QL tiền lương, thu nhập trong các DN NN

QL tiền lương, thu nhập trong các DN NN

Lời nói đầu

Hiện nay, nớc ta đang phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận

động theo cơ chế thị trờng có sự điều tiết của Nhà nớc thì các doanh nghiệp Nhànớc nổi lên là một bộ phận quan trọng, là chỗ dựa để kinh tế Nhà nớc giữ vai tròchủ đạo Thông qua nó, Nhà nớc thực hiện chức năng điều tiết vĩ mô nền kinh

tế, đảm bảo cho nền kinh tế phát triển theo định hớng XHCN Trong khi đó một

số doanh nghiệp Nhà nớc còn có nhiều tiêu cực, làm ăn không có hiệu quả vàthua lỗ Vì vậy một yêu cầu đặt ra là phải làm sao để các doanh nghiệp Nhà nớc

- các doanh nghiệp nắm giữ các ngành, các lĩnh vực trọng yếu của nền kinh tế

có thể phát triển một cách vững mạnh và thực sự trở thành một lực lợng vật chấthùng mạnh

Để có thể đứng vững và phát huy vai trò to lớn của mình trong nền kinh tếthị trờng, các doanh nghiệp Nhà nớc phải làm ăn thật sự hiệu quả mà trớc hết làphải quản lý, sử dụng tốt các nguồn đầu vào Do đó việc quản lý tốt tiền lơng,thu nhập - một trong những chi phí đầu vào là hết sức cần thiết, làm sao để sửdụng hiệu quả nhất chi phí tiền lơng, phát huy đợc vai trò đòn bẩy kinh tế củatiền lơng

Trong thời gian vừa qua vấn đề quản lý tiền lơng, thu nhập trong các doanhnghiệp Nhà nớc mặc dù đã đợc nhiều nhà quản lý, nghiên cứu đề cập đến nhng

do tiền lơng một mặt là vấn đề hết sức phức tạp và nhạy cảm, mặt khác tiền lơngtrong cơ chế thị trờng vẫn là một vấn đề mới nên việc đa ra các chính sách, giảipháp nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý tiền lơng, thu nhập trong các doanhnghiệp Nhà nớc là vấn đề có ý nghĩa quan trọng và cần thiết trong giai đoạn hiệnnay Nó có liên quan chặt chẽ đến động lực phát triển và tăng trởng kinh tế,nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nớc, khai thác các khả năng tiềm tàng từ mỗi ng-

ời lao động

Nhận thức đợc tầm quan trọng của vấn đề và đợc sự giúp đỡ nhiệt tình củatập thể cán bộ Vụ Tiền lơng - Tiền công - Bộ Lao động - Thơng binh và Xã hội,

đặc biệt là sự hớng dẫn tận tình của thầy giáo GS.TS Phạm Đức Thành, tôi đã

đi sâu nghiên cứu đề tài: “Hoàn thiện cơ chế quản lý tiền lơng, thu nhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc”.

Ngoài phần mở đầu và kết luận, đề tài gồm ba phần chính nh sau:

Phần I: ý nghĩa của việc hoàn thiện cơ chế quản lý tiền lơng, thu nhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc.

Phần II: Thực trạng cơ chế quản lý tiền lơng, thu nhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc.

Phần III: Một số giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý tiền lơng, thu nhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc.

Tôi đã cố gắng trình bày vấn đề một cách khái quát và đầy đủ nhất Tuynhiên, đây là một vấn đề phức tạp và do kiến thức, kinh nghiệm còn nhiều hạnchế nên bài viết khó tránh khỏi khiếm khuyết Rất mong nhận đợc những ý kiếngóp ý để tôi có thể nắm bắt vấn đề toàn diện hơn nữa và vững vàng hơn, hoànthiện hơn trong những lần viết sau

Tôi xin chân thành cảm ơn!

1 Lý luận chung về tiền lơng, thu nhập

1.1 Khái niệm, bản chất của tiền lơng, thu nhập

Từ khi sức lao động trở thành hàng hoá, xuất hiện thị trờng sức lao động(hay còn gọi là thị trờng lao động) thì khái niệm tiền lơng xuất hiện Tiền lơng

là một phạm trù kinh tế - xã hội, thể hiện kết quả của sự trao đổi trên thị trờnglao động

Để có thể tiền hành sản xuất, cần có sự kết hợp của hai yếu tố cơ bản làlao động và vốn Vốn thuộc quyền sở hữu của một bộ phận dân c trong xã hội,còn một bộ phận dân c khác, do không có vốn, chỉ có sức lao động họ phải đilàm thuê cho những ngời có vốn, đổi lại họ đợc nhận một khoản tiền, gọi là tiền

lơng( hay tiền công) Nh vậy khái niệm "tiền lơng" xuất hiện khi có sự sử dụng

sức lao động của một bộ phận dân c trong xã hội một cách có tổ chức và đều

đặn bởi một bộ phận dân c khác Tiền lơng, tiền công đợc hiểu là giá cả sức lao

động, nó là biểu hiện bằng tiền của giá trị sức lao động.

Xét trong mối quan hệ lao động thì tiền lơng là giá cả sức lao động, đợchình thành thông qua sự thoả thuận giữa ngời sử dụng sức lao động và ngời lao

động phù hợp với quan hệ cung cầu lao động trên thị trờng Vậy giá cả sức lao

động do cái gì quyết định, do lợng hao phí lao động xã hội cần thiết hay do cungcầu trên thị trờng quyết định? Chúng ta phải hiểu là cơ sở của giá cả sức lao

động là do lợng hao phí lao động xã hội cần thiết quyết định (còn gọi là giá trịsức lao động), còn sự biến động trên thị trờng của giá cả sức lao động xoayquanh giá trị sức lao động là do quan hệ cung cầu quyết định

Ta có thể đi đến một khái niệm đầy đủ về tiền lơng, tiền lơng là biểu hiện bằng tiền của giá trị sức lao động, là giá cả yếu tố sức lao động mà ng ời

sử dụng sức lao động phải trả cho ngời cung ứng sức lao động, tuân theo nguyên tắc cung cầu, giá cả của thị trờng và pháp luật hiện hành của Nhà n- ớc.

Để có một khái niệm mang tính pháp lý về tiền lơng, Điều 55 Bộ luật Lao

động có ghi: "Tiền lơng của ngời lao động do hai bên thoả thuận trong hợp đồnglao động và đợc trả theo năng suất lao động, chất lợng và hiệu quả công việc

Mức lơng của ngời lao động không đợc thấp hơn mức lơng tối thiểu do Nhà nớcquy định".

Trong điều kiện của nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần nh ở nớc tahiện nay, phạm trù tiền lơng đợc thể hiện cụ thể trong từng thành phần và khuvực kinh tế

Trong thành phần kinh tế Nhà nớc và khu vực hành chính sự nghiệp, tiềnlơng là số tiền mà các doanh nghiệp, các cơ quan, tổ chức của Nhà nớc trả chongời lao động theo cơ chế và chính sách của Nhà nớc và đợc thể hiện trong hệthống thang, bảng lơng do Nhà nớc quy định

Trong các thành phần và khu vực kinh tế ngoài quốc doanh, tiền lơng chịu

sự tác động và chi phối rất lớn của thị trờng và thị trờng lao động Tiền lơngtrong khu vực này dù vẫn nằm trong khuôn khổ pháp luật và theo những chínhsách của Chính phủ, nhng đợc quyết định theo sự thoả thuận trực tiếp giữa chủ

và thợ, những "mặc cả" cụ thể giữa một bên là làm thuê và một bên đi thuêthông qua hợp đồng lao động

Cùng với phạm trù tiền lơng, chúng ta còn có các phạm trù khác nh: tiềncông, thu nhập, chúng cùng mang bản chất với tiền lơng tức là đều biểu hiệnbằng tiền của giá trị sức lao động

Nhng giữa tiền lơng và tiền công có sự phân biệt nhất định Trớc đây hai

khái niệm này khác nhau về cả nội dung và đối tợng chi trả Khái niệm tiền lơng

đợc sử dụng trong khu vực quốc doanh, nó là phần trả trực tiếp cho ngời lao

động, ngoài tiền lơng đợc trả bằng tiền ngời lao động còn nhận đợc phần phânphối gián tiếp bằng hiện vật thông qua tem, phiếu và một số chính sách phúc lợi

nh chính sách nhà ở, bảo hiểm xã hôi, khám chữa bệnh Tiền công đợc dùngcho các đối tợng còn lại ngoài Kinh tế quốc doanh, nó bao gồm cả phần trả trựctiếp và gián tiếp cho ngời lao động Nói khác đi tiền công chính là tiền lơng đã

đợc tiền tệ hóa

Hiện nay tiền lơng và tiền công dờng nh không còn sự tách biệt, đều làgiá cả sức lao động nhng vẫn còn thói quen quan niệm tiền lơng gắn với khu vựckinh tế quốc doanh và tiền công gắn với khu vực kinh tế ngoài quốc doanh

Nhng dù tiền lơng hay tiền công cũng đều phải đảm bảo các yêu cầu sau :+ Tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất sức lao động mở rộng

+ Thúc đẩy tăng năng suất lao động

+ Phù hợp với cung cầu lao động

Trong khái niệm tiền lơng cần phân biệt giữa tiền lơng danh nghĩa và tiền

lơng thực tế Tiền lơng danh nghĩa là số tiền ngời lao động trực tiếp nhận đợc từ phía ngời sử dụng lao động trả cho công việc họ làm, còn tiền lơng thực tế đợc

hiểu là lợng hàng hóa, dịch vụ cần thiết mà ngời lao động hởng lơng mua đợcbằng lợng tiền lơng danh nghĩa của họ.

Nh vậy tiền lơng thực tế không chỉ phụ thuộc vào tiền lơng danh nghĩa màcòn phụ thuộc vào giá cả hàng hoá, dịch vụ cần thiết Mối quan hệ giữa tiền l-

ơng danh nghĩa và tiền lơng thực tế đợc thể hiện thông qua công thức :

Thu nhập có cùng bản chất với tiền lơng nhng đợc hiểu với nghĩa rộng

hơn, thu nhập của một ngời lao động là tất cả những khoản thu mà ngời lao động

đó nhận đợc từ việc cung ứng sức lao động của mình, bao gồm cả tiền lơng (haytiền công), tiền thởng, tiền ăn ca

1.2 Các chức năng cơ bản của tiền lơng:

1.2.1 Thớc đo giá trị của lao động

Do lao động là hoạt động chính của con ngời và là đầu vào của mọi qúatrình sản xuất trong xã hội, tiền lơng là hình thái cơ bản của thù lao lao động thểhiện giá trị của khối lợng sản phẩm và dịch vụ mà ngời lao động nhận đợc trêncơ sở trao đổi sức lao động Hiểu theo cách này, tiền lơng bị chi phối bởi quyluật giá trị và phân phối theo lao động

1.2.2 Duy trì và phát triển sức lao động

Tiền lơng là bộ phận thu nhập chính của ngời lao động nhằm thoả mãnphần lớn các nhu cầu về văn hoá và vật chất của ngời lao động Mức độ thoảmãn các nhu cầu của ngời lao động phần lớn đợc căn cứ vào độ lớn của các mứctiền lơng Độ lớn của tiền lơng phải tạo ra các điều kiện cần thiết để bảo đảm táisản xuất sức lao động giản đơn và mở rộng sức lao động cho ngời lao động vàgia đình họ Hiểu theo cách này tiền lơng bị chi phối bởi quy luật tái sản xuấtsức lao động Có nghĩa là trong một chừng mực nhất định, cần thiết phải bảo

đảm mức lơng tối thiểu cho ngời lao động không phụ thuộc vào hiệu quả lao

động của họ Bên cạnh đó, các mức tiền lơng tăng không ngừng sẽ có tác độngnâng cao khả năng tái sản xuất sức lao động, tạo điều kiện nâng cao chất lợnglao động và các giá trị khác của ngời lao động

1.2.3 Kích thích lao động.

Các mức tiền lơng và cơ cấu tiền lơng là các đòn bẩy kinh tế rất quan trọng

để định hớng quan tâm và động cơ trong lao động của ngời lao động Khi độ lớn

của tiền lơng phụ thuộc vào hiệu quả sản xuất kinh doanh, khi khối lợng các tliệu sinh hoạt của ngời lao động phụ thuộc trực tiếp vào độ lớn của các mức tiềnlơng thì ngời lao động sẽ quan tâm trực tiếp đến kết quả hoạt động của họ Nângcao hiệu quả lao động là nguồn gốc để tăng thu nhập, tăng khả năng thoả mãnnhu cầu của ngời lao động Hiểu theo cách này, tiền lơng bị chi phối bởi quyluật không ngừng thoả mãn các nhu cầu sinh hoạt và không ngừng nâng caonăng suất lao động Nguyện vọng không ngừng thoả mãn các nhu cầu sinh hoạt

đợc thể hiện trong việc không ngừng nâng cao hiệu quả lao động, không ngừngnâng cao năng suất lao động, tăng hiệu quả lao động

1.2.4 Kích thích kinh tế phát triển và thúc đẩy sự phân công lao động trên

toàn bộ nền kinh tế

Trên lĩnh vực vĩ mô, tổng mức tiền lơng quyết định tổng cầu về hàng hoá

và dịch vụ cần thiết phải sản xuất Do vậy, việc tăng các mức tiền lơng có tácdụng kích thích tăng sản xuất, qua đó tăng nhu cầu về lao động

Bên cạnh đó, sự chênh lệch tiền lơng giữa các ngành, các nghề thúc đẩy sựphân công và bố trí lao động cũng nh các biện pháp nâng cao năng suất lao

động

1.2.5 Chức năng xã hội của tiền lơng

Cùng với việc không ngừng nâng cao năng suất lao động, tiền lơng là yếu

tố kích thích không ngừng hoàn thiện các mối quan hệ lao động Việc gắn tiền

l-ơng với hiệu quả của ngời lao đọng và đơn vị kinh tế sẽ thúc đẩy mối quan hệhợp tác, giúp đỡ lẫn nhau để đạt đợc các mức tiền lơng cao nhất Bên cạnh đó,tạo tiền đề cho sự phát triển toàn diện của con ngời và thúc đẩy xã hội phát triểntheo hớng dân chủ hoá và văn minh hoá

Tóm lại, tiền lơng là một phạm trù kinh tế tổng hợp và là đòn bẩy kinh tế rất quan trọng đến sản xuất, đời sống và các mặt khác của nền kinh tế xã hội, tiền lơng đợc trả đúng đắn có tác dụng: (1) đảm bảo tái sản xuất sức lao động

và không ngừng nâng cao đời sống vật chất và văn hoá cho ngời lao động; (2)

là một yếu tố quan trọng để nâng cao năng suất lao động; (3) tạo điều kiện để phân bố hợp lý sức lao động giữa các ngành nghề, các vùng, các lĩnh vực trong cả nớc: (4) thúc đẩy bản thân ngời lao động và xã hội phát triển

1.3 Tiền lơng trong nền kinh tế thị trờng định hớng XHCN

Các đặc điểm cơ bản của tiền lơng:

Trong nền kinh tế thị trờng định hớng XHCN, việc đảm bảo mức sống tốithiểu cho ngời lao động và gia đình họ là một mục tiêu quan trọng Do vậy tiềnlơng không bị hạ thấp một cách quá đáng hoặc quá linh hoạt, trái lại, nó dừng ởmột mức vừa phải và có tính ổn định Tuy nhiên, thất nghiệp vì thế cũng có

nguy cơ gia tăng nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời của Chính phủ thôngqua các giải pháp kích cầu.

- Trong nền kinh tế thị trờng định hớng XHCN tiền lơng có mối quan hệ

tỷ lệ thuận với mức tăng lợi nhuận và tăng trởng kinh tế Tăng trởng kinh tế làtiền đề để tăng tiền lơng, thu nhập, nâng cao mức sống của ngời làm công ăn l-

ơng và do vậy lợi nhuận phải đợc thực hiện trên cơ sở tăng năng suất lao động,tạo ra nhiều việc làm cho ngời lao động, không dựa trên việc khai thác, bóc lộtsức lao động

- Trong nền kinh tế thị trờng định hớng XHCN, việc tăng tiền lơng cầnthiết phải đạt đợc trên cơ sở tăng cờng mối liên kết giữa lao động và quản lý,tiến tới sự kết hợp hài hoà của các lợi ích, trên cơ sở các bên cùng có lợi, cùngchia sẻ lợi ích

- Phân phối tiền lơng và thu nhập trong nền kinh tế thị trờng định hớngXHCN phản ánh sự chênh lệch về số lợng và chất lợng lao động thực hiện Tiềnlơng không đơn thuần thể hiện chi phí đầu vào, mà còn thể hiện cả kết quả của

"đầu ra" Bài toán phân chia tiền lơng trong nền kinh tế thị trờng định hớngXHCN là bài toán phân chia lợi ích đợc thực hiện thông qua việc phát huy vaitrò của thoả ớc lao động cũng nh sự can thiệp của Chính phủ

- Trong nền kinh tế thị trờng định hớng XHCN, Nhà nớc tham gia mộtcách tích cực và chủ động vào quá trình phân phối (bao gồm phân phối lần đầu

và phân phối lại) Tuy nhiên, Nhà nớc thực hiện sự phân chia tiền lơng thôngqua hệ thống pháp luật và chính sách kinh tế, xã hội vừa bảo đảm hạn chế sựbóc lột và tiêu cực trong kinh doanh của ngời chủ đồng thời khuyến khích lợiích chính đáng, tính tích cực, sáng tạo của họ

- Việc làm, an toàn việc làm và an sinh xã hội là mối quan tâm của ngờilao động, do đó mức tiền lơng cần phải đủ lớn để duy trì cuộc sống của họ trongngày hôm nay và cho cả khi họ không có sức lao động Nói cách khác, tiền lơngcần bao gồm cả tiền lơng cơ bản và một phần cho an sinh xã hội phòng khi thấtnghiệp Về thực chất tiền lơng này cao hơn so với tiền lơng của nền kinh tế t bảnchủ nghĩa

Các nguyên tắc cơ bản của tiền lơng:

- Tiền lơng bị chi phối không những bởi quy luật giá trị, quy luật cungcầu lao động mà còn bị chi phối bởi các qui luật kinh tế khác, trong đó có quiluật về mức sống tối thiểu

- Cách biệt về tiền lơng giữa những ngời thấp nhất và cao nhất không nhtiền lơng trong nền kinh tế t bản chủ nghĩa

- Tiền lơng có tính bảo đảm cao, không những bảo đảm mức sống cho

ng-ời lao động trong quá trình làm việc mà còn bảo đảm cho họ có mức sống khisuy giảm sức lao động tạm thời hoặc vĩnh viễn

- Tiền lơng dựa trên điều kiện lao động tốt, các tiêu chuẩn lao động vàchế độ làm việc ngày càng đợc hoàn thiện

- Tiền lơng linh hoạt tơng đối, không những thể hiện giá trị lao động màcả hiệu suất lao động do sự tham gia của ngời lao động vào quá trình phân phốilần đầu và lần 2 trong nội bộ doanh nghiệp

- Mức tiền lơng tăng dựa trên sự khai thác các yếu tố tiềm năng trong sảnxuất Tiền lơng là kết quả của mối liên kết quản lý lao động, không dựa vào sựchiếm đoạt của ngời sử dụng lao động đối với ngời lao động

Tuy nhiên Việt Nam hiện tại trong thời kỳ quá độ, từ nền sản xuất nôngnghiệp lạc hậu đi lên chủ nghĩa xã hội, vì vậy, không thể tránh khỏi những yếu

tố của nền kinh tế thị trờng t bản chủ nghĩa nh: sự cạnh tranh (kể cả cạnh tranhkhông lành mạnh), phá sản, tình trạng thất nghiệp, sự phân hoá mạnh của cácmức lơng, sự phân hoá về thu nhập, mức sống của xã hội và các tầng lớp dân c.Vì vậy cần thiết phải chấp nhận một sự phân biệt về tiền lơng theo vùng, ngành,theo kết quả sản xuất kinh doanh của từng doanh nghiệp

1.4 Yêu cầu và các nguyên tắc cơ bản trong tổ chức tiền lơng

Tổ chức tiền lơng là quá trình thực hiện chi trả cho ngời lao động theo cácyêu cầu và nguyên tắc của pháp luật hiện hành

Tổ chức tiền lơng bao gồm toàn bộ quá trình từ việc xây dựng quỹ tiền

l-ơng đến việc áp dụng các chế độ hình thức trả ll-ơng để phân phối đến tay ngờilao động Tổ chức tiền lơng là một mảng quản lý rất phức tạp, đòi hỏi kiến thức,kinh nghiệm và bảo đảm các nguyên tắc

 Nguyên tắc của tổ chức tiền lơng

- Trả lơng nh nhau cho những lao động nh nhau

ở đây công bằng đợc hiểu theo công bằng dọc Nguyên tắc đợc đa ra dựatrên cơ sở quy luật lao động theo phân phối theo lao động Trong điều kiện sảnxuất nh nhau (số lợng, chất lợng) ngời lao động phải đợc hởng lơng ngang nhaukhông phân biệt giới tính, lứa tuổi, dân tộc Nguyên tắc này đã đợc đa ra từ rấtsớm Ngay sau khi cách mạng tháng tám thành công, sắc lệnh của Chủ tịch nớc

Việt nam dân chủ cộng hoà ghi rõ: "Công dân là đàn bà hay trẻ em mà làm

cùng một công việc nh công dân đàn ông, đợc tính tiền lơng của công dân đàn

ông."

Và cho đến nay đây vẫn là một nguyên tắc đợc chú trọng hàng đầu trongcông tác tổ chức tiền lơng Nó có ý nghĩa quan trọng trong quản trị nhân lực vàtạo động lực lao động cho ngời lao động.

- Tốc độ tăng tiền lơng chậm hơn tốc độ tăng năng suất lao động

Tiền lơng bình quân tăng lên do nhiều yếu tố nh năng suất lao động, cảitiến công nghệ, tiết kiệm nguyên, nhiên vật liệu trong sản xuất Do đó để có thểtái sản xuất mở rộng, tăng tiền lơng phải đảm bảo tăng chậm hơn tăng năng suấtlao động, tạo cơ sở giảm giá thành sản phẩm, tăng sức cạnh tranh

Đối với nền kinh tế, thực chất mối quan hệ này là mối quan hệ giữa tiêudùng và tích luỹ hay giữa tốc độ phát triển của khu vực sản xuất t liệu sản xuất

và khu vực sản phẩm tiêu dùng Mức tăng của tổng sản phẩm xã hội (t liệu tiêu

dùng + t liệu sản xuất) lớn hơn mức tăng tiêu dùng làm cho sản phẩm xã hôi

tính bình quân theo đầu ngời tăng lên, năng suất lao động tăng nhanh hơn tiền

l-ơng Nguyên tắc này mang tính kinh tế nên cần đợc duy trì tuyệt đối, nhằm đảmbảo s tồn tại và phát triển của các donah nghiệp và của cả xã hội

- Đảm bảo mối quan hệ hợp lý về tiền lơng giữa những ngời lao động làm trong các lĩnh vực, ngành nghề khác nhau trong nền kinh tế quốc dân

Cơ sở của nguyên tắc này là đảm bảo kết hợp hài hoà giữa quá trình phâncông lao động và phát triển xã hội Tính phức tạp về kỹ thuật giữa các ngànhtrong nền kinh tế quốc dân đòi hỏi trình độ lành nghề của ngời lao động là khácnhau dẫn đến tiền lơng bình quân của các ngành là khác nhau Nguyên tắc nàykhẳng định một sự phân biệt cần thiết các điều kiện lao động nhằm phục vụchính sách kinh tế xã hội Mức lơng cao hơn với một yêu cầu về kỹ năng, trình

độ, kinh nghiệm sẽ thúc đẩy ngời lao động tự học hỏi, tích luỹ kinh nghiệm vànâng cao năng suất lao động.Nguyên tắc này thể hiện tính xã hội của tiền lơng,

do đó không thể coi nhẹ Nó bao hàm ý nghĩa kinh tế của mỗi ngành trong nềnkinh tế quốc dân Xét trong tòan bộ nền kinh tế, mỗi ngành có một vai trò khácnhau trong các giai đoạn, thời kỳ phát triển khác nhau Những ngành có vai tròquan trọng, mang tính mũi nhọn đợc chú trọng cần đợc tập trung tài nguyên,nhân lực để thúc đẩy phát triển kéo theo sự phát triển của các ngành khác và cácngành mũi nhọn đó đợc áp dụng hởng mức lơng cao hơn so với các ngành khác

Sự khác nhau về môi trờng, khí hậu, dân c, giá cả sinh hoạt sẽ tạo ra sự chênhlệch nội dung Sự khác nhau đó đợc bù lại bằng chế độ chính sách mà tiền lơng

là một phần trong đó Nguyên tắc này đã đợc cụ thể hoá trong Bộ Luật Lao

động nớc ta

Mỗi nguyên tắc trên đây phản ánh một khía cạnh khác nhau của tiền lơng,chúng kết hợp hài hoà và bổ sung cho nhau một cách thống nhất và tạo ra vai tròquan trọng của tiền lơng.

 Yêu cầu của tổ chức tiền lơng

- Bảo đảm tái sản xuất sức lao động và không ngừng nâng cao đời sống vật chất cho ngời lao động

Sức lao động là năng lực lao đông, là toàn bộ thể lực và trí lực của con

ng-ời Sức lao động thể hiện ở trạng thái thể lực và tinh thần trạng thái tâm, sinh lýthể hiện ở trình độ nhận thức, kỹ năng lao động Sức lao động là một trong 3 yếu

tố của quá trình sản xuất, nó là yếu tố quan trọng nhất vì sức lao động có khảnăng phát động và đa các t liệu lao động, đối tợng lao động và quá trình sảnxuất

- Làm cho năng suất lao động không ngừng nâng cao

Tiền công là đòn bẩy quan trọng để nâng cao năng suất lao động, tạo cơ

sở quan trọng nâng cao hiệu quả kinh doanh Do đó, tổ chức tiền lơng phải đạt

đợc yêu cầu là làm tăng năng suất lao động Mặt khác đây cũng là yêu cầu đặt ravới việc phát triển, nâng cao trình độ và khả năng của ngời lao động

- Phải đơn giản, rõ ràng, dễ hiểu

Tổ chức tiền lơng luôn là vấn đề phức tạp, tuy nhiên cần phải rõ ràng, dễhiểu để ngời lao động nhận thấy đợc sự công bằng, khách quan trong tiền lơng

- Phải hợp pháp

Tổ chức tiền lơng trong bất kỳ một doanh nghiệp nào trên lãnh thổ Việtnam cũng đều phải tuyệt đối chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật Việt Nam BộLuật Lao động nớc ta cũng đã có một chơng quy định về các vấn đề xung quanhcông tác xây dựng và quản lý tiền lơng trong các doanh nghiệp Nhà nớc

1.5 Các yếu tố chi phối tiền lơng

Khi tổ chức tiền lơng cần phải nghiên cứu kỹ các yếu tố xác định và ảnhhởng đến tiền lơng nếu không tiền lơng sẽ mang tính chủ quan và thiên lệch.Các yếu tố chi phối tiền lơng , đó là:

- Giá trị công việc

- Trình độ phát triển kinh tế chung của đất nớc và của từng vùng

- Kết quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp và cá nhân trong từng thờikỳ

- Mô hình phân phối lợi nhuận trong doanh nghiệp

- Thâm niên làm việc trong doanh nghiệp

- Các khoản chi phí khác về tiền lơng (nếu có).

ơng và tiền lơng tối thiểu) Nhà nớc cũng thực hiện một cơ chế kiểm soát trongthực hiện chính sách và chế độ tiền lơng, trên cơ sở luật pháp về tiền lơng, cáchợp đồng lao động và thuế thu nhập Đối với ngời lao động không phải là côngnhân viên chức Nhà nớc, Nhà nớc cũng thực hiện quản lý và kiểm soát tiền lơngtrên cơ sở luật pháp về lao động và tiền lơng

* Việc quản lý Nhà nớc về tiền lơng đợc phân cấp thực hiện nh sau :

- Bộ Lao động - Thơng binh và Xã hội là cơ quan quản lý Nhà nớc về tiềnlơng ở cấp cao nhất Bộ Lao động - Thơng binh và Xã hội ban hành các văn bảnpháp luật để hớng dẫn các doanh nghiệp phơng pháp xây dựng đơn giá tiền lơng,các thông số tiền lơng và các hệ số điều chỉnh cần thiết và thông báo các thông

Công việc

Kỹ năng

Nỗ lực Trách nhiệm Điều kiện làm việc

Tiền lơng, thu nhập

-Chính sách chiến lợc -Đặc điểm hoạt

động

Ngời lao động

Kinh nghiệm Khả năng phát triển Thâm niên làm việc Thái độ tinh thần

tin cần thiết về tiền lơng trong phạm vi toàn bộ nền kinh tế Qua đó chỉ đạo việcquản lý tiền lơng của các Bộ, ngành và địa phơng trong toàn quốc.

- Các Bộ quản lý ngành, các đại phơng (cấp tỉnh, thành phố) có trách nhiệm

và quyền hạn quản lý công tác tiền lơng của các doanh nghiệp, cơ quan trongphạm vi của mình trên cơ sở chỉ đạo của Bộ LĐ - TB&XH Trong đó, phải báocáo thờng xuyên lên Bộ LĐ - TB&XH về công átc quản lý tiền lơng tại Bộ,ngành mình

- Các doanh nghiệp có trách nhiệm thực hiện công tác lao động, tiền lơngtheo quy định, trong đó công tác tổ chức, xây dựng đơn giá và thực hiện các thủtục hành chính cần thiết trong hoạt động tiền lơng; và báo cáo lên cơ quan quản

lý cấp trên về tiền lơng và thu nhập của doanh nghiệp mình

* Quản lý tiền lơng, thu nhập của Nhà nớc có những nội dung cụ thể sau :

- Nghiên cứu ban hành hệ thống văn bản pháp lý về tiền lơng, thu nhập nh :+ Từng thời kỳ ban hành mức tiền lơng tối thiểu chung, mức tiền lơng tốithiểu theo khu vực, mức tiền lơng tối thiểu theo vùng;

+ Xác định hệ thống thớc đo giá trị thông qua hệ thống thang lơng, bảng

2.2.Quản lý Nhà nớc về tiền lơng đối với doanh nghiệp Nhà nớc

Khi chuyển sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, Nhà nớc phải

đứng trên giác độ chung để quản lý lao động, tiền lơng trong phạm vi toàn xãhội nhng đồng thời Nhà nớc cũng phải tăng cờng biện pháp quản lý tiền lơng đốivới doanh nghiệp thuộc sở hữu Nhà nớc nhằm tạo điều kiện cho các doanhnghiệp này hoạt động có hiệu quả, ổn định việc làm, thu nhập cho ngời lao động

và tiếp tục phát triền giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế

Khi nói đến quản lý tiền lơng, thu nhập trong doanh nghiệp Nhà nớc lànói đến việc xác định quan hệ phân phối lợi ích giữa Nhà nớc, doanh nghiệp và

ngời lao động Nói đến quan hệ phân phối thì chính là nói đến sở hữu, đến vaitrò quyết địnhcủa chủ sở hữu, đến mối quan hệ giữa quyền sở hữu và quyền sửdụng Sở hữu là vấn đề cốt lõi trong quan hệ sản xuất, vì ngời nào nắm quyền sởhữu thì ngời đó sẽ có quyền chiếm dụng, quyền định đoạt và quyền hởng thụ.Cũng vì lẽ đó, sở hữu là xuất phát điểm, làm cơ sở cho chủ sở hữu quyết định sẽquản lý tài sản của mình ra sao, sẽ phân phối kết quả sản xuất kinh doanh mà tàisản đó mang lại nh thế nào.

Trong kinh tế quốc doanh, tính chất sở hữu ở đây chính là sở hữu toàn dân

mà Nhà nớc là ngời đại diện chủ sở hữu do vậy đơng nhiên Nhà nớc đóng vai tròquyết định chính sách phân phối Nhng vấn đề đặt ra trong quá trình đổi mớidoanh nghiệp Nhà nớc thì Nhà nớc quản lý nh thế nào, quản lý đến đâu và cụthể là ai?

Trong thời kỳ quản lý tập trung chúng ta đã tuyệt đối hoá vai trò của Nhànớc Trung ơng quyết định tất cả, quản lý tất cả, trong lĩnh vực lao động, tiền l-

ơng quyết định từ tuyển dụng, đào tạo đến mức lơng, tổng quỹ lơng của doanhnghiệp Sự tuyệt đối hoá có tính quan liêu này đã phải trả giá không nhỏ là triệttiêu tính chủ động, sáng tạo, tự chịu trách nhiệm của doanh nghiệp Nhà nớc trởthành chỗ dựa vững chắc cho các doanh nghiệp tồn tại, tiền lơng do Ngân sáchchi trả mang nặng tính bình quân, không gắn với năng suất, hiệu quả của từngngời, của từng doanh nghiệp

Nhận thấy những tồn tại trên, từ những năm đầu của thập kỷ 80 chúng ta

đã bắt đầu đổi mới tổ chức, quản lý doanh nghiệp, bớc đầu tách hai chức năng

sở hữu và kinh doanh Song xác định ai là ngời cụ thể đại diện chủ sở hữu trongdoanh nghiệp qua thực tiễn đổi mới vừa qua cho thấy không phải là việc dễdàng, nhiều công trình khoa học còn đang tiếp tục nghiên cứu để xác định rõvấn đề này ở đây cần lu ý một điều là không đợc hiểu lẫn lộn giữa Nhà nớc sởhữu và Nhà nớc kinh doanh trực tiếp Nếu hiểu Nhà nớc nói chung thì khôngnhững không tạo điều kiện tách hai chức năng sở hữu và kinh doanh mà sẽ dẫn

đến tình trạng Nhà nớc bao biện, làm thay cho doanh nghiệp, còn doanh nghiệpthì thiếu chủ động nh trớc đây Nếu coi nhẹ mặt sở hữu sẽ dẫn đến thất thoát,lãng phí và đồng vốn thuộc sở hữu Nhà nớc đạt hiệu quả thấp

Từ thời kỳ kế hoạch hoá tập trung đến nay trong phạm vi một ngành, mộtvùng chúng ta vẫn xác định chủ sở hữu là các Bộ, ngành đối với doanh nghiệp ởTrung ơng và địa phơng đối với những doanh nghiệp ở địa phơng Nhng khi thựchiện đang có sự xâm lấn nhau trong chức năng giữa cơ quan quản lý Nhà nớc vàdoanh nghiệp Một mặt các cơ quan quản lý Nhà nớc quản lý không chặt nhữngvấn đề cần quản lý đối với các doanh nghiệp Nhà nớc mà thờng hay can thiệp

sâu vào công việc quản lý tác nghiệp của doanh nghiệp Mặt khác các doanhnghiệp ngoài chức năng kinh doanh lại còn đợc giao thực hiện một số công việcthuộc chức năng của các cơ quan quản lý Nhà nớc Việc can thiệp sâu vào côngviệc quản trị kinh doanh đã làm cho các doanh nghiệp tiếp tục ỷ lại Nhà nớc,không phát huy tính chủ động, sáng tạo, tự chịu trách nhiệm, không có khả năng

đa ra những giải pháp kịp thời cho những cơ hội làm ăn của mình, đồng thời đãlàm cho các cơ quan chủ quản không tập trung đợc sức lực thời gian để thựchiện chức năng của chính mình là quản lý các doanh nghiệp thuộc thành phầnkinh tế hoạt động kinh doanh theo đúng hớng phát triển kinh tế-xã hội của đấtnớc, tuân thủ đúng pháp luật

Những vấn đề nêu trên cho thấy vấn đề chủ sở hữu trong doanh nghiệpvẫn cha có giải pháp rõ ràng, giữa Nhà nớc, Giám đốc và tập thể ngời lao độngvẫn còn đan xen cha có sự phân định minh bạch

Do vấn đề chủ sở hữu cha đợc xác định rõ ràng nên chính sách phân phốinói chung và chính sách tiền lơng nói riêng đối với doanh nghiệp trong giai

đoạn này còn nhiều quan điểm cha phù hợp

Tháng 4/1995 Luật doanh nghiệp đã đợc Quốc hội thông qua đã qui định

rõ chủ sở hữu đối với tài sản công trong doanh nghiệp Nhà nớc là Chính phủ,

đồng thời cho phép Chính phủ phân cấp hoặc uỷ quyền cho các Bộ, ngành và ủyban thực hiện một số quyền này Còn đối với doanh nghiệp, dù kinh doanh hayhoạt động công ích, chỉ đợc quyền quản lý, sử dụng vốn và tài sản của Nhà nớcgiao để thực hiện nhiệm vụ của mình và tự chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt

động sản xuất, kinh doanh trong phạm vi doanh nghiệp quản lý

Luật doanh nghiệp nhà nớc đã xác định rõ quyền sở hữu và quyền sửdụng vốn và tài sản trong doanh nghiệp Vì vậy vấn đề quản lý Nhà nớc về tiềnlơng, thu nhập đối với các doanh nghiệp cũng phải xác định phù hợp với quyền

Tóm lại vai trò của Nhà nớc về quản lý tiền lơng đối với doanh nghiệp làhết sức cần thiết nhng nội dung, phơng pháp quản lý phải phù hợp với kinh tế thịtrờng.

Mô hình tổ chức quản lý tiền lơng hiện nay nh sau :

2.3 Cơ chế quản lý tiền lơng, thu nhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc:

Để đáp ứng đòi hỏi của cơ chế quản lý kinh tế mới, Chính phủ đã banhành Nghị định 26/CP ngày 25/03/1993 và Nghị định 28/CP ngày 28/3/1997 về

đổi mới quản lý tiền lơng, thu nhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc Trong đóNhà nớc không trực tiếp quản lý quỹ tiền lơng của doanh nghiệp Doanh nghiệp

có quyền tự xây dựng quỹ tiền lơng thông qua đơn giá tiền lơng đợc Nhà nớcgiao (trên cơ sở doanh nghiệp đã xác định đơn giá và có sự điều chỉnh của Nhànớc sao cho phù hợp với điều kiện của từng ngành, lĩnh vực, điều kiện thực tế vàkết quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp có tính đến giá cả sức lao độngtrên thị trờng)

Việc quản lý tiền lơng, thu nhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc đợc quy

- Các sản phẩm dịch vụ của doanh nghiệp nhà nớc đều phải có định mứclao động và đơn giá tiền lơng Đơn giá tiền lơng phải đợc xây dựng trên cơ sở

định mức lao động trung bình tiên tiến của doanh nghiệp và các thông số tiền

l-ơng do Nhà nớc quy định Khi thay đổi về định mức lao động và các thông sốtiền lơng thì thay đổi đơn giá tiền lơng

- Tiền lơng và thu nhập phụ thuộc vào thực hiện khối lợng sản phẩm, dịch

vụ, năng suất, chất lợng lao động và hiệu quả sản xuất, kinh doanh Tốc độ tăngtiền lơng phải thấp hơn tốc độ tăng năng suất lao động

- Tiền lơng và thu nhập của ngời lao động phải đợc thể hiện đầu đủ trong

Sổ lơng của doanh nghiệp theo mẫu thống nhất do Bộ Lao động-Thơng binh vàXã hội ban hành

- Quỹ khen thởng và quỹ phúc lợi của doanh nghiệp đợc thực hiện theokhoản 4 và 5, Điều 33, Quy chế quản lý tài chính và hạch toán kinh doanh đốivới doanh nghiệp Nhà nớc ban hành kèm theo Nghị định số 59/CP ngày03/10/1996 của Chính phủ và Nghị định số 27/1999/NĐ-CP ngày 20/4/1999của Chính phủ sửa đổi, bổ sung Quy chế quản lý tài chính và hạch toán kinhdoanh đối với doanh nghiệp nhà nớc (ban hành kèm theo Nghị định số 59/CPngày 03/10/1996 của Chính phủ)

- Nhà nớc quản lý tiền lơng và thu nhập thông qua quản lý định mức lao

động, đơn giá tiền lơng và tiền lơng thực hiện của doanh nghiệp

2.3.2 Trách nhiệm của các cơ quan quản lý Nhà n ớc:

* Bộ Lao động- Thơng binh và Xã hội:

- Trớc tháng 4 hàng năm, thẩm định và giao đơn giá tiền lơng cho các doanhnghiệp xếp hạng đặc biệt sau khi trao đổi ý kiến với Tổng cục quản lý vốn và tàisản nhà nớc tại doanh nghiệp của Bộ Tài chính

- Hằng năm tổng hợp tình hình giao đơn giá tiền lơng của tất cả các doanhnghiệp nhà nớc từ Trung ơng đến địa phơng

- Thông báo mức lơng bình quân chung của các doanh nghiệp đợc nhà nớcgiao đơn giá tiền lơng vào cuối quý II, đầu quý III hằng năm làm cơ sở xác địnhlơng bình quân thực hiện tối đa của các doanh nghiệp theo quy định tại khoản 2,

điều 5 Nghị định số 28/CP ngày 28/3/1997 của Chính phủ

- Thanh tra, kiểm tra việc thực hiện, xây dựng đơn giá tiền lơng và quản lýtiền lơng, thu nhập của các doanh nghiệp thuộc Bộ quản lý ngành, lĩnh vực, cácTỉnh, thành phố trực thuộc Trung ơng

* Đối với các Bộ quản lý ngành, lĩnh vực:

- Trớc tháng 4 hằng năm, thẩm định và giao đơn giá tiền lơng cho cácdoanh nghiệp thuộc quyền quản lý

- Phối hợp với Bộ Lao động- Thơng binh và Xã hội, thẩm định đơn giátiền lơng cho các Tổng công ty thành lập theo quyết định số 90/TTg ngày7/3/1994 của Thủ tớng Chính phủ đợc xếp doanh nghiệp hạng đặc biệt

- Kiểm tra việc xây dựng, thực hiện đơn giá tiền lơng và quản lý lao động,tiền lơng, thu nhập của các doanh nghiệp thuộc quyền

* Uỷ ban nhân dân Tỉnh, Thành phố trực thuộc Trung ơng chỉ đạo để Sở Lao động- Thơng binh và Xã hội phối hợp với các Sở quản lý ngành, lĩnh vực:

- Hớng dẫn các doanh nghiệp thuộc quyền quản lý của địa phơng để xâydựng đơn giá tiền lơng theo quy định tại Thông t 13/LĐTB&XH-TT ngày10/4/4997

- Trớc tháng 4 hàng năm, thẩm định và giao đơn giá tiền lơng chocác doanh nghiệp nhà nớc và các Công ty cổ phần có trên 50% vốn dodoanh nghiệp nhà nớc góp thuộc quyền quản sau khi trao đổi quản lý vốn

và tài sản nhà nớc tại doanh nghiệp ở địa phơng

- Thanh tra kiểm tra việc xây dựng, thực hiện đơn giá tiền l ơng vàquản lý lao động, tiền lơng, thu nhập của các doanh nghiệp trực thuộc địaphơng

* Cán bộ quản lý ngành, lĩnh vực và các Sở Lao động -Th ơng binh

và Xã hội Tỉnh, Thành phố trực thuộc Trung ơng có trách nhiệm:

- Chậm nhất vào tháng 5 hàng năm, báo cáo về Bộ Lao động - Th ơngbinh và Xã hội tình hình đơn giá tiền l ơng hàng năm kế hoạch cho cácdoanh nghiệp thuộc quyền quản lý và tình hình lao động, tiền l ơng, thunhập thực hiện năm trớc của các doanh nghiệp theo mẫu số 1 và mẫu số 2kèm theo thông t 13/LĐTBXH-TT ngày 10/4/1997

Tổ chức và củng cố bộ phận chuyên trách làm công tác lao động tiền lơng, bố trí, bồi dỡng cán bộ có đủ trình độ, nghiệp vụ chuyên mônthực hiện đầy đủ nhiệm vụ, yêu cầu của công tác thẩm định, quản lý địnhmức lao động và đơn giá tiền lơng theo quy định của Chính phủ và hớngdẫn tại thông t 13/LĐTBXH-TT ngày 10/4/1997

-2.3.3 Trách nhiệm của doanh nghiệp

* Về tổ chức công tác lao động tiền lơng:

- Để thực hiện đầy đủ nhiệm vụ, yêu cầu của công tác quản lý theo BộLuật lao động và Luật doanh nghiệp Nhà nớc; thực hiện việc xây dựng địnhmức lao động, tổ chức và phân công lao động, xây dựng đơn giá tiền l ơng

và phân phối tiền lơng gắn với năng suất, chất lợng, hiệu quả kinh doanhcủa đơn vị và cá nhân ngời lao động, các doanh nghiệp phải tổ chức, củng

cố bộ phận chuyên trách làm công tác lao động - tiền lơng của doanhnghiệp, bố trí và bồi dỡng cán bộ có đủ trình độ nghiệp vụ, chuyên môn thựchiện công việc theo yêu cầu

* Về xây dựng đơn giá tiền lơng:

- Đối với doanh nghiệp Nhà nớc nói chung:

Giám đốc doanh nghiệp có trách nhiệm tổ chức, chỉ đạo xây dựng và đăng

ký định mức lao động theo quy định

- Đối với doanh nghiệp đợc xếp hạng đặc biệt:

Tổng Giám đốc có trách nhiệm tổ chức, chỉ đạo xây dựng và đăng kýmức lao động theo hớng dẫn tại Thông t số 14/LĐTBXH-TT ngày 10/4/1997của Bộ Lao động - Thơng binh và Xã hội; xây dựng đơn giá tiền l ơng báocáo Hội đồng quản trị hoặc Bộ quản lý ngành, lĩnh vực (nếu là tổng Công ty90/TT đợc xếp hạng đặc biệt) xem xét, có công văn gửi Bộ Lao động - Th-

ơng binh và Xã hội đề nghị thẩm định và giao đơn giá tiền l ơng

năm báo cáo để gửi cơ quan quản lý Nhà nớc có thẩm quyền kịp thẩm định

và giao đơn giá tiền lơng vào quý I năm kế hoạch.

* Thủ tục hành chính đề nghị duyệt đơn giá tiền lơng:

Theo phân cấp và tổ chức quản lý, sau khi xây dựng đơn giá tiền l ơng,doanh nghiệp có công văn gửi cơ quan có thẩm quyền thẩm định và giao đơngiá tiền lơng theo quy định tại điểm 2 nói trên;

Công văn gửi kèm các biểu sau:

- Biểu trình xây dựng đơn giá tiền lơng theo mẫu số 3a và số 3b

- Đối với doanh nghiệp có nhiều đơn vị thành viên và có nhiều đơn giá tiềnlơng thì lập biểu tổng hợp đơn giá tiền lơng theo mẫu số 4

* Báo cáo tình hình thực hiện lao động, tiền lơng và thu nhập.

Vào quý I chậm nhất là tháng 4 năm kế hoạch, doanh nghiệp phải báocáo cho cơ quan có thẩm quyền giao đơn giá tình hình thực hiện lao động,tiền lơng và thu nhập của năm trớc liền kề theo mẫu số 5 kèm theo Thông t13/ LĐTBXH-TT ngày 10/4/1997

2.3.4 Xác định quỹ tiền l ơng thực hiện theo kết quả sản xuất kinh doanh.

* Điều kiện xác định quỹ tiền lơng thực hiện:

- Các chỉ tiêu tổng sản phẩm hàng hoá (kể cả sản phẩm quy đổi), tổngdoanh thu, chi phí, lợi nhuận thực hiện đợc xác định theo quy chế quản lýtài chính và hạch toán kinh doanh đối với doanh nghiệp Nhà n ớc ban hành

kèm theo nghị định số 59/ CP ngày3/10/1996 của Chính phủ Trong các chỉtiêu nêu trên, nếu có yếu tố tăng hoặc giảm do nguyên nhân khách quan,không tính đến khi xây dựng đơn giá tiền lơng thì phải loại trừ khi xác địnhquỹ tiền lơng thực hiện.

- Trớc khi xác định quỹ tiền lơng thực hiện, doanh nghiệp phải đánh giá

và xác định các khoản nộp ngân sách Nhà nớc, lợi nhuận thực hiện và sosánh với năm trớc đó Nếu các chỉ tiêu này không đảm bảo đủ điều kiện đ ợc

áp dụng hệ số điều chỉnh tăng thêm theo quy định tại tiết b.3, điểm 2 mụcIII của thông t 13/ LĐTBXH-TT ngày 10/4/1997 thì doanh nghiệp phải trừlùi quỹ tiền lơng thực hiện cho đến khi đảm bảo đủ điều kiện theo quy địnhnói trên

* Xác định quỹ tiền lơng thực hiện :

- Căn cứ vào đơn giá tiền lơng do cơ quan có thẩm quyền giao và kếtquả sản xuất, kinh doanh, quỹ tiền lơng đợc xác định nh sau :

Vth = (Vđg x Csxkd) + Vpc +Vbs + Vtg

Trong đó :

Vth : Quỹ tiền lơng thực hiện

Vđg : Đơn giá tiền lơng do cơ quan có thẩm quyền giao

Csxkd : Chỉ tiêu sản xuất kinh doanh theo tổng sản phẩm hàng hóathực hiện, hoặc doanh thu (doanh số thực hiện), hoặc tổng thu trừ tổng chi(không có tiền lơng), hoặc lợi nhuận thực hiện ứng với chỉ tiêu giao đơn giátiền lơng

Vpc : Quỹ các khoản phụ cấp lơng và các chế độ khác (nếu có) không

đợc tính trong đơn giá trong quy định (ví dụ : phụ cấp thợ lặn, chế độ thởng

an toàn hàng không ), tính theo số lao động thực tế đợc hởng ứng với từngchế độ

Vbs : Quỹ tiền lơng bổ sung, chỉ áp với các doanh nghiệp đợc giao

đơn giá tiền lơng theo đơn vị sản phẩm Quỹ tiền lơng bổ sung trả cho thờigian thực tế không tham gia sản xuất đợc hởng lơng theo chế độ quy địnhcủa số công nhân viên trong doanh nghiệp, mà khi xây dựng định m c laodộng không tính đến, bao gồm : quỹ tiền lơng nghỉ phép năm, nghỉ việcriêng, nghỉ lễ tết, nghỉ theo chế đọ lao động nữ, hội họp, học tập theo quy

định của Bộ luật Lao động

Vtg : Quỹ tiền lơng làm thêm giờ đợc tính theo số giờ thực tế làmthêm nhng không vợt quá quy định của Bộ Luật lao động

- Khi quyết toán quỹ tiền lơng thực hiện theo đơn giá đợc giao, nếutiền lơng thực hiện bình quân của ngời lao động (tính theo số lao động định

mức) trong doanh nghiệp cao hơn 2 lần mức lơng bình quân chung do BộLĐTBXH thông báo thì doanh nghiệp chỉ đợc quyết toán tổng quỹ tiền lơngthực hiện ững với mức tiền lơng bình quân của lao động (tính theo số lao

động định mức) trong doanh nghiệp bằng hai lần mức l ơng bình quân đợcthông báo

- Các doanh nghiệp cha xây dựng định mức lao động và cha có đơn giátiền lơng đợc cơ quan Nhà nớc có thẩm quyền phê duyệt thì quỹ tiền lơngthực hiện đợc xác định theo số lao động thực tế bình quân sử dụng nhân với

hệ số mức lơng bình quân của doanh nghiệp do cơ quan có thẩm quyền giao

đơn giá quyết định với mức lơng tối thiểu chung do Chính phủ quy định (tạithời điểm thực hiện từ ngày 01 tháng 01 năm 2001 là 210.000đ/tháng) Tổng quỹ tiền lơng thực hiện đợc xác định nói trên là chi phí hợp lệtrong giá thành hoặc phí lu thông, đồng thời làm căn cứ để xác định lợi tứcchịu thuế của doanh nghiệp

2.3.5 Giao đơn giá tiền l ơng và quy chế phân phối, trả l ơng trong doanh nghiệp.

* Giao đơn giá tiền lơng trong doanh nghiệp.

Căn cứ vào đơn giá tiền lơng do cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, trên cơ

sở cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ hoạt động sản xuất kinh doanh củadoanh nghiệp, sau khi trao đổi ý kiến với ban chấp hành Công Đoàn cùngcấp, Chủ tịch Hội đồng quản trị hoặc Giám đốc các doanh nghiệp (đối vớidoanh nghiệp không có Hội đồng quản trị), xem xét và giao đơn giá tiền l -

ơng cho các đơn vị thành viên (hạch toán độc lập hoặc phụ thuộc)

Việc giao đơn giá tiền lơng cần chú ý một số nội dung sau:

- Đơn giá tiền lơng đợc giao phải gắn với chỉ tiêu kế hoạch sản xuất,kinh doanh có hiệu quả nhất;

- Hệ số điều chỉnh tăng thêm để tính đơn giá tiền l ơng cho từng đơn vịthành viên có thể khác nhau tuỳ vào hiệu quả sản xuất, kinh doanh nh ngkhông vợt quá hệ số điều chỉnh tăng thêm tối đa là 1,5 lần so với mức tốithiểu theo quy định tại mục III Thông t 13/LĐTBXH - TT ngày 10 tháng 4năm 1997

- Đợc trích lập quỹ lơng dự phòng tối đa là 7% tổng quỹ tiền l ơng kếhoạch (Vkh) để xây dựng đơn giá tiền lơng đợc giao nhằm điều chỉnh vàkhuyến khích các đơn vị thành viên hoàn thành kế hoạch sản xuất, kinhdoanh của cả doanh nghiệp Quỹ dự phòng này phải đ ợc phân bổ hết trớc khiquyết toán tài chính năm:

- Sau khi quyết toán tài chính, nếu quỹ tiền l ơng thực hiện theo đơn giá

đợc giao thì phần chênh lệch đợc trích lập quỹ dự phòng cho năm sau nhằm

ổn định thu nhập của ngời lao động trong trờng hợp sản xuất, kinh doanhgiảm do những nguyên nhân bất khả kháng Mức quỹ dự phòng do Giám đốcthoả thuận với ban chấp hành công đoàn cùng cấp quyết định và không đ ợc

sử dụng vào mục đích khác;

- Việc giao đơn giá và quỹ tiền lơng kế hoạch cho các đơn vị thành viênkhi tổng hợp lại không vợt quá đơn giá và quỹ tiền lơng kế hoạch do cấp cóthẩm quyền phê duyệt

* Quy chế phân phối và trả lơng trong các đơn vị thành viên:

- Căn cứ vào đơn giá tiền lơng đợc giao, các đơn vị thành viên có toànquyền phân phối quĩ tiền lơng và trả lơng gắn với năng xuất, chất lợng vàhiệu quả sản xuất, kinh doanh cho từng đơn vị, bộ phận và cá nhân ng ời lao

động thuộc quền quản lý trên cơ sở quy chế phân phối, trả l ơng

Bản quy chế phân phối, trả lơng cho đơn vị thành viên phải đợc tổ chứccông đoàn cùng cấp thoả thuận trớc khi ban hành và phổ biến đến từng ngờilao động Sau đó đăng ký với Sở Lao động-Th ơng Binh và xã hội địa phơng(nếu doanh nghiệp thuộc địa phơng quản lý) hoặc với cơ quan giao đơn giátiền lơng (nếu doanh nghiệp thuộc Trung ơng quản lý)

- Việc quy định trả lơng cho từng bộ phận, cá nhân ngời lao động theoqui chế chủ yếu phụ thuộc vào năng suất, chất l ợng, hiệu quả công tác, giátrị cống hiến của từng bộ phận, cá nhân ng ời lao động, không phân phốibình quân Đối với lao động có trình độ chuyên môn, kỹ thuật cao, giỏi, giữvai trò đóng góp quan trọng cho việc hoàn thành nhiệm vụ sản xuất, kinhdoanh của đơn vị thì mức tiền lơng và thu nhập phải đợc trả thoả đáng Đốivới lao động làm công tác chuyên môn, nghiệp vụ, phục vụ giản đơn, phổbiến thì mức lơng trả cần cân đối với mức lơng của lao động trên cùng địabàn, không tạo ra sự chênh lệch thu nhập quá bất hợp lý, gây mất cân bằngxã hội Chênh lệch về tiền lơng và thu nhập giữa lao động phục vụ, giản đơnvới lao động có trình độ chuyên môn, kỹ thuật cao, giỏi trong nội bộ đơn vị

do đơn vị xem xét qui định cho phù hợp, bảo đảm chống phân phối bìnhquân

Tóm lại, cơ chế quản lý tiền lơng và thu nhập trong các doanh nghiệp nhànớc đợc thể hiện trên những điểm sau:

- Mức tiền lơng tối thiểu, hệ thống thang, bảng lơng, các chế độ phụ cấp

l-ơng do Nhà nớc ban hành làm căn cứ để thực hiện các vấn đề:

+ là thang giá trị để tính toán đơn giá tiền lơng của doanh nghiệp

+ là căn cứ tính toán thếu thu nhập doanh nghiệp

+ là cơ sở để thực hiện các chế độ BHXH, BHYT

- Về cơ chế tiền lơng:

+ Nhà nớc xác định đơn giá tiền lơng của doanh nghiệp ở đầu vào trên cơ

sở định mức lao động trung bình tiên tiến do doanh nghiệp xây dựng và cácthông số tiền lơng do Nhà nớc qui định

+ Bảo đảm quan hệ tiền lơng hợp lý giữa các doanh nghiệp, tiền lơng thựchiện bình quân của các doanh nghiệp cao nhất không quá 3 lần tiền lơng bìnhquân chung của các doanh nghiệp đợc giao đơn giá tiền lơng

+ Căn cứ đơn giá tiền lơng đợc giao và hiệu quả sản xuất kinh doanh củadoanh nghiệp, Giám đốc đợc toàn quyền phân phối quỹ tiền lơng và trả lơng chongời lao động Giám đốc xây dựng quy chế trả lơng, trả thởng cho ngời lao độngtrong doanh nghiệp trên cơ sở nguyên tắc phân phối theo lao động, gắn tiền l-

ơng, tiền thởng với năng suất, chất lợng và hiệu quả công việc của từng ngời,khuyến khích những ngời có trình độ chuyên môn, kỹ thuật cao, tay nghề giỏi

II ý nghĩa của việc hoàn thiện cơ chế quản lý tiền

l-ơng, thu nhập trong các doanh nghiệp nhà nớc

1 Vai trò của việc xây dựng và quản lý tốt tiền lơng

* Ngời lao động nhận đợc mức lơng thoả đáng sẽ là động lực kích thích năng lực sáng tạo làm tăng năng suất lao động

Muốn dẫn dụ ai làm việc theo ý ta chỉ có cách là làm cho họ phấnkhởi khi làm việc bằng cách tìm hiểu nhu cầu và ớc vọng của họ Ngời lao độngchỉ quan tâm đến công việc và tập trung hết sức vào công việc khi họ cảm thấyhài lòng với tiền lơng thích đáng, cuộc sống gia đình ổn định Trách nhiệm và tựgiác chỉ có ở ngời lao động khi họ cảm thấy mình đợc quan tâm và đợc tôntrọng Năng suất lao động cao là sự kết hợp của sự tập trung, kỹ năng tráchnhiệm và tự giác Ngợc lại nếu tiền lơng không thoả đáng sẽ dẫn đến một loạtcác vấn đề: lãng phí lao động, lãng phí nguyên vật liệu, di chuyển lao động

* Tiền lơng là nguồn cung ứng sự sáng tạo, sức sản xuất, năng lực sản xuất trong quá trình sản sinh ra các giá trị gia tăng.

Năng suất lao động tăng đồng nghĩa với lợi nhuận doanh ngiệp tăng do đónguồn phúc lợi của doanh nghiệp mà ngời lao động nhận lại cũng sẽ tăng Đó làphần bổ xung cho tiền lơng, tăng thu nhập, tăng lợi ích của ngời lao động Hơnnữa khi lợi ích của ngời lao động đợc đảm bảo sẽ tạo ra sự gắn kết cộng đồngnhững ngời lao động với mục tiêu và lợi ích của doanh nghiệp, xoá bỏ sự ngăncách giữa chủ và ngời làm thuê, làm cho ngời lao động có trách nhiệm hơn đốivới doanh nghiệp Đó là phản ứng dây truyền tích cực của tiền lơng Ngợc lạinếu doanh nghiệp trả tiền lơng không hợp lý hoặc vì mục tiêu lợi nhuận thuầntuý mà không chú đến lợi ích ngời lao động thì nguồn nhân công ssẽ có thể bịgiảm sút về chất lợng làm hạn chế các động cơ cung ứng sức lao động, nó đợcbiểu hiện bằng tình trạng cắt xén thời gian làm việc, lãng phí nguyên vật liệu vàthời gian sử dụng thiết bị

Mâu thuẫn giữa chủ và thợ sẽ có thể dẫn đến đình công, bãi công, đồng thời là

sự di chuyển lao động, doanh nghiệp mất đi những ngời lao động có trình độchuyên môn và tay nghề cao Một nhà quản trị đã nói: " Nếu ta cắt xén củanhững ngời làm công cho ta thì ngay lập tức họ sẽ cắt xén lại của ta và kháchhàng của ta."

* Tăng mức lơng với mục đích tối thiểu hoá các chi phí đầu vào của doanh nghiệp.

Sức lao động là yếu tố đầu vào chính yếu của quá trình sản xuất kinh doanh cho

dù với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật các công nghệ mới đợc ra

đời và ứng dụng nhanh chóng vào sản xuất với mức độ cơ khí hoá, tự động hoá

tối đa thì vai trò lao động sống vẫn không thể phủ nhận mà nó ngày càng thểhiện đợc tầm quan trọng của mình thông qua sức mạnh của trí tuệ trong việcphát minh và ứng dụng các kỹ thuật vào quá trình sản xuất.

Sức lao động là cần thiết đối với mỗi doanh nghiệp, nó kết hợp với các yếu tốkhác để tạo ra sản phẩm Song theo nguyên tắc hình thành lợi nhuận sức lao

động lại là yếu tố phụ thuộc Nó không quyết định mức sản lợng tối u mà ngợclại mức sảnlợng tối u quyết định số lao động cần thuê Kinh tế học gọi nhu cầu

về các yếu tố sản xuất nói chung và sức lao động nói riêng là nhu cầu dẫn xuất,

đó không phải là nhu cầu trực tiếp cuối cùng mà là nhu cầu đợc suy ra từ cácnhu cầu khác do mong muốn của doanh nghiệp trong việc sản xuất ra sản phẩm

2 ý nghĩa của việc hoàn htiện cơ chế quản lý tiền lơng, thu nhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc

Các chức năng của tiền lơng đã thể hiện vai trò rất quan trọng của nó;nhất là trong điều kiện nền kinh tế thị trờng hiện nay vai trò của tiền lơng, thunhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc lại càng thể hiện rõ hơn Nên tất yếu một

đòi hỏi đặt ra là phải quản lý tốt tiền lơng, thu nhập và ngày càng hoàn thiện cơchế quản lý tiền lơng, thu nhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc nhằm mục

đích:

+ Đa tiền lơng trở thành thớc đo giá trị sức lao động tiền lơng gắn vớinăng suất, chất lợng và hiệu quả công viêc Thực hiện triệt để "tiền tệ hoá"tiền lơng trong khu vực sản xuất kinh doanh

+ Tiền lơng đảm bảo tái sản xuất sức lao động, tiền lơng trở thành thunhập chính, kích thích ngời lao động làm việc phát huy với mọi khả năngtiềm tàng của con ngời Từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, pháthuy vai trò đòn bẩy kinh tế của tiền lơng

+ Đảm bảo phân phối công bằng, hợp lý Tiền l ơng phải trả theo lao

động, chống phân phối bình quân và đảm bảo quan hệ hợp lý về thu nhậpgiữa các nghề, ngành

TL, TN của ngời

lao động tăng Năng suất laođộng tăng Chi phí LĐ/1 SP giảm

Chi phí TL/1 SPgiảm

Lợi nhuận tăng

+ Khắc phục những hạn chế của cơ chế quản lý cũ, để từ đó Nhà n ớcquản lý và kiểm soát đợc tiền lơng thu nhập bằng các công cụ điều tiết thíchhợp, củng cố trật tự kỷ cơng pháp luật của Nhà nớc.

Phần Ii

Thực trạng cơ chế quản lý tiền lơng, thu nhập

trong các doanh nghiệp Nhà nớc.

I Những đặc điểm có liên quan đến việc quản lý tiền l

1 Đặc điểm của các doanh nghiệp Nhà nớc

Sự phân biệt giữa hai chế độ T bản chủ nghĩa và Xã hội chủ nghĩa đợcnhìn nhận thông qua tiềm lực kinh tế do ai nắm giữ Trong xã hội t bản thìnhững tập đoàn kinh tế thì những tập đoàn t bản mạnh nắm giữ phần lớn củacải trong nền kinh tế quốc dân và đóng vai trò là kẻ thống trị chi phối Nhànớc do nó tạo ra

Trong xã hội chủ nghĩa, Nhà nớc là Nhà nớc của dân, do dân và vì dânchứ không phải là Nhà nớc chịu sự chi phối của riêng tập đoàn kinh tế t bảnnào Để đóng vai trò là Nhà nớc của dân thì ngoài chức năng quản lý xã hộinói chung, cần và nhất định phải nắm giữ phần lớn tiềm lực kinh tế đủ mạnh

để chi phối nền kinh tế quốc dân, vì lợi ích của toàn dân tộc Mà trong đócác xí nghiệp quốc doanh do Nhà nớc nắm giữ chiếm vị trí quan trọng

Trong điều kiện kinh tế hiện nay, không chỉ có các xí nghiệp quốcdoanh mà còn có các xí nghiệp của các thành phần kinh tế khác cùng tồntại Nếu các doanh nghiệp Nhà nớc bị yếu thế so với các thành phần kinh tếkhác thì Nhà nớc khó có thể hoàn thành tốt chức năng, nhiệm vụ của mình

- Doanh nghiệp Nhà nớc hoạt động có hiệu quả trong các lĩnh vực thenchốt chi phối nền kinh tế quốc dân (tài chính, tín dụng, ngân hàng, b u chínhviễn thông, điện, xăng, dầu )

- Doanh nghiệp Nhà nớc nắm vai trò then chốt, đi đầu trong các lĩnhvực tiên tiến cao cấp

- Doanh nghiệp Nhà nớc đóng vai trò liên kết đợc các thành phần kinh

tế trong sự phát triển, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế, xã hội của toàn

bộ nền kinh tế quốc dân, đồng thời làm gơng cho sự thực hiện nghiêmchỉnh pháp luật và các chế độ chính sách của Nhà nớc.

- Doanh nghiệp Nhà nớc thực hiện có hiệu quả quan hệ đối ngoại, tạochỗ dựa vững chắc thực hiện chiến lợc mới

- Góp phần giải quyết công ăn việc làm

Từ những đòi hỏi trên của công cuộc đổi mới doanh nghiệp Nhà n ớc

đ-ợc định nghĩa nh sau:

Doanh nghiệp Nhà nớc là tổ chức kinh doanh do Nhà nớc thành lập đầu

t và quản lý với t cách chủ sở hữu Doanh nghiệp Nhà nớc đồng thời là mộtpháp nhân kinh tế, hoạt động theo pháp luật và bình đẳng tr ớc pháp luật

Nh vậy doanh nghiệp Nhà nớc có những đặc điểm sau:

- Nguồn vốn ban đầu do Nhà nớc đầu t

- Doanh nghiệp Nhà nớc hoạt động theo định hớng của Nhà nớc nhng

tự thực hiện hoạch toán kinh tế

Doanh nghiệp Nhà nớc đợc giao quyền tự chủ trong các hoạt động sảnxuất kinh doanh nhng phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đối với Nhà n ớc Dovậy để xác định mức thực mà các doanh nghiệp Nhà n ớc phải đóng góp thìNhà nớc phải quản lý đợc các chi phí đầu vào và doanh thu đầu ra trong đó

có chỉ tiêu tiền lơng

3 Đặc điểm về cơ sở vật chất kỹ thuật của doanh nghiệp Nhà nớc

Nhìn chung hiện nay cơ sở vật chất kỹ thuật và công nghệ của các doanhnghiệp Nhà nớc đều đã quá lạc hậu

Trong tổng thu ngân sách, khu vực DNNN chiếm 60% Tuy nhiên, theothời gian hình thành thì máy móc, thiết bị và phơng tiện vận tải đợc sản xuấtcách đây trên 30 năm chiếm 15%, cách đây trên 10 năm chiếm 33%, cộngchung là 48%, tờ 10 năm trở lại đây là 52%, trong đó tờ 1996 trở lại đây là 48%.Theo thời gian sử dụng thì có 50% tài sản sử dụng từ 1-5 năm còn 50% tài sản

động của doanh nghiệp Nhà nớc 20-25 triệu đồng Trong tỷ lệ này của khuvực có vốn đầu t trực tiếp nớc ngoài là 45.000-102.000 USD/ một chỗ làmviệc, cao hơn nhiều so với khu vực Nhà nớc Nếu doanh nghiệp Nhà nớchoạt động với năng suất chất lợng sản phẩm thấp, không có sức cạnh tranh

trên thị trờng Làm ăn thua lỗ cầm chừng là khó tránh khỏi, ảnh h ởng đếnviệc thực hiện các chức năng nhiệm vụ đợc Nhà nớc giao, đồng thời cũng

ảnh hởng đến thu nhập của ngời lao động Tiền lơng thì bị cắt xén chứ chanói đến tiền thởng Tiền lơng chỉ ở mức tối thiểu

Tuy nhiên hiện nay, một số các doanh nghiệp, các tổng công ty đ ợctrang bị những thiết những máy móc thiết bị hiện đại Nh ng phần lớn chủyếu phần lớn chủ yếu vẫn là do độc quyền nên kết quả sản xuất kinh doanhtốt, doanh thu cao, lợi nhuận lớn nh xăng dầu, hàng không, điện Thì khi

đó các doanh nghiệp lại tìm cách bớt xén, hợp lý hoá các khoản chi để phânchia cho các cán bộ công nhân viên trong xí nghiệp, thu nhập có doanhnghiệp lên tới 4 - 5 triệu đồng, gấp hàng chục lần thu nhập của doanhnghiệp có mức lơng thấp

3 Đặc điểm về lao động và bộ máy quản lý

Mặc dù không còn là hệ thống doanh nghiệp duy nhất trong nền kinh

tế thị trờng nh trớc kia nhng hiện nay nhìn chung các doanh nghiệp Nhà nớcvẫn còn nắm giữ đợc phần lớn lao động kỹ thuật có trình độ bậc cao, nhiềunăm trong nghề đợc đào tạo có hệ thống có khả năng đảm nhận những côngviệc đòi hỏi kỹ thuật cao, nếu biết khai thác và sử dụng có hiệu quả thì đócũng là một lợi thế của các doanh nghiệp Nhà n ớc so với các loại hìnhdoanh nghiệp khác Nhng với việc buộc các doanh nghiệp phải tự hoạch toánkinh doanh, lời ăn lỗ chịu Quỹ tiền lơng không đợc cấp phát từ nhân sáchbằng số lao động nhân với hệ số cấp bậc công nhân và hệ số phụ cấp bìnhquân nh trớc kia mà quỹ tiền lơng sẽ phụ thuộc vào kết quả sản xuất kinhdoanh của doanh nghiệp Nên đã khiến cho một bộ phận lớn ng ời lao độngphải nghỉ chờ việc hoăc chuyển sang các thành phần kinh tế khác do doanhnghiệp làm ăn thua lỗ

Trong bộ máy quản lý của doanh nghiệp chỉ có 3 ngời là viên chức nhànớc, đó là giám đốc, phó giám đốc, kế toán trởng, là cầu nối giữa Nhà nớc

và doanh nghiệp, đợc Nhà nớc bổ nhiệm đứng ra giúp Nhà nớc quản lýdoanh nghiệp và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ đợc Nhà nớc giao, còncác bộ phận khác quan hệ với doanh nghiệp thông qua hợp đồng lao động.Nhng với bộ máy gián tiếp thì thờng ký kết các hợp đồng dài hạn Còn ngờilao động trực tiếp thì tuỳ vào tình hình sản xuất kinh doanh của doanhnghiệp mà tăng thêm hay giảm bớt cho phù hợp với khối l ợng công việc

4 Doanh nghiệp với vấn đề tiền lơng:

Bất cứ hoạt động sản xuất, kinh doanh nào của doanh nghiệp cũng phảinhằm đến mục tiêu là lợi nhuận Muốn đạt đợc mục tiêu này thì doanh

nghiệp phải tính toàn cụ thể các yếu tố chi phí, trong đó có chi phí lao độngcho phù hợp Trong kinh tế thị trờng doanh nghiệp phải nhận thức đúng vaitrò của mình với vấn đề tiền lơng thể hiện cụ thể:

- Trớc hết doanh nghiệp phải coi việc xác định tiền lơng và trả lơng cóliên quan trực tiếp đến sự tồn tại, cạnh tranh và phát triển của chính bản thândoanh nghiệp

- Trả lơng cho ngời lao động là công việc của doanh nghiệp chứ khôngphải của các ngành hoặc Chính phủ, vì vậy doanh nghiệp phải luôn chủ độngquản lý tiền lơng và các chi phí có liên quan tốt hơn, đồng thời đảm bảo việctrả lơng nằm trong khuôn khổ luật pháp và chính sách tiền lơng của Nhà nớccho phép

Để quản lý tốt tiền lơng thì doanh nghiệp phải có các qui định tốt vềtiền lơng có thể điều chỉnh linh hoạt trong phạm vi doanh nghiệp và ít chịu

sự can thiệp từ bên ngoài Hệ thống các quy định về tiền l ơng của doanhnghiệp bao gồm các yếu tố sau:

+ Phù hợp với điều kiện cụ thể của doanh nghiệp và nằm trong khuônkhổ luật pháp quy định

+ Có tính nhạy cảm để tạo ra công bằng và sự phát triển

+ Dễ hiểu và không quá phức tạp

+ Phải đợc xây dựng trên cơ sở bàn bạc công khai và dựa vào kết quả

đàm phán, thơng lợng

Cùng với hệ thống các quy định về tiền lơng, doanh nghiệp phải chú ýtới mối quan hệ giữa chi phí tiền lơng với khả năng cạnh tranh, hiệu quả màtrong đó lợi nhuận và năng xuất lao động là sự biểu hiện tổng hợp nhất

Do tiền lơng là yếu tố chi phí sản xuất nên trong điều kiện chi phí vậtchất (C) và giá sản phẩm, dịch vụ không đổi thì sự thay đổi chi phí tiền l ơng(V) sẽ tác động tới khả năng cạnh tranh và lợi nhuận của doanh nghiệp.Muốn tăng khả năng cạnh tranh với lợi nhuận thì bắt buộc doanh nghiệpphải giảm chi phí lao động bằng hai cách hoặc giảm tiền l ơng hoặc tăngnăng suất lao động Trong hai biện pháp này thì giảm tiền lơng tuyệt đối th-ờng không nhận đợc sự đồng tình của ngời lao động nên chỉ đợc áp dụngtrong một số trờng hợp nhất định, còn giảm lơng tơng đối thông qua tăngnăng suất lao động thì ít gặp sự phản đối của ngời lao động và là biện pháp

đợc áp dụng phổ biến Vì vậy cần phải quan tâm tới năng suất lao động vàcác biện pháp tăng năng suất lao động Thực chất năng suất lao động cũng làyếu tố quan trọng tác động đến lợi nhuận và tính cạnh tranh vủa doanhnghiệp

Luật doanh nghiệp Nhà nớc, Luật doanh nghiệp có vốn đầu t nớc ngoàitại Việt Nam, Luật doanh nghiệp và Bộ luật lao động đã quy định quyền vànghĩa vụ của doanh nghiệp về tiền lơng nh sau:

- Xây dựng, áp dụng các định mức lao động, đơn giá tiền l ơng trên đơn

vị sản phẩm, riêng đối với doanh nghiệp Nhà nớc thì phải trong khuôn khổcác định mức, đơn giá của Nhà nớc

- Đợc tuyển chọn, thuê mớn, bố trí, sử dụng, đào tạo lao động, lựachọn các hình thức xác địmh chi phí tiền lơng cho phù hợp, lựa chọn cáchình thức trả lơng theo thời gian, theo sản phẩm Đợc quyền quyết địnhmức lơng và trả cho ngời lao động trên cơ sở đơn giá tiền lơng theo sảnphảam hoặc chi phí dịch vụ và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp

- Đợc quyền chủ động sử dụng phần lợi nhuận còn lại để mở rộng pháttriển sản xuất kinh doanh, chia cho cổ và thởng cho ngời lao động theo cốnghiến của mỗi ngời vào kết quả sản xuất kinh doanh trong năm

- Doanh nghiệp phải thực hiện các nghĩa vụ đối với ngời lao động theoquy định của Bộ Luật lao động, đảm bảo quyền lợi chính đáng của ng ời lao

động và tạo điều kiện cho ngời lao động tham gia quản lý doanh nghiệp

Nh vậy về cơ sở khoa học đã khẳng định vai trò quan trọng của doanhnghiệp trong việc xác định tiền lơng và trả lơng cho ngời lao động Vai trònày đã đợc thừa nhận và luật pháp hoá Tuy nhiên để thực hiện tốt vai tròcủa mình thì doanh nghiệp phải tăng cờng tính chủ động trong việc xâydựng các quy định tiền lơng cụ thể, phù hợp với điều kiện của doanh nghiệp

và trong khuôn khổ pháp luật Đồng thời cơ quan quản lý Nhà n ớc phải hớngdẫn cụ thể các quy định có tính nguyên tắc nêu trên phù hợp với từng loạihình doanh nghiệp để tạo ra hành lang pháp lý hoàn chỉnh, làm cơ sở để cácdoanh nghiệp thực hiện

Trong việc quy định cụ thể chính sách tiền l ơng phải tôn trọng lýthuyết của ngời câu cá là "con cá quyết định mồi của nó là gì chứ khôngphải là ngời đi câu cá ", nghĩa là chỉ nêu quy định tạo ra hành lang pháp lýchứ không phải quy định cụ thể việc trả lơng Vì cuối cùng thì tiền lơng vẫn

do thị trờng, do doanh nghiệp quyết định, chứ không phải do ng ời làm chínhsách chung quyết định

5 Thực trạng các doanh nghiệp Nhà nớc

Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ơng Đảng khoá VIIItrình đại hội lần thứ IX của Đảng đã chỉ rõ: “Thực hiện nhất quản chính sáchphát triển nền kinh tế nhiều thành phần ; trong đó kinh tế Nhà nớc giữ vai tròchủ đạo, kinh tế Nhà nớc cùng với kinh tế hợp tác xã dần trở thành nền tảng

Kinh tế Nhà nớc phát huy vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, nắm những vị tríthen chốt, là nhân tố mở đờng cho sự phát triển kinh tế, là lực lợng vật chất quantrong và là một công cụ để Nhà nớc định hớng và điều tiết nền kinh tế”.

Đó là quan điểm, phơng hớng, nhng thực trạng doanh nghiệp Nhà nớc hiệntại ra sao? Trớc hết về số lợng, tính đến nay tổng số doanh nghiệp Nhà nớc là

5280 Trong tổng số: doanh nghiệp Nhà nớc do Trung ơng quản lý là 1.908,doanh nghiệp Nhà nớc do địa phơng quản lý là 3.372

Tình hình tài chính, lao động của các doanh nghiệp Nhà nớc

đến 1/1/2000 số doanh nghiệp đã thực hiện cổ phần hoá là 366, cổ phần hoá một

bộ phận doanh nghiệp là 85, đa dạng hoá là 4, bán hoặc khoán cho thuê là 19.Tổng giá trị tài sản của doanh nghiệp Nhà nớc đạt trên 530.000 tỷ đồng, bìnhquân một doanh nghiệp khoảng 100 tỷ Trong đó doanh nghiệp Trung ơng đạttrên 440.000tỷ đồng, bình quân một doanh nghiệp là 220tỷ đồng; doanh nghiệp

địa phơng đạt trên 90.000 tỷ đồng, bình quân một doanh nghiệp là 27 tỷ đồng.Tuy tổng số và bình quân 1 doanh nghiệp đã gấp nhiều lần năm 1990, nhng quymô nh vậy vẫn còn nhỏ, đặc biệt là các doanh nghiệp địa phơng, nếu tính bằngUSD còn thấp hơn nhiều Trong tổng số giá trị tài sản của các doanh nghiệp Nhànớc, ngành công nghịp chiếm tỷ trọng lớn nhất (31,9%), tiếp đến là ngành tàichính (26%), xây dựng (7,2%), thơng mại dịch vụ (6,7%), nông nghiệp (5,6%),

bu chính viễn thông (5%), còn lại là các ngành khác nh quản ký Nhà nớc, anninh (13,2%)

Tài sản cố định theo nguyên giá của các doanh nghiệp Nhà nớc có trên220.000 tỷ đồng, cao gấp 7,7 lần so với năm 1990 và gấp 2,6 lần so với 1995(cha loại trừ yếu tố tăng giá) Hao mòn tài sản cố định 44%, giá trị còn lại là56% Trong tổng số tài sản cố định, số đang dùng trong sản xuất, kinh doanhchiếm 92,7%, còn lại 7,3% là cha cần dùng, h hỏng chờ thanh lý và tài sản cố

định không khấu hao Kinh tế Nhà nớc không chỉ chiếm tỷ trọng lớn trong toàn

bộ nền kinh tế quốc dân về tài sản cố định mà còn chiếm tỷ trọng lớn về nhiềuchỉ tiêu khác Về chỉ tiêu quan trọng nhất là tổng sản phẩm trong nớc (GDP), tỷtrọng khu vực Nhà nớc trong toàn bộ nền kinh tế chiếm trên dới 40% và nhìnchung đã tăng lên

Trong tổng số doanh nghiệp Nhà nớc năm 1999, số có lãi chiếm 71,9%,trong đó doanh nghiệp Nhà nớc thuộc Trung ơng quản lý có 77,3%, doanh

nghiệp thuộc địa phơng có 69%; số doanh nghiệp bị lỗ chiếm 19-20%, trong đódoanh nghiệp thuộc Trung ơng quản lý chiếm 14,5%, doanh nghiệp địa phơng là22,7% Chính vì vậy mà hiệu quả và sức cạnh trnh trên thị trờng của các doanhnghiệp Nhà nớc cồn yếu, tình hình tài chính doanh nghiệp cha lành mạnh, công

nợ khó đòi khó trả còn lớn, vật t ứ đọng

Để các doanh nghiệp Nhà nớc xứng đáng giữ vai trò chủ đạo trong nềnkinh tế quốc dân, một mặt bản thân các doanh nghiệp cần đi đầu trong ứng dụngtiến bộ khoa học ký thuật, nêu gơng về năng suất, chất lợng, hiệu quả kinh tế xãhội và chấp hành pháp luật Mặt khác Nhà nớc cần thực hiện các giải pháp hỗtrợ các doanh nghiệp một bớc đại bộ phận doanh nghiệp Nhà nớc ; khẩn trơnggiúp doanh nghiệp cải thiên tình hình tài chính, lao động, tiền lơng

ii Thực trạng cơ chế quản lý tiền lơng, thu nhập

trong các doanh nghiệp nhà nớc

1 Phân tích thực trạng cơ chế quản lý tiền lơng, thu nhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc

1.1 Tình hình quản lý tiền lơng , thu nhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc trớc khi có Nghị định 28/CP

1.1.1.Thực trạng cơ chế quản lý tiền lơng, thu nhập trớc khi có Nghị định 28/CP Để có cơ sở cho việc ban hành Nghị định 28/CP về đổi mới cơ chế quản lýtiền lơng, thu nhập trong các doanh nghiệp Nhà nớc ngày 28/3/1997, năm 1996Liên Bộ LĐTB&XH - Tài chính - Kế hoạch và đầu t - Thanh tra Nhà nớc, Kiểmtoán Nhà nớc, Ban vật giá Chính phủ và Tổng Liên đoàn Lao động Việt nam đã

tổ chức kiểm tra, đánh giá tình hình hoạt động tài chính, tiền lơng và thu nhậpcủa trên 340 doanh nghiệp Nhà nớc từ Trung ơng đến địa phơng thuộc tất cả cácngành kinh tế ở 61 tỉnh, thành phố từ các doanh nghiệp lớn, lợi nhuận và thunhập cao đến các doanh nghiệp nhỏ làm ăn thua lỗ, tiền lơng và thu nhập thấp.Tình hình nổi bật nh sau:

a) Mặt tích cực

- Tất cả các doanh nghiệp đã thực hiện việc chuyển xếp lơng mới theo đúngquy định tại Nghị định 26/CP ngày 23/5/1993 của Chính phủ Hệ thống thang l-

ơng, bảng lơng mới có tác dụng trong việc phân phối thu nhập của ngời lao động

và việc xếp lơng mơí đã tạo điều kiện đánh giá lại trình độ, chất lợng đội ngũ lao

động, tạo điều kiện tính đủ hơn chi phí tiền lơng trong giá thành hoặc phí luthông, bảo đảm việc thu nộp bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế thực hiện thốngnhất và thuận lợi hơn

- Tiền lơng và thu nhập đã thật sự trở thành động lực để các doanh nghiệpsắp xếp lại tổ chức, phát triển ngành, nghề, tăng trởng sản xuất, giảm chi phí,tăng hiệu quả sản xuất, kinh doanh và góp phần quản lý tốt hoạt động sản xuất,kinh doanh của doanh nghiệp Hầu hết các doanh nghiệp không còn ăn vào vốn,khai thác với hiệu suất cao công suất máy móc thiết bị, sử dụng đồng vốn ngàycàng có hiệu quả để tăng lợi nhuận, tăng nộp ngân sách Nhà nớc, đồng thời tăngtiền lơng và thu nhập (năm 1995: bình quân một đồng tiền lơng làm ra 16,3

đồng doanh thu, 2,7 đồng nộp Ngân sách và 1,3 đồng lợi nhuận).Doanh nghiệpchủ động hơn trong việc ký hợp đồng lao động và phân phối tiền lơng, tiền th-ởng

- Việc giao đơn giá tiền lơng theo phân cấp quản lý là một chủ trơng đúng

và cần thiết góp phần gắn tiền lơng, thu nhập với hiệu quả sản xuất, kinh doanh,khuyến khích doanh nghiệp tăng năng suất lao động, tăng hiệu quả để tăng thunhập và thực hiện chức năng quản lý Nhà nớc đối với các doanh nghiệp

- Đối với doanh nghiệp có thu nhập cao, ổn định thì sổ sách kế toán rõràng, nề nếp, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ với Nhà nớc; nộp Ngân sách lớn, lợinhuận cao; kỷ luật lao động đợc duy trì nghiêm túc, trách nhiệm của ngời lao

động đối với sản xuất và tài sản công đợc nâng cao

b) Mặt tồn tại