- Trong quá trình đấu tranh thống nhất đất nước, ngoài việc tiêu diệt các chính quyền các cứ, Tây sơn còn làm nên những thắng lợi oanh liệt đó là kháng chiến chống quân Xiêm và quân Than
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TP.HỒ CHÍ MINH
Trường THPT Hoàng Hoa Thám
-Giáo viên hướng dẫn: Trần Lê Hiển
Giáo viên thực tập: Võ Minh Tập-Khoa Lịch sử
GIÁO ÁN GIẢNG DẠY LỚP 10
Bài 23:
PHONG TRÀO TÂY SƠN VÀ SỰ NGHIỆP THỐNG NHẤT ĐẤT NƯỚC, BẢO VỆ TỔ QUỐC CUỐI THẾ KỈ XVIII.
I MỤC TIÊU BÀI HỌC
1 Kiến thức:
- Sự khủng hoảng của chế độ phong kiến Đàng trong và Đàng ngoài làm bùng nổ phong trào Tây Sơn Tây sơn đã đánh bại các tập đoàn phong kiến cát cứ, thống nhất đất nước
- Trong quá trình đấu tranh thống nhất đất nước, ngoài việc tiêu diệt các chính quyền các
cứ, Tây sơn còn làm nên những thắng lợi oanh liệt đó là kháng chiến chống quân Xiêm và quân Thanh, bảo vệ nền độc lập dân tộc
- Sự thành lập vương triều Tây Sơn và những chính sách cải cách của Quang Trung
2 Tư tưởng, tình cảm:
- Giáo dục cho HS lòng yêu nước, tinh thần đấu tranh kiên cường bất khuất của dân tộc chống giặc ngoại xâm, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ
- Giáo dục cho HS tinh thần “Đại đoàn kết dân tộc” của nhân dân Việt Nam
3 Kỉ năng:
- Giúp HS phân tích, đánh giá vai trò và vị trí của nhân dân lao động (chủ yếu là nông dân), các sự kiện lịch sử
- Kỉ năng sử dụng bản đồ
II THIẾT BỊ,TÀI LIỆU DẠY-HỌC
- Bản đồ Việt Nam, lược đồ các trận đánh quyết chiến
- Câu nói, thơ văn của Quang Trung và của người đương thời
- Sách tham khảo, sách giáo khoa và các loại tài liệu khác có liên quan
III TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY-HỌC
- Ổn định lớp
- Kiểm tra bài củ
Câu 1: Những biểu hiện của sự phát triển thương nghiệp nước ta trong các thế kỉ XVI-XVIII Tại sao đến giữa thế kỉ XVIII ngoại thương nước ta dần dần suy yếu?
Câu 2: Kể tên một số đô thị của nước ta ở thế kỉ XVI-XVIII Ý nghĩa câu nói “Thứ nhất Kinh Kì, thứ nhì Phố Hiến”?
- Giới thiệu bài mới
Qua bài học 22, chúng ta thấy được vào cuối thế kỉ XVIII chế độ phong kiến cả hai Đàng (Đàng trong và Đàng ngoài) đều bước vào giai đoạn khủng hoảng suy tàn Một phong trào nông dân bùng lên rầm rộ, mở đầu từ ấp Tây Sơn (Bình Định) và trong quá trình đấu tranh kiên cường của mình đã làm nên hai sự nghiệp lớn: thống nhất đất nước
và đánh bại giặc ngoại xâm, bảo vệ độc lập dân tộc
Trang 2IV TỔ CHỨC DẠY VÀ HỌC.
Hoạt động của thầy và trò Kiến thức cơ bản HS cần nắm
- GV giới thiệu sơ lược về sự khủng hoảng
và Đàng trọng:
+ Đàng trong: Giai cấp địa chủ chiếm
đoạt và tập trung ruộng đất; thuế khoá nặng
nề, phức tạp; giai cấp thống trị xoa hoa, trị
lạc; sản sức xã hội bị kìm hãm gay gắt;
mâu thuẫn xã hội sâu sắc
+ Đàng ngoài: Họ Trịnh thi hành chính
sách nhượng bộ để cứu vãn tình hình
nhưng mâu thuẫn ngày càng nghiêm trọng
do xung đột về kinh tế, chính trị, xã hội đã
quá gay gắt; quan lại địa phương tha hồ vơ
vét; phong trào nông dân bùng lên
- Sau đó, GV đặc câu hỏi cho HS trả lời:
Yêu cầu lịch sử đặc ra cho xã hội Việt
Nam lúc bấy giờ?
- Sau khi HS trả lời, GV chốt ý: Yêu cầu
lịch sử đặc ra đó là: Đảm bảo cho nông dân
có điều kiện xản xuất, hạn chế chiếm đoạt
ruộng đất, nhà nước giảm tô, thuế (nói
chung là phục hồi kinh tế tiểu nông); phải
đẩy mạnh kinh tế công thương nghiệp, từng
bước hình thành nền kinh tế hàng hoá, giải
thoát nông dân ra khỏi cơ chế cũ, mở rộng
thị trường buôn bán trong và ngoài nước
tạo sự chuyển biến căn bản cho xã hội
phù hợp với xu thế lịch sử (đây chính là sự
hình thành các nhân tố mới); thủ tiêu tình
trạng chia cắt đất nước
- Về phong trào Tây Sơn:
+ GV trình bày cho HS những nét chính về
diễn biến và vai trò của khởi nghĩa Tây
Sơn
Lãnh đạo cuộc khởi nghĩa nông dân Tây
Sơn là do ba anh em Nguyễn Nhạc,
Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ Ở đây, GV có
thể giới thiệu vài nét về ba anh em Tây
Sơn, và địa danh Bình Định
- Sau đó GV nên làm nổi bật vai trò của
Nguyễn Nhạc trong buổi đầu lãnh đạo cuộc
khởi nghĩa
- Sau đó, GV phân tích và giải thích rõ, tại
I PHONG TRÀO NÔNG DÂN TÂY SƠN VÀ SỰ NGHIỆP THỐNG NHẤT ĐẤT NƯỚC CUỐI THẾ KỈ XVIII.
- Vào giữa thế kỉ XVIII, chế độ phong kiến Việt Nam lâm vào khủng hoảng sắc sâu sắc, đời sống nhân dân vô cùng khổ cực
Phong trào nông dân bùng nổ ở nhiều nơi ở cả hai Đàng (Đàng trong và Đàng ngoài)
- Năm 1771,khởi nghĩa nông dân bùng
nổ ở Ấp Tây Sơn (Bình Định), do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ lãnh đạo Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng phát triển thành một phong trào, lật đổ chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng trong
- Từ 1786-1788, phong trào Tây Sơn lần lược đánh đổ hai tập đoàn phong kiến Trịnh ,Lê và làm chủ toàn bộ đất nuớc
Sự nghiệp thống nhất đất nước bước
Trang 3sao phong trào lại phát triển nhanh chóng
và đi đến thắng lợi ( ở đây, do ba anh em
Tây sơn đã khéo léo đề ra khẩu hiệu và
sách lược thích hợp để thu hút đông đảo
lực lượng nhân dân, phát huy tốt sức mạnh
của phong trào nông dân khởi nghĩa)
- GV tiếp tục dẫn dắt: Ngoài nhiệm vụ
thống nhất đất nước phong trào Tây Sơn
đảm đương nhiệm vụ kháng chiến chống
ngoại bang bảo vệ Tổ quốc
- Về cuộc kháng chiến chống quân Xiêm.
- GV trình bày diến biến trên lược đồ cho
HS hiểu
- Sau đó, GV nêu câu hỏi cho HS trả lời:
Em có nhận xét gì về hành động cầu cứu
quân Xiêm của Nguyễn Ánh?
- Sau khi HS suy nghĩ trả lời, GV bổ sung
và kết luận
- Tiếp tục nêu câu hỏi: tại sao Nguyến
Huệ lại chọn sông Rạch gầm- Xoài Mút
làm trận quyết chiến? Sau khi HS suy
nghĩ trả lời, GV bổ sung và kết luận
Nguyễn Huệ chọn nơi đây làm trận địa lí
do chính có lẽ là do vị thế địa thuỷ chiến
lược của RG-XM đối với toàn bộ cục diện
thế trận giữa ta và địch trên sông Tiền, từ
Trà Lọt, Trà Tân-nơi quân địch chiếm
đóng, qua RG_XM đến Mĩ Tho –đại bản
doanh của Nguyễn Huệ và quân Tây Sơn
Đây là địa điểm lí tưởng để lập trận địa
phục kích Nếu lập trận địa phục kích gần
với chỗ đóng quân của địch thì khó giữ
được bí mật trận địa…Lòng sông từ RG trở
ngược lên Trà Tân…thì rất rộng, không
thích hợp cho bố trí phục binh, bao vây tấn
công chiến thuyền địch Nếu Nguyễn Huệ
cho lập trận địa phục kích quá gần với đại
bản doanh của mình (tức từ XM đến Mĩ
Tho) thì địch sẽ có sự nghi ngại và phòng
bị và yếu tố bất ngời sẽ không còn nữa
Mĩ Tho cách RG 14 km, cách XM 7km,
nghĩa là những khoảng cách khá xa, khiến
địch vốn chủ quan càng thêm háo thắng, dể
bị dẫn dụ vảo trận địa đã được bày sẵn
Hơn nữa đoạn sông (RG-Trà Tân) rộng
hoặc quá hẹp (từ XM xuống MT) đặc biệt
giữa dòng sông (RG-XM) có cù lao Thới
Sơn thích hợp cho lối đánh bao vây và bịt
kín tất cả các con đường mà địch có thể rút
đầu hoàn thành
II CÁC CUỘC KHÁNG CHIẾN CUỐI THẾ KỈ XVIII.
1 Cuộc kháng chiến chống Xiêm (1785)
- Nguyên nhân: Chính quyền chúa Nguyễn nhiều lần thất bại Nguyễn Ánh cầu viện Xiêm
- Diễn biến:
+ Năm 1784, vua Xiêm cho đem 5 vạn quân sang và đánh chiếm được miền Tây Gia Định (Nam Bộ ngày nay)
chở của về nước
- Kết quả: ta đánh tan tành 5 vạn quân Xiêm, cuộc kháng xhiến chống Xiêm toàn thắng
- Ý Nghĩa:
+ Đây là trận thuỷ chiến oanh liệt nhất trên quê hương Nam Hà
+ Là chiến thắng có ý nghĩa quyết định
để quân Tây Sơn rãnh tay ở phía Nam
và chuyển hướng ra phía Bắc
Trang 4chạy Phía sau nó có thể dấu chiến thuyền,
đặt pháo để đánh phủ dầu quân địch
- GV nêu câu hỏi: cho biết ý nghĩa của
chiến thắng Rạch Gầm-Xoài Mút?
- GV nêu đầy đủ các ý nghĩa sau:
+ Đây là trận thuỷ chiến oanh liệt nhất trên
quê hương Nam hà Chính sử của triều
Nguyễn phải thừa nhận rằng, sau trận Rạch
Gầm-Xoài Mút “Người xiêm sợ quân Tây
Sơn như sợ cọp”
+ Kết thúc giai đoạn hai là cũng cố lực
lượng trong địa bàn nghĩa quân cai trị và
mở rộng vùng giải phóng đến tận biên giới
cực Nam dất Nam hà
+ Là chiến thắng có ý nghĩa quyết định cho
phép nghĩa quân Tây Sơn rãnh tay phía
Nam để chuyển hướng tiến công ra Bắc
+ Đây được xem là trận quyết chiến chiến
lược vì trong suốt thời gian thế trận, cả hai
bên đều hình thành thế trận tìm cách tiêu
diệt lẫn nhau Trận đánh bắt đầu bằng cuộc
tiến công bề ngoài có vẻ rất chủ
động-tương kế tựu kế của liên quân
Xiêm-Nguyễn
-Về cuộc kháng chiến chống Thanh
(1789).
- GV giảng giải: sau khi đánh thắng quân
Xiêm, năm 1786, Nguyễn Huệ kéo quân ra
Bắc tiêu diệt họ trịnh Họ Trịnh đổ, ông tôn
phù vua Lê và kết hôn với Ngọc Hân công
chúa Sau đó ông về Nam
- Ngoài bắc, Nguyễn Hữu Chỉnh giúp vua
Lê Chiêu Thống phản bội lại Tây Sơn Sau
khi bị quân Tây Sơn Đánh, vua Lê cầu cứu
quân Thanh Vua Thanh cho 29 vạn quân,
chia làm 4 đạo kéo sang nước ta
- GV dẫn câu nói mà nhân dân Bắc Hà nói
về Lê Chiêu Thống: “ Nước Nam từ khi có
đế vương đến nay, chưa thấy bao giờ có
ông vua luồn cuối đê hèn như thế” để HS
nhận thức
- Việc Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế lấy
hiệu Quang Trung GV ra câu hỏi cho HS
trả lời: Việc lên ngôi của Nguyễn Huệ thể
hiện điều gì?
- Sau khi HS trả lời xong, GV kết luận:
Việc lên ngôi hoàng đến lúc này có nghĩa
là lên án tội phản bội của Lê Chiêu Thống
(việc làm của Lê chứng tỏ không thể duy
2 CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG
QUÂN THANH (1789).
- Sau khi bị Tây Sơn đánh bại, vua Lê Chiêu Thống cầu viện quân Thanh kéo sang nước ta
- Nhận được tin báo, Nguyễn Huệ lập tức lên ngôi hoàng đế lấy hiệu là Quang Trung và dẫn quân ra bắc quyết chiến
- Mùng 5 tết , quân nghĩa quân Tây Sơn giành chiến thắng vang dội ở Ngọc Hồi-Đống Đa
- Phong trào nông dân Tây Sơn đãc bước đầu hoàn thành sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ Tổ quốc
Trang 5trì được nữa) và tự lấy trách nhiệm cứu nước trước dân tộc
+ Và ý nghĩa đó được thể hiện rõ trong bài chiếu lên ngôi “ Trẫm đã hai lần gây dựng
họ Lê, thế mà tự quân họ Lê không biết giữ
xã tắc, bỏ nước đi buôn vong, sĩ quân Bắc
hà không hướng về họ mà chỉ muốn trông mong vào trẫm…về phần đại huynh có ý mệt mỏi, tình nguyện giữ một phủ Qui nhơn”…
- Về việc chống quân Thanh, GV nên trình bày và phân tích rõ diễn biến trận Ngọc Hồi-Đống Đa cho HS Hành động tháo chạy của quân Thanh và Tôn Sĩ Nghị
- Trong cuộc chiến Quang Trung đại phá quân Thanh, GV nên nhấn mạnh ý của Nguyễn Huệ truyền với ba quân tướng sĩ
là: vào ngày Mùng 5 khai hịa đất Thăng Long sẽ nhắm rượu tết với gan Sầm óc Hứa.
- GV giới thiệu bài dụ của Quang Trung tại Thanh Hoá:
“Đánh cho để dài tóc
Đánh cho để đen răng.
Đánh cho nó chính luân bất phản Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng
chi hữu chủ”.
- Từ đó cho HS giải thích lời dụ trên? cũng như tác dụng của nó.
+ Hai câu đầu nói lên quyết tâm đánh giặc
để bảo vệ độc lập dân tộc, giữ gìn nền văn hoá và những phong tục tập quán lâu đời của nhân dân
+ Hai câu giữa nói lên quyết tâm đánh tiêu diệt khiến cho quân giặc mảnh giáp không còn, không một chiếc xe nào trở về
+ Câu cuối nghĩa là đánh cho chúng biết rằng nước Nam anh hùng là có chủ
- Sau đó GV trình bày diễn biến một số trận đánh tiêu biểu cho HS theo dõi
- GV giới thiệu cho HS việc quân Tây Sơn
và vua Quang Trung tiến về Thăng Long vào một buổi chiều sau trận giải phóng thăng Long
Sau đó GV ra câu hỏi cho HS trả lời: có nhận xét gì về nghệ thuật quân sự trong trận đánh quân Thanh của nguyễn Huệ?
- Đặc điểm nổi bật của nghệ thuật quân sự
Trang 6trong trận đánh quân Thanh: tư tưởng đánh
tiêu diệt, tinh thần tiến công chủ động, liên
tục, lối đánh thần tốc, bất ngờ, áp đảo kẻ
thù
- Trong phần này, có một chi tiết, GV nên
giới thiệu cho HS: Biết Ngọc Hân công
chúa thích ngấm Bích Đào vào mỗi độ
xuân về khi còn ở đất Thăng Long, vua
Quang Trung Nguyễn Huệ đã quyết định
chọn chiến thuật thần tốc tiến đánh Bắc Hà,
trước là đuổi giặc ngoại xâm, sau là kịp
thời gian cho trẩy cành Bích Đào còn
nhanh vào Nam cho Bắc cung Hoàng Hậu:
“Đống Đa một trận vẹn kỳ công
Nguyễn Huệ uy danh đậm sử hùng
Thanh chúa u sầu vin đế mộng
Bích đào lộng lẫy rực hoàng cung”
- Mối tình đầy thi vị của một người anh
hùng dân tộc áo vải đất Tây Sơn với một
công chúa cành vàng lá ngọc đất Thăng
Long đã tạo nên đề tài hấp dẫn “cành đào
chiến thắng cho bao tao nhân mặt khách
các thế hệ nối tiếp:
“Tình nào khởi động vượt tình yêu
Thiên mã lơi cương ngắm bóng chiều
Sau trận đống Đa quyền Huệ nắm
Trước thềm Kỷ dậu giặc Thanh tiêu
Cành đào chiến thắng trao xuân nữ
Đất vượt hưng long dựng đế triều
Kim cổ Đông tây ai sánh kịp
Thành công ai dễ há bấy nhiêu”
- Khí thế chiến thắng quân Thanh đã được
Ngô Ngọc Du mô tả:
“Mây tạnh mù tan trời lại sáng
Đầy thành già trẻ mặt như hoa
Chen vai khoát cánh cùng nhau nói
Kinh đô vấn thuộc núi sông ta”.
- GV ra câu hỏi cho HS trả lời: Ý nghĩa
của cuộc kháng chiến chống quân
Thanh?
Sau khi HS trả lời, GV kết luận:
- Là kết quả của tinh thần chiến đấu dũng
cảm của nhân dân ta dưới sự chỉ huy của
Nguyễn Huệ
- Ghi lại chiến công hiển hách đồng thời
cũng là cuộc biểu dương lực lượng vĩ đại
của nông dân Việt Nam trong cuộc đấu
trinh giai cấp quyết liệt ở thế kỉ XVIII
- Thủ tiêu tình trạng phân liệt, phá tan hai
III VƯƠNG TRIỀU TÂY SƠN.
- Năm 1778, Nguyễn Nhạc xưng Hoàng
đế (hiệu Thái Đức) Vương triều Tây sơn thành lập
- Năm 1788, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế thống trị vùng đất từ Thanh Hoá trở ra Bắc
- Thành lập chính quyền các cấp, kêu gọi nhân dân khôi phục sản xuất
- Về đối ngoại, Quang Trung đặt quan
hệ hoà hảo với nhà Thanh, Lào, Chân Lạp và đựơc nhà Thanh rất tôn trọng, các nước kính trọng
- Tuy nhiên ,năm 1792 Quang Trung đột ngột qua đời, nội bộ lục đục, suy yếu dần Năm 1802 ,trước sự tấn công của Nguyễn Ánh, các vương triều Tây
Trang 7cuộc xâm lược, bảo vệ thành quả thống
nhất, bảo vệ độc lập dân tộc
- Dọn đường cho chính nghĩa đại Nam sau
này (vì chính nghĩa của dân tộc Việt Nam
đòi hỏi xưa nay không phải chỉ có công
đánh đuổi giặc ngoại xâm mà còn phải
thống nhất lãnh thổ đem giang sơn về một
mối.3
- GV trình bày sự thiết lập các vương triều
Tây Sơn
1 Các thủ lĩnh Tây sơn từng bước đi vào
con đường phong kiến hoá:
+ 3/1776, khi Nguyễn Lữ thắng trận ở Giá
Định:
- Ở Quảng Nam, Nguyễn Nhạc xưng Tây
Sơn Vương => xây thành Đồ bàn, đúc ấn
vàng và phong Nguyễn Huệ làm phụ chính,
Nguyễn Lữ làm thiếu phó
- Đầu 1788, khi Nguyễn Nhạc xưng hoàng
đế ông đã:
+ Lấy niên hiệu là Thái Đức, đổi thành Đồ
Bàn thành Hoàng đế thành
+ Nguyễn Huệ làm Long nhương tướng
quân
+ Nguyễn Lữ làm tiết chế
- Khi Nguyễn Huệ ra Bắc => sau đó hai
anh em về Nam, khi đó:
+ Nguyễn Huệ làm Bắc Bình Vương
+ Nguyễn Lữ làm Đông Định Vương
+ Nguyễn Nhạc làm Trung ương hoàng đế
2 Vai trò của từng cá nhân:
- Nguyễn Lữ: trông coi Gia Định (tồn tại 1
năm-1786-1787)
- Nguyễn Nhạc: Buổi đầu có vai trò quan
trọng, sau từng bước phong kiến hoá =>
không thấy âm mưu phục hồi của nguyễn
Ánh Đến 1790, bị Nguyễn Ánh Đánh, cầu
cứu Phú Xuân, Quang Toản giúp nhưng
chiếm luôn thành trì => Nhạc uất ức chết
- Nguyễn Huệ:
+ Tồn tại vững chắc nhất, có nhiều đống
góp cho sự phát triển của xã hội Việt Nam
lức đó Cho nên tìm hiểu triều đại QT là
tìm hiểu chính sách của QT-NH
+ Thời gian bắt đầu 1787
+ Phạm vi cai trị là toàn bộ Bắc Hà-Phú
Xuân
- Về các chính sách:
Nếu có thời gian, GV tập trung vào : Bộ
Sơn lần lượt sụp đổ
Trang 8máy chính quyền, kinh tê, văn hóa, quan hệ
ngoại giao
GV nên kể những mẫu chuyện về việc QT
thu phục và trọng dụng kẻ sĩ Bắc Hà, về
việc giao bang với nhà Thanh…
- Sau đó GV nhận xét chung:
Chính sách của QT phản ảnh xu thế vương
lên của một xã hội Việt Nam muốn thoát
khỏi hoàn cảnh lúc đó Dù chưa hoàn thành
xứ mệnh của mình trước những yêu cầu
bức xúc của lịch sử nhưng chính sách của
QT đã hé mở lối thoát cho xã hội, tạo bản
lề cho lịch sử sang trang Tiếc rằng Quang
Trung chết quá đột ngột
V SƠ KẾT BÀI HỌC
1) Cũng cố:
Câu 1: Điền vào chỗ chấm vào đoạn văn sau:
Năm 1771, một cuộc nông dân bùng lên ở ấp do 3 anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và lật đổ vương triều phong kiến nhà Nguyễn ở đàng trong, lật đổ tập đoàn phong kiến ở Sự nghiệp thống nhất đất
nước được hoàn thành
Câu 2: Chiến thắng đã khiến cho “quân Xiêm sau trận thua năm Giáp Thìn ngoài miệng thì nói khoác nhưng trong bụng sợ quân Tây Sơn như sợ cọp” Đó là chiến thắng nào?
A Tốt Động – Trúc Động
B Enxin Rạch Gầm – Xoài Mút
C Ngọc Hồi – Đống Đa
D Sông Bạch Đằng
Câu 3: Vai trò và công lao của Tây Sơn và Nguyễn Huệ
2) Dặn dò:
- Học bài và làm tất cả các câu hỏi trong sách giáo khoa và sách bài tập
- Đọc và soạn bài mới