự tăng trưởng của chính mình Cứ tiếp tục nhưvậy khi nào còn có thể, bà Barbara đã không dám đương đầu với một quy tắc căn bảntrong mối quan hệ đó: bà phải nhường chồng quyền điều khiển Bà “tự từ bỏ bản ngã”

vì chồng

Thế nào là “tự từ bỏ bản ngã”? Rõ ràng là chúng ta không luôn luôn được hành xửtheo cách của mình hay muốn làm gì thì làm trong mọi mối liên hệ Không thể tránhxảy ra mâu thuẫn, nhất là khi hai người cùng sống dưới một mái nhà, cho nên chắcchắn có những lúc cần phải có sự tương nhượng, điều đình, kẻ này lấy, người kia cho.Nếu ông chồng không ưa phòng trị liệu và phòng trị liệu đó cũng chưa thực sự quantrọng đối với mình, thì bà Barbara có thể quyết định quên nó đi Điều này tự nó khôngthành vấn đề

Vấn đề xuất hiện khi một người – thường là người vợ – nhượng bộ, chịu đựng hơn làchia sẻ trách nhiệm và thiếu sáng suốt mỗi khi cần kiểm soát, quyết định, chọn lựa

“Tự từ bỏ bản ngã” có nghĩa là để phần lớn bản ngã mình (như suy nghĩ, ước muốn,tin tưởng, tham vọng…) có thể “thương lượng lại’ dưới áp lực của mối liên hệ Kể cảkhi để bản ngã cam chịu thỏa hiệp quá nhiều, đương sự vẫn không ý thức được điều

đó, vẫn tự động “nộp phần thuế” không thể từ khước được Kẻ chịu hy sinh phần lớnbản ngã thường tích tụ nơi mình những ẩn ức giận dữ mạnh nhất và đặc biệt dễ bịchán nản ngã lòng, tạo thành những vấn đề xúc cảm khác Người vợ đó (đôi khi cũng

có thể là người chồng đó) sau cùng đành phải tới phòng trị liệu tâm lý, hoặc bệnh việnnội khoa hay bệnh viện tâm thần, và nói: “Xin cho biết cái gì trục trặc trong mối liên

hệ nơi tôi” thay vì hỏi: “Xin cho hay cái gì trục trặc trong mối liên hệ của chúng tôi”.Hoặc giả nàng (hay chàng) có thể lại nổi giận không đúng lúc về những chuyện khôngđáng, đến nỗi có thể khiến người chung quanh đánh giá là khùng, bệnh hoạn hoặcthiếu lý trí

Một hình thức tự từ bỏ bản ngã chung của nữ giới được mệnh danh là “bất cập” Mô

hình “kẻ cư xử bất cập – người cư xử quá đáng” là một mô hình quen thuộc trong cáccuộc sống lứa đôi Mô hình này thể hiện ra sao? Những công trình nghiên cứu liên hệ

hôn nhân đã chứng minh rằng: khi nam nữ thành đôi, và trong suốt thời gian chungsống, thường mỗi bên vẫn giữ nguyên mức độ độc lập về nhân cách cũng như mức độ

trưởng thành về xúc cảm Giống như một trò chơi cò cưa, khi một bên cư xử bất

cập, thì điều đó cho phép bên kia hành xử quá đáng.

Chẳng hạn bà vợ muốn ngày càng cố thủ trong vai trò một kẻ yếu, có nhược điểm,chịu lệ thuộc – nói một cách khác: một bạn đồng hành kém chức năng – thì chồng bàcũng theo chừng mực đó mà phủ nhận chính những yếu đuối, nhược điểm, lệ thuộcnơi bản ngã ông Ông có thể huy động phần lớn năng lực cảm xúc của mình để phảnứng lại những vấn đề của vợ thay vì tìm hiểu và chia sẻ “Kẻ bất cập” và “người quáđáng” kích thích lẫn nhau, củng cố lẫn nhau, đến nỗi trò chơi đó ngày càng khó giữđược thế quân bình Người chồng càng tránh chia sẻ những yếu kém, nhu cầu vànhược điểm của chính ông thì người vợ càng dày thêm kinh nghiệm trong việc biểu lộnhững điều đó nơi bà Người vợ càng tránh biểu lộ những khả năng và sở trường của

bà, người chồng càng vênh váo tự mãn về những thứ đó nơi ông Và khi “kẻ bất cập”trông có vẻ khá hơn thì “người quá đáng” trông có vẻ tồi đi

Cuộc điện đàm ngắn giữa tôi với bà Barbara gợi ý rằng bà thuộc mẫu người cư xử bấtcập trong cuộc sống lứa đôi của bà Dĩ nhiên không phải lúc nào kẻ đóng vai yếu kémtrong trò chơi cò cưa này cũng là người đàn bà Có những liên hệ hôn nhân mà trong

đó người chồng thủ vai kẻ bất cập Trên thực tế, có những cuộc dàn xếp êm đẹp màcũng có những cuộc dàn xếp hụt hẫng Có những cặp hai bên ai giữ vai nấy trong suốtthời gian yêu nhau, mà cũng có trường hợp người này ganh đua với người kia xem aiyếu kém hơn ai – vị thế của “kẻ đứng dưới” cứ mãi đi xuống

Điều quan trọng là: vị thế đứng dưới trong cuộc ganh đua này thường dành cho nữ

giới, theo tập tục văn hóa quyết định Trong khi nhiều phụ nữ trong chúng ta dư sức

thách thức và lật ngược qui định trên, thì qui định đó vẫn cứ được tồn tại nhân danhchính “nữ tính” của chúng ta, và vẫn hoàn toàn đề cao thế mạnh của nam giới Phái nữphải được tích cực dạy dỗ để nuôi dưỡng và biểu lộ những phẩm chất mà thâm tâmnam giới e ngại, không muốn vì sợ bị coi là yếu kém

Dĩ nhiên, những giáo điều văn hóa muốn làm nản lòng nữ giới trong việc ganh đuavới nam giới hoặc khuyên răn nữ giới không nên giận dữ với nam giới đều nghịch lý,chẳng hạn cho rằng chúng ta đã tự làm “nữ tính” của mình bị tổn thương, đã biến

mình thành “kẻ phá hoại” dưới mắt nam giới, chỉ vì chúng ta đơn thuần muốn là

chúng ta

Chắc chắn là những mệnh lệnh cũ kỹ đòi chúng ta hãy “giả câm”, “hãy để nam giớithắng”, “hãy coi chàng như chủ nhân ông”…đều không còn hợp thời nữa Vậy mànhững thông điệp đó vẫn còn là quy tắc chỉ đạo trong vô thức của biết bao phụ nữ

“Phái yếu” phải bao che cho “phái khỏe”, phải giúp phái khỏe đừng nhận ra sức

mạnh của phải yếu để phái khỏe khỏi cảm thấy yếu đi vì sức mạnh của phái yếu.

Chúng ta học cách hành động yếu kém, học cách từ bỏ sức mạnh của mình để giúpnam giới cảm thấy mạnh hơn

Có nhiều hình thức hành xử “bất cập” Có thể tế nhị như trường hợp người vợ từ bỏmột dịp may có công ăn việc làm Có thể nàng né tránh một thách thức đổi mới khithấy chồng kín đáo tỏ ý muốn hoàn cảnh được giữ nguyên như cũ, hay khi thấy sự đổithay đó có thể làm chàng e ngại Có thể nàng bao che chàng bằng cách tự giam mìnhtrong những công việc mà chàng không ưng làm, đồng thời tránh nhận thức, tránhphát triển tài năng vào những lãnh vực “của chàng’ Trong tiến trình này, nàng có thểgặp những vấn đề khó khăn về xúc cảm và thể chất Dưới những lời thở than của nàng

là một niềm tin vô thức – đinh ninh rằng mình có ở một vị trí tương đối yếu kém nhưvậy thì mối liên hệ quan trọng bậc nhất kia mới tồn tại được Nếu người nữ cứ tiếp tụctin tưởng rằng mình không thể tồn tại khi đánh mất mối liên hệ, thì nàng sẽ cư xử như

bà Barbara: giải tỏa cơn giận, nhưng chỉ để tình trạng cũ – nguồn gốc của cơn giận –càng được cũng cố thêm

TRÁCH CỨ VÔ HIỆU – ĐÒI HỎI HỮU HIỆU

Vì sao mà đấu tranh và trách móc thực sự ngăn cản sự đổi thay hơn là làm dễ dàngcho nó? Chúng tay hãy phân tích trường hợp bà Barbara một cách kỹ lưỡng hơn.Thoạt bà Barbara tham dự một cuộc đấu tranh không lối thoát về việc tới phòng trịliệu Bà sử dụng năng lực giận dữ của mình vào việc mong chồng thay đổi cách đánhgiá của ông về phòng trị liệu, sao cho giống như cách bà đánh giá Có hai vấn đề trongviệc bà muốn chồng thay đổi ý kiến: thứ nhất, chồng bà – cũng như bà vậy – có quyền

và có trí phán đoán riêng của ông; thứ hai, bà có thể đoán trước là khó mà đạt đượcthành công: kinh nghiệm cũ đã cho bà hay là chồng bà đặc biệt không thích phòng trịliệu đó

Vì nhập cuộc chiến đấu với ý nghĩ rằng mình chỉ có thể thất bại, nên bà đã không sửdụng được sức mạnh mà nhất định bà có, sức mạnh chịu trách nhiệm về bản ngã củamình Bà Barbara đã có thể khởi sự bước khỏi vị trí tự từ bỏ bản ngã nếu như bà quyếttâm làm sáng tỏ ưu thế của mình và hành động theo ý mình Lẽ ra bà nên từ bỏ hẳncuộc đấu tranh và nói thẳng với chồng rằng: “Dù tốt hay xấu, hiệu quả hay không,phòng trị liệu đó vẫn cần thiết cho em Nếu có thể hủy vụ đăng ký chỉ vì anh muốnvậy thì em đã thôi ngay cơn giận dữ này rồi Em vẫn thấy là em cần đi tới đó!”

Cái gì đã ngăn cấm bà Barbara không được thoát ra khỏi cuộc đấu tranh và than van

vô hiệu quả để làm sáng tỏ và xác định nhu cầu của mình? Có lẽ bà e ngại phải trả giáquá cao cho biện pháp này Phần lớn trong chúng ta đã đấu tranh vô hiệu quả – cũnggiống như một số khác vốn không chịu đấu tranh – đều chung một niềm tin trong vôthức rằng: người kia hẳn phải qua một thời kỳ gay go, khó khăn lắm nếu như chúng ta

tỏ vẻ sáng suốt và dũng mãnh Nỗi lo âu và mặc cảm phạm lỗi này cản trở không cho chúng ta dễ dàng có thái độ quyết tâm đổi thay tình trạng cũ, chưa hết, sau

đó chúng vẫn còn làm ta vướng bận khi người kia phản ứng mãnh liệt đối với thái độ mới lạ của ta.

Tạo nên đổi thay – chấp nhận thay đổi

Cái gì xảy ra nếu bà Barbara làm một điều gì khác để lập trường mới được sáng tỏdưới mắt ông chồng? Cái gì xảy ra nếu bà tiếp cận ông vào lúc ông sẵn sàng chấpnhận nghe bà để khẳng định lập trường của mình một cách không giận dữ, khôngkhóc lóc? Tỉ như bà nói: “Em biết anh cho là phòng trị liệu đó không đáng đồng tiền,

và em chấp nhận đó là ý kiến của riêng anh Tuy nhiên, em là một người đàn bàtrưởng thành và em cần thực hiện quyết định của chính mình Em không đòi hỏi anh

phải đánh giá cao phòng trị liệu đó hay tán thành việc em đi tới đó, nhưng quả thực là

em cần phải thực hiện điều đó cho chính em”

Chúng ta hãy tưởng tượng bà Barbara có thể cương quyết trong vấn đề này (“Emmuốn thực hiện quyết định của chính em”), không né tránh nói chệch sang nhữngđiểm khác như giá trị của phòng trị liệu hay uy tín của nhà trị liệu Hãy giả dụ bàkhông đấu tranh, không trách móc, không kết tội hay tìm cách thay đổi suy nghĩ củachồng, mà chỉ giữ nguyên lời phát biểu điều bà muốn làm: “Dù đúng hay sai, tốt hayxấu, em vẫn phải thực hiện điều này cho chính em”

Điều gì sẽ xảy ra? Điều gì sẽ tới với cặp vợ chồng này nếu bà Barbara thách thức hoàncảnh đó bằng cách khẳng định sẽ đi tới phòng trị liệu ? Ông chồng bà sau đó sẽ đốiphó ra sao? Liệu ông có tuyên bố thẳng: “Em mà đi, anh sẽ bỏ em!” ? Liệu ông cóchẳng nói chẳng rằng, rồi sau đó lại dằn mạnh cái ghế, gây sự, hay lạm dụng theo mộtđường hướng nào đó? Liệu ông có phản ứng hòa nhã hơn, rồi trở nên gắt gỏng hay âusầu trong nhiều ngày?

Dĩ nhiên, chúng ta không có được một ý nhỏ nào Chúng ta biết quá ít về cặp vợchồng này Có một điều chắc chắn: khi người này thực hiện một biện pháp để đạt lại

thế quân bình trong trò chơi cò cưa, người kia thế nào cũng có biện pháp đối phó Nếu

bà Barbara cư xử theo kiểu mới đó, chồng bà chắc sẽ có phản ứng nghịch chiều hầu

làm giảm âu lo của ông và phục hồi lại thế đấu tranh quen thuộc cũ Nếu phản ứngnày không xảy ra, có thể là vì ông không còn yêu vợ nữa, hoặc vì trước đây ông cóngán phòng trị liệu này thật nhưng giờ đây ông còn ngán hơn về mức độ mới trongthái độ khẳng định, riêng rẽ và trưởng thành mà bà Barbara đã chứng tỏ

Lập trường mới của bà Barbara có dính líu tới những vấn đề xa hơn vấn đề tới phòngtrị liệu Nó hàm ý rằng có những việc mà bà biết là thuộc trách nhiệm của riêng bà,không phải của ông, và bà chịu trách nhiệm về chúng Nó còn hàm ý rằng với sự kiện

bà bình tĩnh và cương quyết như vậy, bà không còn là người đàn bà cũ mà ông đã kếthôn, người đàn bà đã đã mang đến cho ông cảm giác thoải mái, an toàn Riêng phía bàcũng vậy, bà cảm thấy rất lo âu và ngờ vực khi cư xử theo lập trường khác hẳn này.Ngoài việc tự khẳng định mình hơn và giữ thế đứng tách biệt hơn trong một mối liên

hệ quan trọng, kể cả việc giữ vững lập trường mới này bất chấp những biện pháp đốiphó với người kia, thì có một số điều khác còn gây ra âu lo nhiều hơn thế nữa

Giả dụ bà Barbara vẫn sử dụng được năng lực giận dữ để tự soi sáng những chọn lựacủa mình và tìm cách hành động mới cho tình cảnh cũ của mình, nhưng bà vẫn từ chối

tỏ ra với chồng một thái độ bất thường nào đó, thì điều này vẫn có thể giúp bà bớt điđược những hậu quả của việc tự từ bỏ bản ngã và cư xử bất cập bấy lâu (như nhứcđầu, cảm thấy kém tự trọng, cay đắng, bất mãn kinh niên…ấy là chỉ mới kể một số ít).Tuy nhiên vẫn có cái giá mà bà phải trả: đó là cảm thấy liên hệ hôn nhân của mình tựanhư chao động hơn bao giờ hết – ít là trong một thời gian – và những vấn đề, nhữngmâu thuẫn tiềm ẩn sẽ bắt đầu nổi lên bề mặt ý thức của bà Bà có thể phải bắt đầu tựhỏi: “Ai chịu trách nhiệm định đoạt đời tôi?”, “Tôi sẽ vững chải hơn và đòi phần thẩmquyền của tôi trong mối liên hệ này như thế nào đây?”, “Điều gì sẽ xảy ra cho mốiliên hệ này nếu tôi ngày một trở nên mạnh hơn, khẳng định hơn?”, “Nếu phải lựachọn: hoặc giữ cho cuộc sống chung êm thắm bằng cách hy sinh mình, hoặc mối hônnhân có nguy cơ bị gãy đổ, thì tôi sẽ chọn bên nào?”

Có thể bà Barbara chưa thực sự sẵn sàng đối đầu với những vấn đề đáng ngại đó vàolúc này Có thể bà ít được yểm trợ trong cuộc mạo hiểm đó Có thể bà nghĩ rằng thà

có được bất kỳ mối liên hệ nào còn hơn là không có gì cả…Tất cả những gì chúng tabiết, là chính bà cũng e ngại việc tới phòng trị liệu và – một cách vô thức – để chochống bà biểu lộ những cảm giác tiêu cực về việc đó cho cả hai

Điều quan trọng là: phải công nhận có hiểm nguy thực sự ơ đây Nếu bà Barbara đã cóthái độ dứt khoát về việc đến phòng trị liệu, bà sẽ không sao tránh được cảm tưởngrằng nơi mình cũng đang hình thành một lập trường thường trực cho những vấn đềkhác nữa, rằng mình đang trong quá trình thay đổi cung cách cũ, trong khi mình vàchồng vốn đã từng hòa hợp khăng khít với nhau – như hai phần của một câu đố – đếnthế nào! Liệu ông có thể xa lìa bà vì điều này? Hay liệu chính bà – trong tiến trình

thay đổi bản thân – nghĩ rằng cần phải xa ông?…Ít nhất thì giờ đây bà Barbara vẫncòn chọn thái độ bao che cho chồng và tiếp tục sống theo nếp cũ của bà Đó khôngphải đơn giản chỉ là một thái độ “phục tùng thụ động”, mà có thể là một “chọn lựa tíchcực” để bảo vệ nhịp điệu thân thuộc và yên ổn cho mối liên hệ quan trọng bậc nhất –liên hệ hôn nhân – của bà.

HÒA BÌNH BẰNG MỌI GIÁ:

Theo một cách nhìn nào đó, bà Barbara không hẳn “mất nhiều tự do” như bề ngoài có

vẻ Bà vẫn có thể biểu lộ suy nghĩ, ý kiến khác biệt với chồng Bà vẫn nhận ra rằngđiều bà muốn cho mình khác với điều chồng muốn cho mình Bà cũng tự biết những

ưu thế của mình trong việc quyết định hay không tới phòng trị liệu…Ít nhất thì trong

trường hợp này, bà chọn nhượng bộ chồng hơn là để con thuyền hôn phối va phải

ghềnh đá

Nhiều người trong chúng ta đã làm những cuộc chọn lựa như vậy mà không thực sự ýthức được cái gì đã khiến chúng ta làm như thế, vì sao chúng ta làm thế Chúng takhông để cho bản thân ý thức được mình muốn gì Chúng ta tránh không để mình cósuy nghĩ hay ý kiến gì mới vì sợ có thể đưa đến sự bất đồng và mâu thuẫn công khaitrong những mối liên hệ thân thiết Chúng ta có thể tự coi mình như đứng bên ngoài,như không có liên lụy gì trong những cuộc dàn xếp bất công mà mình là nạn nhân.Chúng ta cũng có thể tự xóa bỏ những nhận định mới mẻ của mình về các sự việc, cốtgiữ sao cho mọi sự được em ả hài hòa, mà đồng thời lại chẳng có chút ý niệm nào về

sự hy sinh đó

Làm sao một người đàn bà hiếu hòa như vậy có thể tới phòng trị liệu? Tốt hơn hết là

bà không nên đấu tranh với chồng, bởi thực ra chẳng có gì để đấu tranh Lẽ ra bàkhông nên tính chuyện tới phòng trị liệu Bà không nên tự cho phép mình nghiêm túcquan tâm đến điều gì, nếu điều đó khiến ông chồng phải e ngại hay điều đó đe dọa nếp

cũ của mối liên hệ quan trọng này Nếu quả thực bà có ý định sẽ tới phòng trị liệu, bànên ướm xem phản ứng của ông ra sao trước khi đăng ký Bà có thể ngỏ lời dọ dẫm:

“Anh ạ, em tính đến phòng trị liệu này…”, rồi thăm dò một cách tinh tế những phảnứng – dù nói ra hay không nói – của ông Nếu cảm thấy có dấu hiệu ông e ngại và bấtđồng ý, bà sẽ chuyển ý nhanh chóng để bảo vệ ông Có thể bà tự nhủ: “Chắc kiểu trịliệu này chẳng hiệu quả mấy đâu”, hay: “Hiện giờ thì nhà mình không sẵn tiền”, hay

“Dù sao mình cũng chưa thực sự muốn đi cho lắm”…

Theo cách này, người đàn bà tránh gây va chạm, mâu thuẫn bằng cách tự cho lànguyện vọng và sở thích của mình cũng giống như ý ông chồng muốn cho mình Bà tựgiải thích mình như ông chồng đã giải thích bà Bà hy sinh không nghĩ tới mình là ai,chỉ gắng sao cho hợp với những hy vọng của chồng Nếu nơi bà xuất hiện những khókhăn về xúc cảm hay sinh lý, có lẽ bà sẽ không nhận ra sự liên quan giữa những trụctrặc đó với những hy sinh mà bà đã thực hiện hầu chở che chồng và giữ cho mối liên

Có thể bà tự nhủ: “Thôi, mình quả có thích tới phòng trị liệu đó thật, nhưng nếu vì thế

mà gây chuyện cãi cọ thì đâu có đáng!”… “Việc này chẳng đáng để đấu tranh!”, đó làcách nghĩ quen thuộc giúp chúng ta hóa giải được áp lực buộc chúng ta phải thay đổilập trường Trường hợp bà Barbara chứng minh điều đó là có thể Có biết bao mức độkhác nhau để chúng ta có thể tỏ rõ lập trường của mình và cư xử cho phù hợp vớiniềm tin của mình trong một mối liên hệ!

Không phải hễ cứ cư xử hiếu hòa hay “dễ thương” là tất nhiên đồng nghĩa với đầuhàng hoặc thụ động không đấu tranh Hoàn toàn ngược lại, chúng ta đã phát triển một

khả năng quan hệ liên ngã quan trọng và phức tạp, đòi hỏi phần lớn sức hoạt động và

nhạy cảm nội tại Chúng ta thành thạo trong việc tiên đoán những phản ứng của kẻ

khác, và cũng thành thạo trong việc che chở người khác khỏi bị áy náy Đây là khả năng sống hòa hợp phát triển tới cao độ, thường rất hiếm thấy nơi nam giới Giá như

chúng ta cũng biết hướng tài khéo léo đó vào nội tâm để trở thành lão luyện về chínhbản ngã mình

TÁCH BIỆT VÀ HÒA HỢP:

Gìn giữ một mối liên hệ lâu dài được tiến triển tốt là một việc khó, vì đòi hỏi phải dòđúng mạch quân bình giữa cá nhân (“cái tôi”) và tập thể (“cái chúng ta”) Sự co kéo

về cả hai chiều đều rất mạnh Một mặt chúng ta muốn tách biệt và độc lập – kín đáo,

dè dặt – như quyền hạn vốn có của mỗi cá nhân; một mặt chúng ta lại tìm cách quan

hệ thân cận với người khác, như trong gia đình hay trong một nhóm Khi hai bêntương giao để mất thế quân bình này, mối liên hệ sẽ trở nên có vấn đề

Việc gì sẽ xảy ra nếu không có đủ yếu tố “chúng ta” trong mối liên hệ? Hậu quả cóthể là một trường hợp “ly dị cảm xúc”: hai người sống biệt lập đơn chiếc trong cái vỏrỗng của tương giao, không còn chia sẻ với nhau những tình cảm và kinh nghiệmriêng tư Khi lực chia rẽ thắng thế, thái độ “tôi-không-cần- bạn” có thể được biểu lộbởi một hay cả hai bên – một thái độ đi ngược lại lập trường tự chủ đích thực Có thể

ít có đấu tranh trong mối liên hệ này, đồng thời cũng ít gần gũi nữa

Việc gì sẽ xảy ra nếu như không có đủ “cái tôi” trong mối liên hệ? Trong trường hợpnày, chúng ta hy sinh cá tính rõ ràng và riêng rẽ của chúng ta, hy sinh phần tráchnhiệm và quyền kiểm soát cuộc sống của riêng ta Khi lực hòa hợp thắng thế, phần lớnnăng lực của ta sẽ dồn vào việc phục vụ người kia, đồng thời gắng sửa đổi nếp nghĩ,nếp cư xử của người kia Lẽ ra phải tự lãnh trách nhiệm về mình, chúng ta lại cókhuynh hướng nhận trách nhiệm về những cảm xúc của người kia đồng thời lại đòingười kia chịu trách nhiệm về những cảm xúc của chúng ta Khi mà trách nhiệm giữahai cá nhân đi nghịch chiều như vậy, người này có thể rất nhạy cảm đối với những gìngười kia nói và làm Có thể có nhiều đấu tranh và trách móc trong mối liên hệ này,như trường hợp bà Barbara chẳng hạn

Một sản phẩm khác của nếp sống “tập thể” quá trớn là sự hài hòa giả hiệu của “cáichúng ta” – trong đó ít có mâu thuẫn công khai, vì người này luôn chấp nhận “sự ưuviệt” của người kia, hoặc vì cả hai cư xử như thể họ chia đều nhau con tim và khối óc

Dù thỉnh thoảng chúng ta có “vùng dậy” thật đấy, bởi nhu cầu tự khẳng định là mộtnhu cầu phổ quát cho mọi người, nhưng khi sống trong một mối liên hệ “hòa hợptuyệt vời”, được diễn xuất dưới một hình thức cực đoan như vậy, chúng ta bị đặt vàomột vị trí yếu kém kinh khủng Nếu hai người đã “ nên một” đến thế, thì sự chia rẽ cóthể được cảm nhận như một cái chết về tâm lý hay thể lý Chúng ta có thể chẳng còn

gì cả – kể cả bản ngã – khi mối liên hệ quan trọng đó chấm dứt

Chúng ta đều cần cả “cái tôi” lẫn “cái chúng ta”, cả hai nuôi dưỡng nhau, đem lại ýnghĩa cho nhau Không có một công thức vĩnh viễn “đúng” nào về tỉ lệ tách biệt vàhòa hợp để áp dụng cho mọi cặp vợ chồng, cả cho riêng một cặp cũng vậy Mỗi ngườitrong từng cặp phải thường xuyên giám sát thế quân bình đó, phải “vận chuyển” – tựđộng hay vô thức – sao cho có được nhiều tách biệt hơn (vào trường hợp có nguy cơ

bị đồng nhất), hoặc sao cho có được nhiều hòa hợp hơn (vào trường hợp có nguy cơ bịrời rã) Thế quân bình của hai lực lượng này thường xuyên di động trong từng cặp Cómột giải pháp chung mà các cặp thường áp dụng, đó là “phân công”: người nữ giữkhuynh hướng hòa hợp, và người nam theo khuynh hướng tách biệt Chúng ta sẽ códịp quan sát kỹ hơn nhịp khiêu vũ “nàng đuổi theo – chàng lảng tránh” này ở chương3

Nếu chúng ta cảm thấy tức giận hay cay đắng kinh niên trong một mối liên hệ đặc biệtnào đó, có thể đó là một thông điệp khuyên ta hãy làm sáng tỏ và tăng cường “cái tôi”

thêm nữa Chúng ta phải kiểm điểm lại bản thân, chú trọng xem chúng ta nghĩ gì, cảmthấy gì, muốn gì và cần thay đổi gì trong cuộc sống Khi “cái tôi” càng được tạc nổi rõràng riêng biệt, thì “cái chúng ta” mới càng thêm niềm vui thân mật và độc đáo Sựthân mật này không hề đòi hỏi hai bên trong mối liên hệ phải “như nhau” hay “đồngnhất thành một bản ngã” Cũng vậy, sự độc lập không đòi hỏi bên này phải “lảngtránh” bên kia hay mỗi bên phải tự cô lập.

Vì sao việc làm vững mạnh “cái tôi” lại khó khăn đến như vậy? Có nhiều nhân tố,

nhưng nếu chúng ta chú trọng đến yếu tố “tại đây và lúc này” trong khi liên hệ với

người khác, thì việc mình muốn tăng thêm mức độ tự biện minh, tự khẳng định quảthực đáng e ngại Hoàn cảnh của bà Barbara chứng tỏ điều đó: bà không thể từ bỏđường lối cũ để gắng thực hiện đường lối mới mà không phải kinh qua nỗi lo mối liên

hệ hôn nhân bị chia rẽ hay gặp sóng gió Trong tình huống đó và vào lúc đó, bà

Barbara quả thực lâm vào hoàn cảnh tiến thoái lưỡng nan Hoàn cảnh nay có thể xảy

ra rất thực trong mọi mối liên hệ Chúng ta hãy thử nhìn “gần hơn nữa” vào nội tâmnhân vật của chúng ta:

êm dịu, bà có thể khởi xướng một cuộc trao đổi giữa hai vợ chồng và quyền quyếtđịnh trong các lãnh vực khác nhau của cuộc sống chung Bà có thể giải thích rằngtrong khi vẫn quan tâm tới ý kiến của ông, bà vẫn phải có trách nhiệm quyết định chochính mình

Cái gì đã khiến bà Barbara không đi đến cùng thái độ minh bạch này? Vì sao bất kỳ aitrong chúng ta cũng dễ thành kẻ đấu tranh và than vãn kinh niên, thay vì nhận diệnnhững vấn đề và những chọn lựa để soi sáng lập trường của mình? Không, nữ giớikhông thể đạt được hài lòng trong khổ dục thầm kín bằng cách sống theo “lập trường

đi xuống”, chịu là nạn nhân hoài hoài! Hoàn toàn nghịch lại, người đàn bà bị dồnxuống đáy trong trò chơi cò cưa của hôn phối sẽ càng tích lũy nhiều căm hờn, tỉ lệthuận với mức độ chịu đựng và hy sinh.

Thế tiến thoái lưỡng nan là ở chỗ: chúng ta có thể tin tưởng trong vô thức rằng mốiliên hệ quan trọng đó chỉ có thể tồn tại nếu chúng ta tiếp tục cam chịu thiệt thòi nhưvậy Chúng ta có thể coi việc chúng ta hành động tốt hơn – nghĩa là minh bạch, tíchcực, riêng rẽ hơn – là một hành động phá hoại, làm giảm giá trị chồng và khiến chồngphải trả đũa hay bỏ rơi mình Chúng ta đôi khi cũng có thể sợ rằng: việc phát triển

“cái tôi” dũng mãnh hơn chính là việc tiến gần tới nguyện vọng thầm kín muốn tự rời

bỏ cuộc hôn nhân bất như ý – điều này cũng đáng ngại, không kém gì nỗi ngại bị bỏrơi

Có thể bà Barbara chưa sẵn sàng đối diện với những nguy cơ của việc đặt chính bà vàchồng vao cuộc thí nghiệm xem liệu có đổi thay không? Có thể bà đã hiểu mối liên hệnày không cho phép có nhiều đổi thay Có thể bà bị mắc kẹt giữa thế lưỡng nan: mộtđàng bà không sẵn sàng tự nhủ: “Tôi chấp nhận tiếp tục sống trong cuộc hôn nhân bấthạnh với người đàn ông không chịu đổi thay này”; đàng khác, bà cũng sẵn sàng chọnmột lập trường dứt khoát: “Nếu không có gì thay đổi, tôi sẽ rời bỏ” Hoặc có thể bàchưa sẵn sàng đối diện với âu lo hay với “trạng thái chán nản tức cười” mà chúng tathường gặp khi tự quyết định phải minh bạch và tách biệt hơn trong một mối liên hệ

quan trọng Đấu tranh và trách móc đôi khi là một cách để vừa phản kháng vừa chở che nguyên trạng, khi chúng ta chưa thật sẵn sàng làm một cuộc chuyển dịch

về hướng này hay hướng nọ.

BIỆN PHÁP ĐỐI PHÓ

VÀ PHẢN ỨNG NGHỊCH CHIỀU:

Tôi không muốn đem lại một cảm giác buồn nản cho rằng chúng ta vẫn phải làm bộtiếp tục ở dưới đáy chót cuộc chơi để tránh cho người bạn đồng hành cũng như mốiliên hệ không bị sụp đổ Trong một vài trường hợp, sự sụp đổ này có thể xảy tới do sựđổi thay và tăng trưởng của ta Nhưng, thường thì theo cách tiến hành của ta mà cả đôibên đều tăng trưởng và mối liên hệ do đó càng thêm khăng khít Chúng ta nên họccách làm bản ngã mạnh lên để giúp mối liên hệ thêm phấn khởi chứ không suy sụp.Thực hiện một cuộc đổi thay, quả thực chẳng bao giờ là một chuyện dễ dàng

Chúng ta gặp phải biện pháp đối phó (chống đổi thay) hay phản ứng nghịch chiều (đòi

chuyển trở lại tình trạng cũ) nơi người khác khi chúng ta dứt khoát từ bỏ thái độ imlặng, mập mờ, đấu tranh vô hiệu quả và bày tỏ rõ ràng những nhu cầu, ước muốn, tin

tưởng, ưu tiên của bản ngã Murray Bowen, người khởi xướng Thuyết Hệ Thống Gia

Đình, đã nhấn mạnh rằng trong mọi gia đình, những thành viên còn lại sẽ có thái độ

đối lập mãnh mẽ với cá nhân nào khẳng định sự độc lập của bản ngã hơn TheoBowen, thái độ đối lập này dứt khoát tuần tự theo từng bước như sau:

1 “Mày sai lầm rồi!” – với hàng đống lý do yểm trợ cho tuyên bố đó

2 “Hãy đổi thay ngược lại đi, thì gia đình sẽ tái chấp nhận mày!”

3 “Nếu mày không chịu chuyển đổi ngược lại, hậu quả sẽ như sau…” – kế tiếp lànhững hậu quả được liệt kê

Thường có những biện pháp đối phó nào? Chúng ta có thể bị kết tội là lạnh lùng,không trung thành, ích kỷ hay khinh thường kẻ khác (Mày làm má mếch lòng biếtchừng nào khi nói với má như vậy!”) Chúng ta sẽ nhận được đe dọa – bằng lời haykhông lời – rằng người kia sẽ rút lui hay chấm dứt liên hệ: (“Làm sao coi mày nhưngười trong nhà được nếu mày cứ có thái độ đó?”) Biện pháp đối phó có thể xuấthiện dưới bất cứ hình thức nào, chẳng hạn một người trong gia đình có thể lên cơn hensuyễn hay đột quỵ

Biện pháp đối phó là ý đồ vô thức của người kia muốn tái lập thế quân bình cũ cho mối liên hệ, khi âu lo về tách biệt và đổi thay đã tới mức quá cao Khi không

thấy người kia có biện pháp đối phó, thì chỉ vì người đó đương thống trị, đương kiểmsoát hoặc có thái độ sô-vanh Biện pháp đối phó có thể xuất hiện hoặc có thể không

nơi người kia, nhưng luôn luôn người đó ở sẵn trong tư thế đối phó khi sự quân bình

cũ của mối liên hệ bị đe dọa Biện pháp đối phó là một cách bày tỏ âu lo cũng là mộtcách bày tỏ sự thân mật, gắn bó

Công việc của chúng ta là giữ lập trường minh bạch khi đối diện với biện pháp đối phó: không ngăn cấm nó (vì nó xuất hiện tự động, từ vô thức), không nói với người kia rằng đừng nên phản ứng theo lối đó Phần lớn chúng ta cứ ưng làm điều

bất khả Chúng ta không những muốn kiểm soát những quyết định và lựa chọn củachúng ta, mà còn muốn kiểm soát cả phản ứng của kẻ khác – trong khi phản ứng của

họ trước hết là cho chính họ Chúng ta không chỉ muốn mình làm một cuộc đổi thay, chúng ta còn muốn kẻ khác phải thích cuộc đổi thay mình làm Chúng ta muốn tiến

lên một một mức độ cao hơn về xác quyết, về minh bạch và sau đó còn muốn đượctưởng thưởng, được khích lệ do chính những kẻ vốn khoái ta ở lại đường cũ

Bên cạnh biện pháp đối phó với người khác, chính thái độ đổi thay của chúng ta cũng

đã là một sức mạnh đáng kể rồi Ví dụ: lập trường của bà Barbara trong cuộc sống hônnhân có thể bắt rễ tự bao nhiêu thế hệ trước Bà mẹ của Barbara, cũng như những phụ

nữ họ hàng thân thuộc khác trước đó, có thể đã chấp nhận lập trường từ bỏ bản ngãtrong hôn nhân, hoặc có thể “chọn” kết duyên với một ông chồng từ bỏ bản ngã Cóthể trong gia đình bà Barbara không có truyền thống chấp nhận những cuộc hôn nhântrong đó cả hai vợ chồng cùng có thái độ minh bạch, mỗi bên quen tự quyết định chomình đời sống mình và hai bên sẵn sàng bàn cãi với nhau về những khác biệt Tất cả

chúng ta đều chịu ảnh hưởng nếp sống, tập tục của những thế hệ đã qua vì chúng ta không ý thức được điều đó Giống như các phụ nữ khác, bà Barbara cảm thấy phạm

lỗi nếu như bà cứ cố gắng đạt co bằng được những điều mà chính mẹ bà trước đâykhông thể đạt được Tận chốn sâu thẳm của vô thức, bà có thể coi tham vọng muốn tựkhẳng định bản ngã là một hành vi không trung thành – một sự phản bội – khôngnhững đối với chồng, mà còn với các thế hệ nữ giới đi trước trong gia đình mình nữa.Trong trường hợp như vậy, đương nhiên bà vô tình chống lại chính những đổi thay mà

bà đương tìm kiếm

Để thêm phần phức tạp hơn, còn phải kể tới những vấn đề chưa giải quyết trong dĩ

vãng nữa: chúng đương nhiên hiện diện trong những liên hệ hiện thời của chúng

ta Nếu bà Barbara sa lầy trong cuộc đấu tranh và trách móc kinh niên trong cuộc

sống hôn nhân này, đó có thể là dấu hiệu bà đã không phấn đấu cho sự tách biệt vàđộc lập của mình khi còn sống ở gia đình cha mẹ, và sự kiện này giờ đây vẫn đòi hỏi

bà phải làm một cái gì cho nó (xin đọc chương 4) Thuở còn ở với cha mẹ, bà giữvững lập trường của mình trong những vấn đề quan trọng đến mức nào? Bà có dám

nói rõ, nói thẳng những gì mình cảm, mình nghĩ không? Bà có khả năng dám là mình

và không để người nhà ép buộc mình không? Và bà có để cho những người khác tronggia đình cũng có thái độ như vậy không? Nếu khi còn ở với cha mẹ, bà Barbara gặpkhó khăn trong việc xác định minh bạch rành rẽ “cái tôi”, thì giờ đây trong cuộc sốnghôn nhân bà cũng gặp khó khăn như vậy Là một nhà tâm lý trị liệu, tôi thường giúpcác bà làm sáng tỏ và thay đổi cách liên hệ với anh chị em, cha mẹ, ông bà, để nhữngmâu thuẫn cũ trong gia đình không tái xuất hiện – cũng như những âu lo và giận dữ đãchìm trong quên lãng không nổi vọt lên – trong những mối liên hệ hiện tại, gây phiền

hà cho người khác

CHÚNG TA Ở ĐÂU ?

Cuộc điện đàm của bà Barbara đã cung cấp cho chúng tôi một tỉ dụ tuyệt vời về cuộcđấu tranh không đem lại đổi thay nào, chỉ vì bà đã làm hai điều mà tất cả chúng ta đều

làm mỗi khi gặp cảnh bị sa lầy: thoạt bà tranh đấu với một vấn đề giả, thứ đến bà sửdụng năng lực của mình để thay đổi người kia.

Những vấn đề giả:

Bà Barbara và ông chồng hẳn đã sử dụng phần lớn năng lực vào việc tranh cãi về giátrị phòng trị liệu của tôi Cũng như mọi chuyện tương tự khác trên đời, đấy chỉ là ýkiến cá nhân Hơn thế nữa, đó còn là một vấn đề giả chẳng liên quan gì tới vấn đềthực của bà Barbara, là sự đấu tranh giữa hai nguyện vọng: một đàng muốn chịu tráchnhiệm về mọi quyết định cho đời sống của mình, đàng khác muốn duy trì nguyêntrạng để giữ gìn sự hòa hợp trong hôn nhân

Cặp nào cũng đôi khi đấu tranh về những vấn đề giả như vậy, với một cường độ đángkể: Tôi không bao giờ quên được cặp vợ chồng đầu tiên tôi gặp khi mới bắt đầu hànhnghề trị liệu hôn nhân Họ ngồi kia trong văn phòng của tôi, cãi nhau ỏm tỏi rằng sẽ

ăn cơm chiều tại tiệm Mc Donald hay tại tiệm Long John Silver, rằng món thịt bămhay món cá đáng nấu ăn hơn…Không bên nào chịu nhân nhượng nhau một phân.Thuở đó, tôi chưa biết làm thế nào để giúp đỡ cặp vợ chồng này, nhưng có một điềutôi biết chắc là: những lý lẽ sôi nổi giữa hai bên –rõ ràng đang làm cả hai khổ sở rấtnhiều – chẳng liên hệ gì tới giá trị của món thịt băm hay món cá cả

Nhận ra vấn đề thực không phải là chuyện dễ, càng khó hơn nữa giữa những thànhviên trong một gia đình Khi hai vợ chồng tranh cãi với nhau, họ thường lôi thêm vàocuộc một thành viên thứ ba (đứa con hay bố – mẹ chồng, bố – mẹ vợ…) làm thành thếtam giác, điều này càng gây thêm khó khăn cho việc nhận định và giải quyết vấn đềthật Dưới đây là vài ví dụ:

- “Em giận kinh khủng về việc anh quên khuấy thằng con chúng ta Em cảm tưởng nó

có cha mà như không có!” Vấn đề thực không nói ra là: “Em cảm thấy mình bị bỏquên Em thật giận anh vì đã không dành nhiều thì giờ cho em!”

- “Lũ con cần em ở nhà Anh đồng ý em đi làm, nhưng anh không thích nhìn thấy lũtrẻ và việc nội trợ bị bỏ bê” Vấn đề thực không nói ra là: “Anh sợ và lo lắng về việc

em có chỗ làm mới Anh không rõ rồi đây công việc của em sẽ ảnh hưởng ra sao tớimối liên hệ của chúng ta Thái độ hào hứng của em đã làm anh phải chạnh nghĩ tới nỗibất mãn của anh về công việc của anh”

- “Má anh làm em muốn phát khùng Bà ấy xâm nhập, bà ấy kiểm soát cuộc sốngriêng của chúng ta Bà ấy coi anh vừa như người lớn vừa như đứa con nít!” Vấn đềthực không nói ra ở đây là: “Em muốn anh xác định rõ thái độ hơn nữa với má và định

rõ ranh giới đi Đôi khi em phải tự hỏi là anh ràng buộc với ai đây, với em hay vớimá?”

Khi xét về những thế tay ba (chương chúng ta sẽ thấy thực là khó để phân biệt được

rõ không những: “chúng ta nổi giận về cái gì”, mà còn cả: “chúng ta nổi giận với ai”.

Gắng làm chàng thay đổi:

Bà Barbara, giống như phần lớn chúng ta, đã sử dụng năng lực giận dữ để thử thay đổi

kẻ khác Bà đang thử thay đổi tình cảm, suy nghĩ của chồng về phòng trị liệu và thái

độ của ông trước việc bà định tới đó Bà muốn ông cảm và nghĩ giống như bà vậy Dĩnhiên, phần đông chúng ta hay tin là mình nắm được “chân lý” và thế giới sẽ tốt hơnnhiều nếu mọi người khác cũng tin và phản ứng giống mình Nhưng, một trong nhữngtiêu chuẩn trưởng thành về xúc cảm là biết chấp nhận thực tại đa dạng, chấp nhận sựkiện mọi người cảm, nghĩ và phản ứng khác nhau Thông thường chúng ta cư xử nhưthể “thân mật”, “gần gũi” là phải “giống nhau” Những cặp vợ chồng hay những thànhviên trong cùng một gia đình thường đặc biệt có khuynh hướng cư xử như thể chỉ cómột thực tại mà mọi người đều phải chấp nhận

Thực vô cùng khó khăn trong việc học – bằng trái tim hay bằng khối óc – để biết rằng

chúng ta có quyền về mọi sự chúng ta cảm nghĩ và tất cả mọi người khác cũng vậy.

Nói lên minh bạch những gì ta cảm nghĩ là công việc của chúng ta Hãy chịu trách

nhiệm về những quyết định phù hợp với giá trị và niềm tin của mình Chúng ta không

có quyền đòi người khác phải cảm xúc và suy nghĩ như mình hay theo ý mình muốn.

Làm như vậy, chúng ta có gây thêm cho mối liên hệ nhiều xúc cảm căng thẳng và chomỗi bên nhiều khổ đau cá nhân, mà rốt cuộc vẫn chẳng đổi thay được gì

Không có gì sai trái trong việc muốn người khác đổi thay, chỉ có điều việc đó không

thể thành tựu Dù sử dụng giận dữ khéo đến đâu, chúng ta cũng không thể bảo đảm kẻkia sẽ nghĩ và làm theo ý ta, mà cũng chẳng bảo đảm được “công bình sẽ thắng”.Chúng ta chỉ có thể tránh được những cuộc đấu tranh vô ích khi từ bỏ hoang tưởngcho rằng mình có thể thay đổi và kiểm soát người khác Và chỉ khi đó, chúng ta mớithâu hồi lại được khả năng đích thực của mình, đó là khả năng thay đổi chính mình để

có được cung cách hành xử mới trong mối tương giao

Trong chương kế tiếp chúng ta sẽ học cách áp dụng những bài học từ cuộc điện đàmcủa bà Barbara vào thực tế Những bài học xem như đơn giản đó là những gì?

- Thứ nhất, cứ bùng nổ cơn giận cho hả tức thì chẳng giúp được gì cho việc cải thiệnmối liên hệ, chỉ là cách bảo vệ, duy trì những qui tắc cư xử cũ

- Thứ hai, kẻ duy nhất chúng ta sửa đổi và kiểm soát được là chính bản ngã của mình

- Thứ ba, thay đổi bản ngã sở dĩ có vẻ khó khăn và đáng sợ như vậy chỉ vì cứ tiếp tụctheo nếp sống cũ: lẳng lặng rút lui, đấu tranh và trách móc vô hiệu quả bao giờ cũng làchuyện dễ làm hơn

- Và sau cùng, vấn đề nghiêm túc nhất trong những vấn đề nghiêm túc về cơn giậnchính là: sự từ bỏ bản ngã

Chương 3:

ĐIỆU MÚA GIỮA HAI NGƯỜI (Khi nổi giận mà chẳng đi đến đâu)

Khoảng sáu tháng sau khi sanh đứa con trai đầu lòng, tôi đọc được một cuốn sách nói

về sự phát triển của trẻ em do một chuyên gia viết Tim tôi hơi se lại khi thấy rằng cứtheo như sách thì con tôi, với độ tuổi đó, là bất bình thường “Trời ơi!” – tôi thầm nghĩ– “Con tôi chậm phát triển mất rồi!” Tôi ôn nhanh những rắc rối đã gặp vào kỳ mangthai mà lạnh cả người: “Liệu có điều gì xấu cho thằng bé không?”

Buổi chiều, khi chồng tôi về, tôi kể lại nỗi lo lắng cho anh ấy Phản ứng của anh ấybình thản lạ lùng “Quên chuyện đó đi em!”, anh đáp tỉnh bơ, “Trẻ thơ phát triển theonhịp độ khác nhau Thằng bé nhà mình không sao đâu!” Phản ứng của anh ấy (mà tôicho là để chặn họng tôi) chỉ làm tôi càng thêm bực bội Tôi phản ứng lại bằng cách cốminh chứng quan điểm của mình Tôi kể ra từng chi tiết những gì cuốn sách nói vànhắc lại những triệu chứng mà tôi nhận thấy trong thời kỳ mang thai Anh đáp rằng đó

là vì tôi cứ phóng đại vấn đề, cứ lo lắng quá mức: “Không có gì đáng lo cả!” Tôi bựcmình, kết tội ngược lại là chính anh chối bỏ và giảm thiểu vấn đề: “Chuyện như vậy

mà không đáng lo sao?” Anh bèn lạnh lùng nhắc là tôi đi vào vết chân cũ của má Tôinổi giận, trả đũa: “Gia đình anh có truyền thống không biết lo thì có, vì vậy mà đâu có

ai biết thấy ra vấn đề!”…Và rồi cứ tiếp tục lời qua tiếng lại như thế, càng lúc càng nẩylửa hơn

Chúng tôi trở đi trở lại cũng một đề tài tranh cãi đó, cũng y theo cung cách đó, liên tụcsuốt sáu tháng sau – trong khi rõ ràng con của chúng tôi không có điều gì như trongsách nói Tháng thứ chín, tôi đem cháu đến một nhà tâm lý học để trắc nghiệm Bànày nói rằng cháu quả có chậm tiến ở một vài khía cạnh, nhưng cũng khó mà kết luậnđược điều gì vào lúc này Bà khuyên chúng tôi nên chờ một thời gian nữa xem sao, vàđến lúc đó, nếu chúng tôi vẫn chưa hết lo lắng thì hãy đến tham khảo ý kiến của mộtnhà thần kinh học trẻ em

Chúng tôi càng lúc càng cãi vã và đối đầu nhau gay gắt hơn Một cách máy móc,chúng tôi cứ tuần tự hết phiên người này tới lượt người kia lặp lại những động tác cũ:Tôi càng níu lấy anh và bộc lộ nỗi lo lắng, anh càng lảng ra xa và tìm cách giảm thiểuvấn đề; anh càng tránh né và giảm thiểu vấn đề, tôi càng xáp lại gần và phóng đại vấn

đề hơn nữa Trò chơi cò cưa này càng lúc càng leo thang, chỉ tạm kết thúc khi hai bênđều cảm thấy hết chịu nổi Những lúc chịu hết nổi như vậy, chúng tôi giận dữ chỉ tayvào mặt nhau và người này đổ lỗi cho người kia là đã gây chuyện trước

Chúng tôi bị sa lầy Những năm tháng học hỏi về tâm lý và văn hóa cạn sạch! Rõ ràng

là phản ứng của bên này chỉ làm bên kia phản ứng trở lại mãnh liệt thêm, nhưng cả haikhông bên nào có khả năng làm gì khác để thay đổi tình trạng đó

- “Con của anh chị khỏe manh!”, nhà chuyên môn thượng thặng về khoa não học nhiđồng ở Kansas City dịu dàng nói thế “Cháu có một kiểu phát triển hơi khác thường,nhưng những trường hợp như vậy không phải hiếm Một số em bé có vẻ như kém hoạtđộng cho tới khi biết đi” Lúc ấy, con trai chúng tôi đã gần tròn một tuổi Và quả sau

đó, dù không hề tập bò hay tập đứng chập chững, cháu vẫn bắt đầu biết đi đúng thờihạn không kém những trẻ bình thường khác Từ đấy, những cuộc cãi vã triền miên củachúng tôi cũng chấm dứt

Sau này chúng tôi mới nhận ra các điều lợi vô thức đã được hưởng trong những cuộccãi vã đó Cãi nhau như vậy giúp cả hai cùng bớt lo lắng về đứa con và đánh lạchướng nỗi âu lo của mỗi bên trước trách nhiệm làm cha, làm mẹ mới mẻ Nhưng cómột điều gây ấn tượng thật sâu sắc, là lúc đó chúng tôi đã không thoát được khỏi vũnglầy như thế nào Cả hai cùng cư xử như thể chỉ độc nhất có một cách đáp ứng “đúng”cho hoàn cảnh gay go của gia đình, như thể chúng tôi cùng bị hút vào một điệu múa

mà trong đó hai bên đều cố sức sửa đổi bước nhảy của nhau, nhưng đồng thời chẳng

ai muốn tự đổi bước nhảy của mình Kết cục: điệu múa vẫn tiếp diễn và chẳng có gìđược thay đổi

BỊ SA LẦY – THOÁT SA LẦY:

Các cặp vợ chồng thường bị sa lầy ra sao ? Trọng tâm của vấn đề không luôn luôn làviệc không thể bày tỏ cơn giận: nhiều phụ nữ chẳng gặp khó khăn gì trong việc biểu lộ

sự giận dữ – tôi cũng thuộc số đó Trái lại, vấn đề ở chỗ biểu lộ cơn giận rồi mà sựviệc vẫn chẳng đi tới đâu, có khi còn tệ hại thêm

Nếu đã tỏ bày cơn giận mà vẫn không thấy đạt được kết quả mong muốn, thì hợp lýhơn cả là hãy thử làm cái gì khác Trong trường hợp của tôi, tôi có thể tự thay đổi lốihành xử với chồng bằng nhiều cách Rõ ràng là sự nôn nóng bày tỏ nỗi lo của tôi chỉkích thích anh ấy phủ nhận nỗi lo của anh ấy, và hậu quả là tôi lại càng thêm lo lắng.Giả dụ tôi có thể ngưng không giãi bày với anh nữa mà tìm đến tâm sự với một ngườibạn thân, và giả dụ tôi đã làm được như thế trong vài tuần lễ, thì chắc anh ấy rồi cũng

có cơ hội đê kinh nghiệm nỗi lo lắng của chính anh Hoặc giá như tôi biết đợi lúc vợchồng thân mật gần gũi để chia sẻ với anh ấy nỗi lo và tỏ ý mong anh ấy giúp tôi đốiphó Cách hành xử này thật ra rất xa lạ với tôi Tôi không quen làm như thế Tôithường cứ phải thổ lộ với chồng những nỗi lo của mình, bằng một cung cách phải

“nghiêm trọng” mới được, và còn ngầm ý trách móc anh vì đã không phản ứng giống

tôi Chồng tôi cũng vậy, anh ấy cũng có thể dễ dàng chấm dứt sự cãi cọ dai dẵng này

giữa chúng tôi – phá vỡ mô hình cư xử này của chúng tôi – bằng cách thử làm một

điều gì đó khác với những gì anh quen làm Chẳng hạn anh ấy có thể chủ động gợichuyện với tôi trước, và qua đó bày tỏ nỗi lo lắng của anh về đứa con

Về mặt lý trí thì tất cả chúng ta đều nhìn nhận rằng: nếu cứ lặp lại những cố gắng vôhiệu quả, chúng ta chẳng hoàn tất được chuyện gì, có khi còn làm cho sự việc tệ hại

thêm Song, thực lạ lùng là phần lớn chúng ta cứ muốn tiếp tục làm như cũ, một cách mạnh hơn nữa, đặc biệt khi bị căng thẳng Ví dụ: Một bà vợ “lên lớp” ông chồng vì

ông không chịu tuân theo đúng chế độ ăn kiêng, bà càng tăng cường thêm mức độcũng như nhịp độ lên lớp, trong khi ông chồng vẫn cứ làm ngược lại những gì bà căndặn Một cô gái giận dữ thúc dục người yêu phải biểu lộ tình cảm, càng ngày cô càngthúc dục và giận dữ mạnh mẽ hơn, trong khi người yêu cô càng thêm tỏ vẻ lạnh lùng.Vấn đề không phải ở chỗ bà vợ và cô gái nói trên không thể nổi giận Vấn đề nằm ởhai điểm sau: cách thức mà họ đã dùng để “xử lý” cơn giận đã chẳng đem lại kết quả

gì, và họ cứ vẫn tiếp tục làm theo cách đó mãi

Ngay con chuột trong phòng thí nghiệm cũng biết thay đổi lối hành động khi thất bại

cứ lặp đi lặp lại, tại sao con người chúng ta lại có thể hành xử kém thông minh đếnthế? Bây giờ thì câu trả lời có thể rõ ràng được rồi: vì lặp đi lặp lại đường lối đấutranh cũ là một cách che chở chúng ta khỏi những âu lo mà chúng ta buộc phải kinhnghiệm khi tiến hành một cuộc đổi thay Khi việc nỗ lực làm sáng tỏ vấn đề hàm chứamột mối nguy quá lớn, thì dồn năng lực vào việc đấu tranh vô hiệu quả là một phươngthế hữu hiệu giúp chúng ta tránh khỏi mối nguy đó Đôi khi cứ bị sa lầy lại là điềuchúng ta cần, cho tới khi chúng ta tin là có thể thoát khỏi sa lầy một cách an toàn

Tuy nhiên, kể cả khi sẵn sàng chấp nhận rủi ro trong cuộc đổi thay, chúng ta thường

vẫn cứ tiếp tục tranh cãi theo lối cũ không đi đến đâu cả Con người là như vậy, khinổi giận là chúng ta phản ứng rất mạnh đối với điều người khác gây cho ta mà mất đikhả năng quan sát phần của ta trong mối liên hệ “Tự quan sát” không phải là “tự tráchmình” – như một số phụ nữ thành thạo làm như thế Hơn nữa, quan sát chính mình là

phương cách giúp chúng ta nhận ra sự tác động qua lại trong mối liên hệ giữa chúng

ta với người khác, nhận ra cách người khác cư xử với ta ảnh hưởng trên cách ta đối xửvới họ như thế nào Chúng ta không thể làm kẻ khác thay đổi, nhưng khi chính chúng

ta tự đổi thay bước nhảy của mình, điệu múa cũ không thể nào tiếp tục được nữa

Câu chuyện của vợ chồng Sandra dưới đây là một ví dụ về việc thoát khỏi sa lầy Nội dung cuộc đấu tranh của họ có thể hoặc không thường gặp nơi các cặp khác, nhưng hình thức của điệu múa giữa họ thì gần như phổ biến Cặp này – giống như bao cặp

khác – bị cuốn hút vào điệu múa, trong đó bước nhảy của kẻ này giữ gìn và kích thíchbước nhảy của người kia Khi đã dự phần vào một mối liên hệ tay đôi (như vợ chồng,cặp tình nhân…) chúng ta có thể dễ dàng bị cuốn vào sức hút của điệu múa Và khi

hai bên đã sa vào điệu múa như vậy, thì càng tìm cách sửa đổi nhau họ càng làm chotình trạng cũ không thể thay đổi.

CÂU CHUYỆN CỦA VỢ CHỒNG SANDRA: 1

- “Anh và chị, mỗi người nhìn cuộc hôn nhân của mình ra sao?”, tôi hỏi trong buổi

gặp gỡ đầu tiên với cặp vợ chồng này (Sandra là người khởi xướng việc đến phòng gia đình trị liệu và đã yêu cầu chồng cùng đi) Thoạt tôi hướng tia nhìn vào người

chồng, sau đó tới Sandra Nàng lập tức thấy là được mời nói, bèn quay người về phíatôi, lấy hai bàn tay che mặt như để khỏi phải nhìn thấy chồng

Bằng một giọng không che đậy cơn bực tức, Sandra kể lể một thôi những than phiền

Dĩ nhiên nàng nói về chuyện nàng trước Và cũng dĩ nhiên, theo nàng nghĩ thì “vấnđề” là do nơi chồng

- Trước hết – nàng bắt đầu – ảnh chỉ ham mê công việc, chẳng để ý gì đến đám con vàtôi Tôi dám chắc ảnh không còn biết quan hệ với mẹ con chúng tôi ra sao nữa! Anhsống trong nhà mà như khách trọ vậy! – Sandra ngừng lại, hít một hơi dài, rồi tiếp –Làm như ảnh giao hết việc nhà cửa, con cái cho một mình tôi Hễ có chuyện gì cần tớiảnh, ảnh lại nói là tôi sao mà dễ xúc động quá, sao mà ưa lo lắng quá! Ảnh đâu có mặt

ở nhà! Và có khi nào ảnh thèm nói với tôi về những chuyện ảnh lo lắng đâu?

- Khi ảnh về đến nhà và trong nhà có chuyện gì đó làm chị lo nghĩ, chị đã nhờ anhgiúp đỡ ra sao? – tôi hỏi

- Tôi nói với ảnh rằng tôi thiệt tình bực bội Tiền nong trong nhà thì hết, đứa con gáilớn thì đau, bao nhiêu việc phải bỏ dở, còn thằng nhỏ thì làm tôi phát điên lên được…Vậy mà ảnh chỉ chăm chăm nhìn tôi rồi tỉnh bơ trách móc: “trễ giờ cơm tối rồi đấy”.Ảnh còn nói là tôi sao lúc nào cũng cứ nóng nảy về đủ thứ chuyện, lúc nào cũng quantrọng hóa vấn đề…Ảnh làm tôi muốn hét lên!

Sandra im lặng và chồng nàng thì không nói gì cả Nhiều phút sau nàng lại tiếp tục,lần này còn ứa nước mắt:

- Tôi mệt mỏi lắm rồi! Ảnh coi tôi không bằng một góc ba cái công việc của ảnh! Ảnhlàm như gắn bó gần gũi với tôi một chút là cực khổ lắm vậy! Ảnh cũng không để mắtcoi mấy đứa nhỏ sống ra làm sao…Rồi khi nào ảnh muốn tỏ ra là cha, ảnh làm nhưthể chỉ có mình ảnh phải lo lắng cho tụi nó!

- Chẳng hạn như…? – tôi hỏi

- Chẳng hạn ảnh đi phố mua cho con gái cái bàn trang điểm đắt tiền mà có lần con bé

để mắt tới, không thèm hỏi tôi một tiếng! Chỉ sau khi mua rồi ảnh mới nói! – Khi kểlại chuyện này, Sandra quay sang nhìn chồng chăm chú, trong khi anh lảng tránh ánhmắt của vợ

- Khi anh làm điều gì mà vợ không đồng ý, tỉ như vụ mua cái bàn, chị làm cách nào đểcho ảnh biết? – tôi hỏi tiếp

- Không có cách nào cả! – Sandra nhấn mạnh giọng – Thiệt là không có cách nào hết!

- Không có cách nào cả về chuyện gì ?

- Nói chuyện với ảnh! Chạm trán với ảnh! Ảnh không chịu nói cho biết ảnh đang nghĩ

gì Ảnh không biết bàn hỏi với nhau sao Ảnh không có trả lời trả vốn gì hết Ảnh cứngồi im thin thít và muốn được để mặc ảnh một mình Ngay cả lúc ảnh phản đối, ảnhcũng chả biết tranh cãi ra làm sao nữa Hoặc là ảnh cứ lý luận cao siêu ở đâu đâu,hoặc là ảnh không thèm nói năng một câu, thậm chí ảnh còn dán mắt vô tờ báo hay làngó chằm chằm vào tivi!

- Được rồi – tôi nói – Tôi nghĩ là đã hiểu cách Sandra nhìn vấn đề Bây giờ đến lượtanh Anh nhận định vấn đề trong cuộc sống hôn nhân của anh ra sao?

Chồng của Sandra tuần tự nói, kiểm soát và cân nhắc giọng nói, gần như anh cố tìnhlàm ra vẻ anh cũng giận dữ không kém gì chị: “Sandra không “tự lập” đủ, không tựgiúp mình đủ Cô ấy luôn luôn muốn tôi phải bồng trên tay! Tôi nghĩ vấn đề chính là

ở chỗ đó” Rồi anh ngưng bặt – đột ngột – như thể anh đã nói đủ cho cả ngày rồi

- Sandra mềm yếu và phải nương tựa vào anh, nhờ anh giúp như thế nào? Anh có thểcho một ví dụ đặc biệt ?

- Ừm…Thực khó nói! Cô ấy hành hạ tôi đủ thứ, đó là một chuyện Hay…tôi về đếnnhà là đã 6 giờ chiều, tôi mệt và muốn có được một chút yên tĩnh, thì cô ấy cứ làm ầm

ĩ lên với những chuyện về tụi nhỏ hay là chuyện của cô ấy, hoặc cô ấy than thở hếtchuyện này đến chuyện nọ…Tôi vừa ngồi xuống ghế, mong được nghỉ ngơi chừngnăm phú, thế là cô ấy xáp lại và bàn luận về những chuyện làm như động trời lắm –như chuyện cái thùng rác bị hư! – Lúc này thì anh quả đã giận thật, nhưng vẫn giữ gìn

kỹ lưỡng giọng nói sao cho giống như đang bàn chuyện trời trăng mây nước vậy

- Có phải ý anh muốn nói là anh cần một khoảng cách nào đó? – tôi hỏi

- Không hẳn là vậy – anh đáp – Tôi muốn nói là Sandra hay phản ứng quá đáng Cô ấyrất đa cảm Cô ấy tưởng tượng ra vấn đề, trong khi thực ra không có gì quan trọng cả

Chuyện nào cũng thành chuyện lớn được hết!…Và…vâng, có thể là ý tôi muốn nóinhư vậy, tôi cần một khoảng cách, xa hơn một chút nữa.

- Thế còn những đứa con? Liệu anh có…- tôi chưa kịp dứt câu thì anh đã ngắt lời:

- Sandra là một bà mẹ quá ư mắc mứu với bầy con – Rồi anh giải thích cặn kẽ, nhưthể một bác sĩ đang chẩn đoán bệnh nhân – Cô ấy quá ư lo lắng về con Cô ấy hưởngtính đó từ bà mẹ Giá như bà có dịp gặp bà ngoại các cháu, bà sẽ hiểu!

- Anh có lo lắng cho bọn trẻ không? – tôi hỏi

- Chỉ khi nào có điều gì đáng lo Với Sandra thì tựa như cô ấy phải lo suốt ngày

Thật không thể đoán trước được là cặp vợ chồng này lại “cột chặt vào nhau” (trongđiệu nhảy) sâu xa đến thế! Tuy nhiên, trong buổi gặp đầu tiên này, họ xuất hiện nhưmột cặp chỉ có một điểm chung duy nhất: trách móc Giống như nhiều cặp vợ chồngkhác, mỗi người đều nhìn thấy nơi người kia nguồn gốc của tất cả những khó khăntrong đời sống hôn nhân giữa họ Và khi đến với nhà trị liệu để được làm một cuộc trị

liệu gia đình, mỗi bên đều ngầm quan niệm rằng sẽ chỉ có kết quả khi nào người kia

được “sửa đổi”, được “uốn nắn”

Chúng ta hãy xem xét kỹ những chi tiết trong câu chuyện của vợ chồng Sandra, cónhiều điều học hỏi được lắm Mặc dầu hoàn cảnh mỗi cặp mỗi khác, nhưng cái cách

mà họ sa lầy thì rất giống nhau

“Anh ấy cứ lạnh lùng!” – “Cô ấy quá đa cảm!”

Những lời than phiền này ra như rất quen thuộc? Điểm then chốt trong những lời tráchmóc nhau của cặp vợ chồng này đáng là tiếng chuông cảnh giác cho nhiều cặp khác.Thái độ xa cách, không động lòng, không sẵn sàng giúp đỡ của chàng là nguyên dokhiến nàng nổi giận: “Chồng tôi lẩn tránh không đối mặt với tôi, cũng chẳng hề chia

sẻ với tôi những tình cảm thực của anh ấy”, “Chồng tôi sống trong nhà mà lầm lì nhưmột cái máy”, “Chồng tôi không chịu trao đổi, bàn bạc chuyện gì cả”, “Chồng tôi quá

mê đắm công việc” Và quả là một sự trùng hợp ngẫu nhiên, chàng than phiền ngượclại rằng: “Vợ tôi hay phản ứng quá đáng”, “Vợ tôi sao mà dễ dàng trở nên phi lý quá”,

“Vợ tôi ưa lải nhải về đủ thứ chuyện trên đời”, “Tôi ước sao cô ấy thay đổi và chấmdứt cái tật nói dai và hung dữ”

Đặc biệt là chính những điều hai bên than phiền về nhau lại là những phẩm chất đãthu hút họ đến với nhau Tỉ như Sandra bị hấp dẫn bởi sự chừng mực, vững chải của

chồng và chàng thì phải thán phục về sự mẫn cảm, hồn nhiên của vợ Khả năng trựcgiác, nhạy cảm của nàng khi tiếp cận với thế giới bên ngoài đã quân bình hóa khảnăng hợp lý, dè dặt của anh – và ngược lại Những gì đối nghịch thường hấp dẫnnhau, đúng không?

Hai đối cực quả có hấp dẫn lẫn nhau, nhưng không phải luôn luôn hòa hợp hạnh phúcvới nhau mãi mãi Một mặt, thực là yên tâm khi sống với người nào biểu lộ phần bảnngã của chính mình mà mình ngại không muốn biết tới Tuy nhiên về mặt khác, sựthuận lợi này phải trả cái giá không tránh được của nó Người đàn bà khi cứ biểu lộtình cảm không chỉ riêng cho mình mà còn cho cả chồng nữa, thì rồi ra sẽ có lúc hành

xử một cách “cuồng loạn” và “phi lý” Người đàn ông khi cứ ủy thác cho vợ làm thay

“công việc tình cảm”, sẽ mất lần khả năng tiếp xúc với phần quan trọng đó của bảnthân, và đến lúc cần phải huy động nguồn cảm xúc thì có thể anh ta sẽ nhận ra tâmhồn mình trống rỗng quá chừng

Trong đa số các cặp vợ chồng, người đàn ông giữ vị trí thấp kém trong trò chơi còcưa, xét về phương diện tình cảm Chúng ta đều biết có những người đàn ông tuy thậtkhéo tay, có tài làm những công việc tỉ mỉ, tinh tế, nhưng vẫn không thể cảm biết là

vợ mình đang chán nản hoặc xuống tinh thần Có thể ngay từ hồi còn ở với cha mẹtrong gia đình cũ, anh ta ít có được những liên lạc về cảm xúc với những thành viênkhác trong nhà và cũng thiếu một người bạn thân để thổ lộ tâm tình Đây là “namtính” mà xã hội chúng ta nuôi dưỡng: người đàn ông thấy quen thuộc trong thế giới sựvật và ý tưởng trừu tượng, nhưng ít liên hệ cảm thông được với người khác, ít lắngnghe thế giới nội tâm của chính mình, ít sẵn lòng – và cũng ít có khả năng – để “bámtrụ” khi mối liên hệ gặp mâu thuẫn và căng thẳng Theo cách phân công truyền thống,nam giới được khuyến khích phát triển loại thông minh trước nhưng họ lại bị sút kém

về loại thông minh sau, dù cả hai đều quan trọng Phần đông họ là những người thiếukhả năng trong việc cảm xúc tương xứng với hoàn cảnh, với thực tại Và, những

chàng “bất cập” này có khuynh hướng chỉ tìm liên hệ với những nàng “quá đáng” –

trong cùng lãnh vực mà các chàng yếu kém Chẳng phải do ngẫu nhiên mà tính cách

“đa cảm”, “cuồng loạn”, “quá đáng” của người đàn bà thường được tạo thành dướicùng một mái nhà có người đàn ông “vô cảm”, “lạnh lùng”, “bất cập”

Trò chơi cò cưa trong cuộc sống hôn nhân như vậy khó mà đạt được thế quân bình,bởi khi hai bên càng cố đạt tới thế quân bình, đặc biệt trong những lúc gặp căng thẳng,những giải pháp của họ chỉ càng làm trầm trọng thêm vấn đề Người vợ quá nhạy cảmcàng đòi chồng biểu lộ tình cảm chừng nào thì càng chỉ thấy ông chồng trở nên lãnhđạm chừng nấy, có khi đến độ như vô cảm xúc Người chồng lạnh lùng, trí thức càngdùng lý luận khuyên người vợ bình tĩnh lại chừng nào thì cô vợ càng như bị khích

động thêm Đúng theo mô hình cư xử của những cặp bị sa lầy: bên này cứ giữ nguyên

bước nhảy cũ trong khi tìm cách sửa đổi bước nhảy của bên kia Ở đây, chính giải

pháp nhằm giải quyết vấn đề lại trở thành một vấn đề nữa.

CẢM XÚC THAY CHO CHỒNG:

Đã từ lâu Sandra bất bình về thái độ thiếu phản ứng của chồng, mà không nhận thứcđược phần của mình trong điệu múa Nàng không thấy là mình đã quá thành thạo, quámau mắn trong việc biểu lộ tình cảm, đến nỗi nàng đã biểu lộ đủ cho cả hai Như vậy,nàng đã bảo vệ chồng để anh khỏi phải cảm thấy những gì đáng lẽ anh phải cảm

“Công việc cảm xúc” – cũng như công việc lau chùi quét dọn – từ lâu đã được coi là

“công việc của nữ giới” Và, cũng như đối với việc nội trợ, người đàn ông sẽ không

“nhúng tay” vào việc chia sẻ cảm xúc cho đến khi nữ giới thôi không sốt sắng làmgiúp nữa

Mặc dầu không chủ tâm, Sandra vẫn giúp chồng giữ vững sự “bất cập” của anh tabằng cách càng cảm xúc “quá đáng” hơn Cặp vợ chồng này có với nhau một hợpđồng vô thức: Sandra phụ trách việc biểu lộ cảm xúc, còn chồng nàng chuyên lo việc

hoạch định hợp lý Như vậy, Sandra đã cảm xúc thay cho chồng Phản ứng xúc cảm

của nàng chẳng những đủ để đáp ứng cho những mối căng thẳng trong gia đình liên

quan đến cả hai, mà còn dư sức đáp ứng giùm cho chồng những căng thẳng riêng của

anh ấy, như trong hai trường hợp sau đây:

“Anh không biết nổi giận hả?”

Một tối nọ, chồng Sandra thuật lại cho nàng nghe một chuyện bất công ở sở làm màchính anh là nạn nhân Sau khi hỏi thêm vài chi tiết, Sandra bừng bừng nổi giận.Trong lúc cảm xúc đang mạnh mẽ như vậy, nàng chợt nhận thấy chồng trở nên lạnhlùng và có ý lảng tránh “Chuyện như vậy mà anh không bất bình hả?”, nàng hỏi

“Anh thừa biết đó chính là cuộc sống của anh mà! Anh không cảm thấy gì hết sao?”…

Tất nhiên chuyển xảy ra ở sở có gây cảm xúc nơi chồng của Sandra Đó là chuyện sựnghiệp của anh, một bất công cho anh Tuy nhiên, cung cách cũng như cường độ vàthời điểm phản ứng của anh rất khác với vợ Anh cũng đã “sử dụng” vợ để nàng phản

ứng thay cho anh Sự hùng hổ mau lẹ của nàng thật sự giúp anh nguội hẳn Anh khỏi

phải phẫn nộ, vì đã có vợ làm giúp việc đó Nàng càng tỏ ra giận dữ, anh càng đượcthêm bình tĩnh

Sandra đã bực mình – một cách có ý thức – vì chồng nàng tỏ vẻ thản nhiên trước sựbất công Tuy nhiên trong vô thức, nàng đang giúp anh giữ vững sự lạnh lùng, bìnhtĩnh và “tư cách phái mạnh” của anh Sách lược vô thức mà nàng đã áp dụng (chỉ tríchchồng về việc không biểu lộ cảm xúc, không bày tỏ đúng mức thái độ bất bình) chỉ

làm tăng thêm sự bực tức cho chính nàng Sandra không thể làm cho chồng phản ứng

cách nào khác hơn được nhưng chính nàng thì có thể làm khác Một khi nàng có thểngưng không cảm xúc thay cho chồng, điệu múa sẽ bị phá vỡ

Thực không dễ cho Sandra để nàng có thể tự đổi thay cách hành động Tuy nhiên ítlâu sau, nàng đã có được một thay đổi quan trọng một cách ngẫu nhiên, không cố ý.Một lần nữa chồng nàng bị đối xử bất công ở sở làm và anh lại kể cho nàng Lần nàySandra đã lắng nghe một cách điềm đạm và bình tĩnh Nàng đã không biểu lộ nhữngtình cảm – vốn đáng ra là những tình cảm của anh Nàng cũng đã không đề nghịnhững giải pháp cho vấn đề – vốn đâu phải là vấn đề của nàng Thái độ mới này củaSandra đã giúp chồng nàng có đủ thời gian và khoảng trống cho chính anh Quả thực,anh đã bắt đầu phản ứng và đối phó với tình trạng tiến thoái lưỡng nan của mình Anh

tỏ ra thực sự chán nản, xuống tinh thần…Nhưng, khi nhìn ông chồng phải chiến đấulao đao như vậy, Sandra chợt cảm thấy mình không an tâm chút nào Nàng chợt hiểu

là co dù nàng đã cố tình – chứ không phải ngẫu nhiên – tìm kiếm hay tạo ra kết quả đó(“cứ để cái anh- chàng-không-biết-phản-ứng này biểu lộ cảm xúc một lần xem sao!”)thì rồi nàng cũng sẽ cảm thấy bất an y như vậy Nàng đã ngạc nhiên nhận ra rằng: mộtphần nào đó trong thâm tâm, chính mình muốn chồng vẫn giữ vai trò một ngườichồng bình tĩnh, lạnh lùng, mạnh mẽ như trước

“Chuyện đáng giận như vậy mà anh không cho tôi giận!”:

Sandra cũng đã giúp chồng khỏi phải thừa nhận tình cảm giận dữ đối với cha mẹ anh

Nàng đã bảo vệ anh bằng cách chỉ trích họ và nổi giận với họ thay cho anh Thế là

anh chuyển sang làm cái việc dễ dàng hơn, là bênh vực cha mẹ mình

Chuyện này xảy ra vào dịp nàng sinh đứa con đầu lòng Cha mẹ chồng của Sandra,vốn giàu có và thong dong, hầu như suốt năm ấy chuyển sang sống ở Paris Cả haikhông tỏ vẻ nồng nhiệt khi biết họ có cháu nội, và cũng chẳng tỏ ra thiết tha gì việcthấy mặt cháu Sandra hết sức căm phẫn vì điều đó Nàng nói thẳng với chồng rằnghai ông bà là những người lạnh lùng, ích kỷ, chỉ biết nghĩ đến bản thân Mấy năm saunàng vẫn còn hằn học về thái độ thờ ơ đó, tuy nhiên nàng vẫn chỉ nói với anh, chưa hềmột lần trực tiếp nói với ch mẹ chồng

Chồng nàng xử trí ra sao? Anh bênh vực cho cha mẹ, nêu những lý lẽ bào chữa chothái độ của ông bà Điều đó chỉ khiến nàng giận dữ thêm Lại một điệu nhảy nữa đã

được khởi sự, trong đó phản ứng của người này càng kích thích người kia phản ứngtrở lại bằng một cung cách không những hệt như cũ mà còn mạnh hơn Nàng càng bày

tỏ với anh nỗi bất bình về bố mẹ chồng, anh càng ra sức bênh vực cha mẹ; anh càng rasức bênh vực cha mẹ, nàng càng bày tỏ công khai hơn, mạnh mẽ hơn nỗi bất bình đó.Thực ra trong thâm tâm, anh còn giận cha mẹ mình hơn cả vợ nữa: dù sao thì họ cũng

là cha mẹ anh, và anh là con họ Nhưng bởi nàng đã biểu lộ sẵn những tình cảm giận

dữ đó thay cho anh rồi, anh chỉ còn có thể nhận thức được một khía cạnh tình cảmkhác – cũng có thật và cũng quan trọng – nơi bản thân anh: đó là lòng trung thành vớicha mẹ, nhất là khi cha mẹ mình “đang bị công kích”

Thái độ của anh đối với cha mẹ anh được Sandra nhìn như là anh phản đối cơn giận của mình đối với cha mẹ chồng, điều này càng làm vấn đề thêm rắc rối Thực ra,

việc cứ chăm chú vào những phản ứng của chồng như vậy đã làm Sandra quên mấtđâu là vấn đề thật mà mình đang cần giải quyết

Cha mẹ chồng của Sandra – vốn đi du lịch rất thường – mỗi năm ghé thăm vợ chồngnàng một lần Năm đó, ông cụ đột ngột gởi đến một cái thư, báo trước về ngày giờ sẽghé thăm và ở lại bao lâu Nhận thư của ông, Sandra không ngớt bực bội vì thấy vợchồng mình đang bị ra lệnh hơn là được hỏi han Nàng thúc ép chồng phải trình bàythẳng vấn đề với cha mẹ nhưng anh từ chối Trước thái độ giận dữ của vợ, anh bènđứng về phía cha mẹ, nêu những lý do thích hợp đã khiến hai cụ phải hoạch định giờgiấc như vậy

Sandra cảm thấy chính mình phải làm gì đó để giải quyết vấn đề này Nàng rất có lý

để nghĩ như vậy: nàng đã thúc ép chồng phải hành động, nhưng anh đã không làm (màanh không làm cũng phải thôi, vì từ đầu đến giờ, nàng đã tỏ lộ giùm anh hết mọi nỗibất bình của anh rồi!) Sandra sau đó đã có một hành động mà đã khiến cho cả hai mốiquan hệ của nàng (với chồng và với bố mẹ chồng) đều thay đổi

Nàng đã thừa nhận rằng việc mình quả thực bực bội cha mẹ chồng trước hết là việcriêng của mình, chính mình phải đối phó Thế là nàng đối phó Trong một bức thư –không tấn công, không trách móc – nàng đã chỉ giải thích với cha mẹ chồng là mìnhcần được hỏi ý kiến trước, để có thể sắp xếp tiện lợi cho cuộc viếng thăm của ông bàthêm phần mỹ mãn Nàng bày tỏ lập trường của mình với lời lẽ nồng nàn nhưng minhbạch, thẳng thắn, không ở thế bị động nữa Nàng ngạc nhiên thấy nỗi ấm ức bấy lâucủa mình với cha mẹ chồng bắt đầu tan biến đi, và cảm thấy tự tin hơn trong việc phátbiểu những gì mình không đồng ý Nàng cũng ngạc nhiên vì sau đó cha mẹ chồng đãtrả lời bức thư của nàng một cách nồng nhiệt, còn cám ơn thái độ thẳng thắn của nàngnữa Đó là bước đầu tiên mà trong đó Sandra đã biết tự đảm nhận phần mình trongmối liên hệ với cha mẹ chồng Và nếu cứ theo đường lối đó, nàng sẽ càng ngày càng

có thể liên hệ trực tiếp, “mặt đối mặt” với từng người trong họ – với cha chồng và với

mẹ chồng

Chồng của Sandra – lo lắng về thái độ khẳng định của vợ – thoạt tiên chống lại việcnàng viết lá thư Theo cung cách đặc biệt của anh, anh nêu lên một lô những lý luận tríthức để ngăn cản nàng Tuy nhiên, Sandra vẫn dứt khoát làm thay đổi sự việc Nàngtránh cãi lại, vì kinh nghiệm đã cho nàng thấy cãi cọ như vậy chẳng đi đến đâu Nànggiải thích với anh rằng nàng không phản đối quan điểm của anh, nhưng dù vậy nàngvẫn phải quyết định cho riêng mình về cách đối phó như thế nào và khi nào, đối vớinhững vấn đề mà nàng nghĩ là quan trọng

Khi chồng của Sandra không thấy nàng tiếp tục phê bình, công kích cha mẹ nữa, thìchúng ta có thể đoán trước điều sẽ xảy ra là: những vấn đề chưa được giải quyết trongmối liên hệ giữa anh với cha mẹ bắt đầu nổi lên trên bề mặt ý thức của anh Anh bắtđầu cảm thấy một thúc đẩy “từ bên trong” đòi anh phải tự lo lấy việc của mình

Người phụ nữ khi giận dữ một cách vô hiệu quả (như Sandra giận cha mẹ chồngnhưng lại xả cơn giận đó ra với chồng) hay khi biểu lộ cơn giận với cảm xúc thái quá,

thì không làm cho “người đàn ông của mình” e ngại chút nào Trái lại nếu nàng cư xử

như vậy, nàng có thể giúp anh ta cứ lạnh lùng, bình thản theo nam tính, trong lúcchính nàng lại bị coi là ấu trĩ và vô lý Nếu nàng biết làm sáng tỏ những vấn đề và biết

sử dụng cơn giận để đạt tới những gì khác hơn, mới mẻ hơn, thì đổi thay sẽ xảy ra

Nếu nàng thôi không “phản ứng thái quá” – phản ứng thay cho cả anh ta – và bắt đầu hành động cho chính nàng, thì anh chàng “bất cập” và “không biết phản ứng” kia có

lẽ sẽ bắt đầu thừa nhận và đối phó với những âu lo của mình

Hãy thử xem xét những tác động qua lại trong một mối liên hệ tay đôi, chẳng hạn

giữa một người vợ đeo bám, lắm lời với một anh chồng rút lui, lảng tránh Chàng cànglánh xa, không muốn nghe thì nàng lại càng xáp tới gần mà “lải nhải”; nàng càng xáptới, càng “lải nhải”, chàng càng lảng tránh không thèm nghe và rút lui xa hơn nữa

v.v…Trong hai người, ai là kẻ đáng trách? Tại nàng nên chàng mới lạnh lùng? Hay tại chàng nên nàng mới lắm chuyện ?