Thế Lữ với cảm xúc thi ca về con người

Thực ra, cái tôi trong thơ Thế Lữ không chỉ cô đơn theo nghĩa là biểu hiện của một cách nói nghệ thuật trong Thơ mới, mà khác thế, hơn thế, cái tôi ấy mang nặng tâm sự thời thế, thân phậ

THẾ LỮ VỚI CẢM XÚC THI CA VỀ CON NGƯỜI (05/10/2007 11:07)

VNQĐ - Thế Lữ tên thật là Nguyễn Thứ Lễ, sinh ngày 6 tháng 10 năm 1907, tại

ấp Thái Hà, Hà Nội trong một gia đình công giáo Ông quê ở làng Phù Đổng, huyện Tiên Du (nay là Tiên Sơn, Bắc Ninh Năm 1932 Thế Lữ bắt đầu tham gia Tự lực văn đoàn và là một trong những cây bút chủ lực của báo "Phong hóa", "Ngày nay", "Tinh hoa" Trong giai đoạn này, ngoài thơ ông còn sáng tác truyện trinh thám Ông là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Chủ tịch Hội nghệ sĩ Sân khấu VN Thế Lữ được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về VHNT năm 2001 VNQĐ xin trân trọng giới thiệu bài viết của tác giả Phạm Đình Ân nhân kỉ niệm 100 năm ngày sinh của ông

Lần đầu tiên trong văn học Việt Nam, nhờ thơ Thế Lữ (1907-1989), cái tôi được tôn vinh theo một ý nghĩa, một quan niệm mới Trước đó, Tản Đà và trước đó nữa, những nhà nho tài tử khác, có đưa ra những cái tôi, như Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát,v.v nhưng những cái tôi ấy vẫn chưa vượt thoát ra ngoài quan niệm văn học trung đại là dưỡng chí, tu thân, “tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” Thơ mới đã giới thiệu một cái tôi hoàn toàn mới mẻ, theo một quan niệm đến từ phương Tây Đó là cái tôi

tự ý thức về chính mình trước cộng đồng, tách khỏi xã hội nông nghiệp cổ truyền

Nói thơ Thế Lữ lâng lâng, bâng khuâng, phới phới của “buổi đầu lưu luyến” khi thơ mới còn trinh nguyên, thanh sạch và hơi giản đơn, thật thà là đúng, nhưng chỉ đúng một phần, đúng khi chỉ đọc lướt qua, cảm nhận một âm hương chung ở bề mặt Thực

ra, cái tôi trong thơ Thế Lữ không chỉ cô đơn theo nghĩa là biểu hiện của một cách nói nghệ thuật trong Thơ mới, mà khác thế, hơn thế, cái tôi ấy mang nặng tâm sự thời thế, thân phận với nhiều buồn thương xót xa, nuối tiếc nghi ngại, chán chường

Bất lực, nhà thơ không chỉ bước vào thiên nhiên, vào cõi Tiên, vào nghệ thuật để tìm cái đẹp mình thờ phụng mà còn bước vào chính mình, ẩn sâu vào nỗi riêng, nỗi một mình Nhà thơ vừa rất ý thức về thân phận một người dân mất nước, về cuộc đời tráo trở, đen bạc nhưng đồng thời ông cũng rất hiểu rằng không thể thay đổi được, không thể làm gì khác hơn khi mình “chỉ là một khách tình si”, một trí thức tiểu tư sản Những năm qua, nhiều ý kiến cho rằng thơ mới nói chung và thơ Thế Lữ nói riêng là tiếng nói thoát ly đời sống thực tại Nhận xét ấy chỉ đúng một phần hoặc chưa chính xác, nếu nhất trí rằng thiên nhiên, tình yêu, nỗi buồn thân thế, thời thế,

cả cõi Tiên nữa, cũng chính là hiện thực đời sống, hiện thực của con người Giáo sư

Hà Minh Đức từng khẳng định: “Thơ mới không phải là tiếng nói thoát ly đã quên lãng đi thực tại ấy mà là tiếng nói buồn thương trước cuộc đời ( ) Nhiều nhà thơ trong phong trào Thơ mới đã có sự thức tỉnh lương tri trong cách cảm nhận nghệ thuật của mình(1)

Là nhà thơ nói nhiều về cõi Tiên, Thế Lữ cũng là tác giả của nhiều câu thơ, đoạn thơ nói đến cõi trần tục lụy Có lẽ không một nhà thơ mới nào khác lại có nhiều đến thế những bài thơ, đoạn thơ, câu thơ có cùng một nỗi buồn chán nản, bất bình về cái xấu của người đời Phải chăng, vì “chỉ là một khách tình si - Ham vẻ đẹp có muôn hình muôn thể” mà ông dị ứng sâu sắc với cái xấu, cái phản thẩm mỹ? Những cái xấu ấy

ở thời nay được gọi chung là cái tiêu cực Thế Lữ xót xa khi trên đường tìm đến cái đẹp, ông phải đi qua những cái xấu, khi trên đường hoàn thiện cái tôi tự ý thức một cách triệt để, bước sâu vào nỗi riêng, nỗi một mình, vào thiên nhiên, vào cõi Tiên, vào nghệ thuật, thì ông lại va đập vào các mối quan hệ đạo đức đời thường trần thế

*

Hình tượng cái tôi trong thơ Thế Lữ không thuần nhất Bên cạnh, bên trong, và cả bên trên cái tôi tự ý thức rộng mở, mộng tưởng, hồi tưởng ấy là cái tôi phân thân Thế Lữ mâu thuẫn trong thống nhất trên cơ sở cái tôi phân thân ấy Ông đã được (hoặc bị) phân thân, cụ thể là phân đôi trong chính số phận mình, ngay từ thời thơ

bé, bởi vì bà mẹ ông theo đạo thiên chúa Ấy là Tình và Nghĩa Tâm lý và tình cảm phân thân của Thế Lữ ảnh hưởng sâu sắc và chi phối triệt để suốt cả cuộc đời hoạt động văn học, nghệ thuật của ông, thể hiện cụ thể ở các hành vi sáng tạo và trên các trang văn Trên nét lớn, nguyên tắc sáng tác của chủ nghĩa lãng mạn phù hợp với trạng thái phân thân sẵn có của Thế Lữ, khiến ông đi giữa hai khuynh hướng lãng mạn và hiện thực, vừa làm nghệ thuật thuần tuý vì nghệ thuật lại vừa làm nghệ thuật vì đời sống xã hội của con người Thế Lữ cũng là nhà thơ đi giữa tiên cảnh và trần gian, giữa hy vọng và thất vọng, giữa lối sống, cách nghĩ phóng khoáng, mơ mộng với tác phong cẩn trọng, tỷ mỷ Như vậy, khó tránh khỏi mâu thuẫn Có thống nhất được mâu thuẫn hay không, lại tuỳ thuộc vào bản lĩnh, hoàn cảnh riêng và tài năng của từng nhà văn Giáo sư Hà Minh Đức từng nhận xét: “ các nhà thơ mới luôn luôn bộc lộ những mâu thuẫn ngay trên từng vấn đề cụ thể Họ chán nản với cuộc đời hiện tại, nhưng lại thiết tha yêu sự sống và nguồn mạch tạo nên sự sống, lại không thể ở ngoài cuộc sống”(2)

*

Thế Lữ là nhà thơ đầu tiên nói nhiều đến hình ảnh người lính chinh phu và để lại nhiều dư vang nhất trong thơ mới Hình ảnh người khách chinh phu bên cạnh hình ảnh người tài tử lạc loài là một khía cạnh thuộc hồn thơ rộng mở theo không gian của Thế Lữ, một hồn thơ luôn luôn khát khao xê dịch đến một chân trời mới ảo huyền sương khói, nhớ thương vì xa cách Ở đó có một chút hiệp sĩ kiểu Kinh Kha “một đi không trở lại” và ẩn giấu một tâm sự yêu nước Thế Lữ có hai bài thơ có bóng dáng

người khách chinh phu rõ nét nhất Tiếng gọi bên sông và Giây phút chạnh lòng và bốn bài nói đến người tài tử lạc loài Con người vơ vẩn, Trước cảnh cao rộng, Tôi muốn đi, Tự trào Hai con người này có điểm chung là thể hiện khát vọng vượt thoát

không gian của hồn thơ Thế Lữ, đậm chất thi vị lãng mạn chủ nghĩa, điểm khác là người khách chinh phu mang ý nghĩa xã hội rõ hơn, còn chàng tài tử kia chỉ là một

kẻ bộ hành phiêu lãng, kẻ bộ hành ngơ ngác, tự tách mình ra khỏi xã hội, nhằm thoả mãn nhu cầu tự do một cách tuyệt đối nhưng mơ hồ, nhu cầu làm đẹp thuần tuý trong văn chương

Khách chinh phu là đề tài giao thoa và cộng sinh với những đề tài gần gũi Khách chinh phu, gọi khác là người đi xa, người tha hương, gắn với cuộc chia ly (tống biệt), với tâm trạng nhớ thương xa cách và cả khát vọng tự do nữa, đều thuộc những đề tài

có từ xưa trong văn học trung đại và cận đại

Sang các thế kỷ XVIII, XIX và đầu thế kỷ XX, do những biến động xã hội, khi luỹ tre làng không còn là bức tường bao bọc vững chắc xóm thôn, làng xã nữa thì cảnh chia

ly diễn ra nhiều hơn Dễ thấy nhất là sự ra đi của các sĩ phu yêu nước hoặc của những người lính thú thời xưa Những cảnh chia ly, xa cách, cùng nỗi nhớ thương trong vọng vào văn chương Những cuộc chia ly trong thơ Đường cũng ảnh hưởng vào văn chương Việt Nam khá sâu sắc Nhân vật người khách chinh phu trong thơ Thế Lữ vừa thấp thoáng bóng dáng nhân vật Kinh Kha của văn học Trung Hoa, lại

vừa là bạn bè gần gũi của các nhân vật Dũng,Thái, Trúc (Đoạn tuyệt) và Phạm Thái, Quang Ngọc, Nhị Nương (Tiêu Sơn tráng sĩ) trong văn chương tự lực văn đoàn.

Tự lực văn đoàn chủ trương làm cách mạng xã hội, cho nên những nhân vật trong văn xuôi có hành động xã hội rõ ràng hơn Về sau, khách chinh phu tiếp tục hắt bóng vào thơ Thâm Tâm, Trần Huyền Trân, Hàn Mặc Tử, nhưng cái vẻ mơ màng, mờ ảo khói sương của nhân vật này giảm đi

*

Trong thơ Thế Lữ, hình ảnh mỹ nữ, Nàng Tiên thuộc thế giới con người và Nàng Thơ thuộc thế giới nghệ thuật, lặp lại với tần số rất cao, trở nên những hình tượng nghệ thuật khi thì đơn, khi thì kép, giữ vai trò vừa như là cái đẹp, vừa như là đối tượng để yêu, để được kết bạn mà chủ thể thẩm mỹ hướng tới

Riêng mỹ nữ, mà Nàng Tiên chỉ là một bộ phận, cùng với tình yêu đối với vẻ đẹp mỹ

nữ và tình yêu lứa đôi, là những đề tài từng được Thế Lữ sử dụng nhiều không chỉ trong thơ mà còn trong các lõnh vực khác như văn xuôi nghệ thuật, sân khấu kịch nói."

Trong thơ Thế Lữ, Nàng Tiên không có mối quan hệ thông thường với cõi Tiên, như một thực thể dứt khoát phải tồn tại trong một không gian nhất định Cõi Tiên ở đây thuộc không gian mơ ước Nàng Tiên cũng không co trong thực tế mà tồn tại trong ước mơ của cái tôi chủ quan Dù cõi Tiên có gần gũi cõi trần đến mấy thì nó vẫn mơ

hồ, cao xa, ít xác định Còn nàng tiên thì từ lâu đã giáng thế, lúc hoá thành nàng thơ, lúc thành mỹ nữ người trần mắt thịt, khiến nhà thơ có thể yêu ngay theo cách của mình Lâu nay, khi viết về tiên, về cõi tiên trong thơ Thế Lữ, hầu hết mọi người đều tập trung nói đến không gian cõi tiên, còn nàng tiên thì chỉ nhắc qua, không rõ ràng tách bạch Thật ra trong thơ Thế Lữ, cõi tiên là biểu tượng của khát vọng tự do trong không gian - cả không gian thiên nhiên và không gian tâm tưởng - còn Nàng tiên lại thuộc một phạm trù khác: Biểu tượng về cái đẹp lý tưởng mang tính nữ Có thể có sự trùng hợp về tên gọi tiên, bởi vì Nàng tiên vốn từ cõi tiên mà ra, nhưng ở đây cõi tiên và nàng tiên không còn là một nữa rồi

Lẽ thường trong văn chương cổ kim đông tây, giữa mỹ nữ và tình yêu có một mối liên hệ qua lại rất gần gũi như một quy luật tất yếu Trong thơ Thế Lữ lại khác Nói đến mỹ nữ chưa hẳn là nói đến tình yêu Và, nói đến tình yêu không hẳn đó là tình yêu thuần tuý Là một nhà thơ tiêu biểu thuộc buổi đầu của phong trào thơ mới, Thế

Lữ nhìn chung rất khác những nhà thơ lớp sau như Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Vũ Hoàng Chương Thế Lữ viết về “cô em”, tiên nữ, viết về tình yêu nửa mơ nửa thực, nửa tiên giới, nửa trần gian, hầu như ít nhuấm sắc màu nhục cảm mà thiên về thanh cao, xa lánh đời thường

Cái tôi trữ tình trong thơ viết về tình yêu thường hướng đến người khác giới, nhà thơ thuộc giới nam thì hầu như cái tôi ấy là nam, người nam ấy tâm sự với người nữ Những trường hợp trái khoáy không nhiều Tuy nhiên, không phải bất kỳ khi nào nam nói về nữ (hoặc ngược lại) thì bài thơ ấy đều là thơ tình Đọc kỹ Thế Lữ, thấy ông có nhiều bài thơ nói về em, cô em, tiên nữ, nhưng không phải là tất cả những bài ấy đều là thơ tình thuần tuý chọn vẹn Số bài giành cho tình yêu của cái tôi chữ tình, tức tình yêu lứa đôi thuần tuý chỉ là hai bài, chiếm tỷ lệ hơn một phần chín số

bài nói đến tình yêu Hai bài ấy, cũng chỉ chiếm gần một phần mười số bài nói đến người đẹp, càng qua ít ỏi trong tổng số bốn tám bài thơ của Thế Lữ

Như vậy, trong thơ Thế Lữ, không phải mọi cô gái đang ở tuổi yêu đều là người trong cuộc yêu Họ đều có điểm chung là mỹ nữ, là cái đẹp mà nhà thơ hướng đến để chiêm ngưỡng, ngợi ca - Đó là cái đẹp thuộc về thế giới con người, bên cạnh cái đẹp thuộc về thế giới thiên nhiên và cái đẹp thuộc về thế giới nghệ thuật - và có điểm riêng ở hai cấp độ Cấp độ thứ nhất, đó là đối tượng để nhà thơ gửi gắm nỗi niềm mơ ước, quan niệm về tình yêu, hạnh phúc, bày tỏ tình yêu rộng mở, nhiều sắc thái của mình đối với chính tình yêu, đối với những cô gái mà nhà thơ thấy họ nên yêu và có quyền được hưởng tình yêu, nhưng họ không phải là đối tượng để yêu của cái tôi trữ tình Cấp độ thứ hai đó là đối tượng được/bị cái tôi trữ tình đưa vào cuộc yêu hoặc đơn phương hoặc song phương của chính mình - một tình yêu thuần tuý nghĩa đen

Dẫu sao thì Thế Lữ cũng có hai bài thơ yêu thuần tuý mà chất lượng nghê thuật có thể sánh ngang những bài thơ xuất sắc của những nhà thơ khác cùng thời Đó là

bài Khúc hát bên sông (Tên ban đầu ở tập Mấy vần thơ là Tiếng hát bên sông) và bài Yêu

P.Đ.A

Thế Lữ: 100 năm khối vuông rubic

TTO - Nếu còn sống, năm nay Thế Lữ tròn trăm tuổi Năm

2007 kỉ niệm 100 năm ngày sinh của ông (6-10-1907) trùng

kỉ niệm 50 năm tuổi của Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam

(1957)

Sống động như một khối vuông rubic, Thế Lữ là một tài năng

muôn mặt: Thế Lữ - nhà báo, nhà phê bình văn chương, nghệ

thuật, Thế Lữ - thi sĩ, Thế Lữ - nhà văn của truyện trinh thám

kinh dị, lãng mạn đường rừng… Và, cuối cùng, tất cả quy tụ vào phương diện chói sáng nhất: Thế Lữ của sân khấu

1 Khởi từ hoa-hồng-ngây-thơ-xứ-Lạng…

Cha của Thế Lữ nguyên là sếp ga xe lửa tuyến đường sắt Lạng Sơn -Thanh Hóa Sinh con năm 1907, cha đặt tên khai sinh là Nguyễn Thứ Lễ Hoài Thanh nhận xét hóm

hỉnh trong Thi nhân Việt Nam: “NNơi sinh: Thế Lữ lấy làm lạ thấy người nhà nói là

Thái Hà ấp, Hà Nội, còn Thế Lữ cứ tưởng là Lạng Sơn, nơi đã ở từ năm còn bé đến năm 11 tuổi”

Mới vài ba tháng tuổi, Thế Lữ-kết quả cuộc tình lãng mạn của chàng kí ga, quê gốc Kinh Bắc, với cô gái ngoan đạo (Thiên Chúa giáo) nhà lành người Hải Phòng, quê gốc Nam Định-đã bị dứt khỏi vú mẹ, bế lên Lạng Sơn ở với bà nội, cha đẻ và u (vợ chính thức của cha) Sau này, vào tuổi thất thập, ông vẫn buồn rầu nhớ lại: chủ đề chính

thời bé dại của ông, từ lúc ẵm ngửa đến năm 10 tuổi là xa cách, nhớ thương dằng dặc người mẹ đ, một mình ở Hải Phòng, còn mình thì bé bỏng ở mãi Lạng Sơn.

Suốt thời thơ ấu trôi qua ở xứ Lạng, nơi non nước cây rừng/Nước non thanh sạch cách chừng phồn hoa (thơ Thế Lữ), Thế Lữ sống hoang dại, sinh năm Đinh Mùi, cầm

tinh con dê, bà nội gọi là “con dê núi” Cả nhà gọi tên cúng cơm là “cậu Gầy”, bởi người cậu gầy nhẳng chỉ xương là xương Bố Gầy làm sếp ga, theo tàu quanh năm suốt tháng, chả mấy lúc ở nhà Về nhà, bố hay đánh Gầy vì tội rong chơi lêu lổng Gầy sợ bố, quan hệ cha con thưa thớt, sượng sùng Nhưng bố Gầy giỏi chữ Tây, chữ Tàu, dạy Gầy học chữ từ bé Gần gũi cậu Gầy nhất trong tuổi ấu thơ hóa ra là bà nội, nhưng bà cay nghiệt với u, không bằng lòng thấy Gầy thương u

Người Gầy thương nhớ nhất vẫn là mẹ đẻ, mỗi năm được lên thăm Gầy đôi ba bữa Mỗi lần dứt áo biệt Gầy về Phòng (Hải Phòng), mẹ con đều chứa chan nước mắt Mẹ lên tàu, tàu lăn bánh, Gầy nhớ mẹ quặn thắt cả lòng, chỉ biết phục xuống đường tàu, vuốt ve sắt lạnh, dõi theo tàu chở mẹ tuốt luốt xuống Hải Phòng, xa biền biệt… Giời xui đất khiến, tâm hồn đa cảm của Gầy từ bé dại đã biết yêu hoa Một sớm xuân thức dậy, mới tí tuổi đầu, cậu Gầy đã tê điếng hồn vía khi ngó thấy một nụ hồng nhung xứ Lạng đang nhè nhẹ cựa mình mở cánh Cảm giác rợn ngợp mê cuồng trước cái đẹp xâm chiếm lập tức trái tim thơ dại của Gầy, và mãi mãi ở lại trái tim nghệ sĩ của Thế Lữ suốt cả một đời Cho đến khi thành ông già đau yếu, sống nốt phần đời cuối ở TP Hồ Chí Minh (ông mất năm 1989), trong trí nhớ không tàn phai của Thế Lữ

vẫn còn nguyên tươi niềm ngạc nhiên khờ dại với nét mong manh, thấp thoáng cánh hoa baycủa những-ngày-hoa-hồng-ngây-thơ-xứ-Lạng… Và xứ Lạng thành thế giới

đầu tiên về cái đẹp của Thế Lữ, với những ấn tượng đầu đời: vừa lãng mạn hoang vu, vừa ngất ngây sợ hãi…

2 Hành trình săn đuổi cái đẹp

Rốt cuộc, cái thế giới tràn ngập ấn tượng nguyên sơ ấy đã ám ảnh chủ thể sáng tạo

Thế Lữ, kiến tạo trong tâm hồn ông cảm giác rợn ngợp luôn luôn trước những vẻ đẹp thoáng qua (tên một bài thơ của ông).

Ngoan đạo, đắm đuối mê man tìm cái đẹp trong Kinh Thánh, song Thế Lữ lại thấy bông hồng xứ Lạng hắt bóng không phải trên vườn địa đàng xa ngái, mà ở ngay cõi trần, trong vẻ đẹp ngồn ngộn da thịt của vườn-trần-gian Ông thường đọc cho con

trai Nguyễn Đình Nghi đoạn Kinh Thánh: “Chúa Jesus bảo môn đồ: Dù vua Salomon

ăn vận quá ư quý phái, sang trọng, nhưng vẫn không mặc đẹp bằng bông huệ trắng tươi ngoài đồng”.

Từ ấy, Thế Lữ phải lòng cái đẹp hồng trần Ông thú nhận hân hoan trong Cây đàn muôn điệu: "Tôi chỉ là một khách tình si/Ham vẻ đẹp muôn hình muôn vẻ/ Mượn cây bút nàng Ly Tao tôi vẽ/ Mượn cây đàn ngàn phím tôi ca".

Và ông lãng du không mỏi trên đường truy tìm cái đẹp Tuổi hoa niên, từ Lạng Sơn

về Hải Phòng ở với mẹ chẳng được lâu, lại biệt mẹ già, tuổi xuân dấn thân lên chốn

Hà thành, Thế Lữ chính thức bước vào nghiệp văn chương Hình ảnh thanh xuân của

Thế Lữ là kẻ lang bạt kì hồ, “mũ lợt bốn phương trời sương nắng gội”,“tóc lộng tơi bời gió bốn phương” Cái phút giây hoan lạc nhất, theo ông, là trên đường thiên lí: Rũ áo phong sương trên gác trọ/ Lặng nhìn thiên hạ đón xuân sang”.

Trong tín ngưỡng riêng về cái đẹp, Thế Lữ không chấp nhận trạng thái nửa vời, nửa mùa Ông nghiêng lệch hẳn về duy mĩ, duy cảm Rất tự nhiên, đó là những lý do thẩm mĩ xui khiến ông thoạt đầu chọn thơ trữ tình làm nơi thờ phụng thiêng liêng cái đẹp, và khởi hành chặng đường săn đuổi cái đẹp Ông coi văn hóa phương Tây là

phương tiện hữu hiệu, để biện hộ cho mục đích mà ông hằng theo đuổi suốt đời: sáng tạo theo tín niệm riêng về cái đẹp trong thế giới tác phẩm riêng của mình

Và không ngẫu nhiên, Thế Lữ thành thi sĩ tiền phong của Thơ Mới ngay từ những năm 30 của thế kỉ XX

Theo Hoài Thanh trong Thi nhân Việt Nam: “ Độ ấy Thơ Mới vừa ra đời, Thế Lữ như vừng sao đột hiện ánh sáng chói khắp cả trời thơ Việt Nam Dầu sau này danh vọng Thế Lữ có mờ đi ít nhiều, nhưng người ta không thể không nhìn nhận cái công của Thế Lữ đã dựng thành nền Thơ Mới ở xứ này Thế Lữ không bàn về thơ mới, không bênh vực thơ mới, không bút chiến, không diễn thuyết, Thế Lữ chỉ lặng lẽ, chỉ điềm nhiên bước những bước vững vàng mà trong khoảnh khắc cả hàng ngũ thơ xưa phải tan vỡ Bởi không có gì khiến người ta tin ở thơ mới hơn là đọc những bài thơ mới hay Mà thơ Thế Lữ về thế cách mới không chút rụt rè, mới từ số câu, số chữ, cách

bỏ vần, cho đến tiết tấu âm thanh".

Tưởng không còn lời nào huy hoàng, đích đáng hơn Hoài Thanh khi viết về sức mạnh riêng của con chữ thơ Thế Lữ, với vai trò thi sĩ tiền phong của Thơ Mới

Khai sáng Thơ Mới, mở mang cho mình một “cõi thơ” riêng độc đáo, thành người thứ sáu trong văn phái Tự Lực Văn Đoàn (sau anh em dòng họ Nguyễn Tường: Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh), Nguyễn Tường Long ( Hoàng Đạo), Nguyễn Tường Lân ( Thạch Lam) và Trần Khánh Giư ( Khái Hưng), nhà thơ trào phúng Tú Mỡ, nhưng Thế Lữ không dừng ở đó Ông tiếp tục chiêm nghiệm cái đẹp ở một góc khác

Và những ấn tượng ấu thơ xứ Lạng hoa hồng của ông lại được phát sáng trong một thể loại văn xuôi, mà rốt ráo, ông lại vẫn là người mở đường: “tiểu thuyết trinh thám

Annam” đầy bí hiểm, li kì, hồi hộp: Vàng và máu (1934), Bên đường Thiên

Lôi (1936), Gói thuốc lá (1940), Gió trăng ngàn (1941), Trại Bồ Tùng Linh (1941)

Thêm nữa, Thế Lữ còn là tác giả những truyện ngắn “lãng mạn đường rừng”, như thể

ông đã hái lượm vô tình trên các nẻo đường lang bạt: Một đêm trăng, Vì tình, Câu chuyện trên tàu thủy, Mau trí khôn, Một người say rượu, Câu chuyện đường rừng…

Khi hành nghề phóng viên, được báo Phong Hóa giao việc “gác gôn” chuyên mục Thơ, và đề xuất giải thưởng “Tự lực văn đoàn” hàng năm, chính con mắt xanh tinh đời của Thế Lữ đã phát hiện Xuân Diệu, ngay trong buổi đầu bỡ ngỡ với Thơ Mới, sẽ

là kẻ lên ngôi ông hoàng thơ tình Việt Nam hiện đại thế kỉ XX Lúc ấy, chàng thi sĩ tóc quăn này mới chớm tuổi đôi mươi và chưa hề biết mình sẽ đăng quang Vậy mà, Thế Lữ đã hoan hỉ tuyên bố: Từ nay, chúng ta đã có Xuân Diệu Và Xuân Diệu chính

là một vẻ đẹp của người trần, trong thế giới của người đời mà ông phát hiện

3 Cha và con và thánh đường sân khấu

Song, có lẽ vì qúa yêu cái đẹp và yêu mê hơn nữa sự không ngừng phát hiện vẻ đẹp mới lạ trong vườn- trần- gian mà Thế Lữ đã đủ nhẹ lòng để giã từ thơ, khi ông thấy Thơ Mới đã ngõ cụt đường cùng, khi tiểu thuyết trinh thám, lãng mạn đường rừng đã nhàm nhạt cũ phai và các bài báo cũng trở nên bức bối chật hẹp so với chí tang bồng văn nghệ của ông

Buông bỏ hết sau lưng, Thế Lữ đến với kịch, cõi nghệ thuật hữu hình (so với văn chương), lại rất mới lạ, đầy hương sắc Tây phương, chưa in dấu chân người khai phá

Lại vận vào người cái si mê của kẻ mở đường, Thế Lữ lại một lần nữa động lòng chinh phục, khẩn hoang cõi bờ mới mẻ mênh mang của cái đẹp Vào đúng lúc xuất hiện thể loại kịch, vừa đủ lạ lùng để ông khai phá, vừa đủ rộng rinh cho Thế Lữ thâu góp tinh túy của các thể loại văn chương mà ông từng trải, để đổ vào kịch những sáng tạo đầy tràn…

Rốt cuộc, Thế Lữ đã làm kịch với con mắt và tấm lòng của nhà thơ, nhà văn, nhà báo, nhà mĩ thuật…Những ban kịch do ông gây dựng đã có tiếng vang : Ban kịch Tinh Hoa, Thế Lữ, Anh Vũ Thế Lữ tự học mà thành “nhà dàn cảnh” (ông khiêm tốn, không tự nhận mình là đạo diễn) Những hoạt động dàn cảnh và diễn kịch của Thế Lữ lừng lẫy tiếng tăm trên sân khấu Hà Nội, Hải Phòng những năm 30,40 Vào thời điểm

ấy, đúng là Thế Lữ có công “Việt Nam hóa” kịch nói, một thể loại rặtTây phương mà người Pháp đô hộ không hề có ý định mang tặng cho sân khấu Việt Nam Ông cũng

là người có công đầu đặt nền móng cho một thánh đường sân khấu mang vẻ đẹp riêng biệt Việt Nam

Hơn thế nữa, Thế Lữ có công đặc biệt: con trai trưởng của ông, NSND, đạo diễn Nguyễn Đình Nghi, là một sản phẩm nghệ thuật mà Thế Lữ tạo tác trong cuộc hạnh ngộ với cái đẹp của sân khấu Sâu xa hơn nữa, đó là cuộc hạnh ngộ những tinh túy của hai nền văn hóa Việt Nam và Pháp

Năm 1982, lần đầu đặt chân đến Paris, Nguyễn Đình Nghi đã thấy thân mật như đi giữa lòng ngõ phố Hà Nội Ông thấy Nhà thờ Đức Bà sao vừa nhỏ nhoi vừa như to lớn hơn so với những mô tả của V.Hugo Và ông hơi áy náy thấy mình dửng dưng trước

vẻ kì vĩ của tháp Eiffel, song lại rưng rưng hoài cảm khi rảo bước trên đường phố Paris, được sống lại những giờ phút say mê đọc sách tiếng Pháp ngày xưa, dưới ảnh hưởng rất lớn của văn chương và sân khấu Pháp từ người cha – Thế Lữ

Nguyễn Đình Nghi từng thú nhận: Thế Lữ-cha đã di truyền cho ông một tín niệm về

nghề đạo diễn rất giản dị và hệ trọng: Thể loại kịch Việt Nam hiện đại phải biết kể chuyện một cách Việt Nam Và cách kể chuyện Việt Nam phải biết tiếp nhận, tích hợp

sân khấu cổ truyền Việt Nam, bằng cách kể chuyện theo nguyên tắc mĩ học: tả ý, tả thần

Nguyễn Đình Nghi biết ơn cha, biết ơn sân khấu cổ truyền đã như một thứ của kho

vô tận cho nghề đạo diễn của sân khấu Việt hiện đại Rút ra từ sân khấu truyền thống phương pháp miêu tả giàu sức biểu hiện cho thể loại kịch, vốn là thể loại tả thực, là nguyên tắc ứng xử quan trọng nhất của Nguyễn Đình Nghi với nghề đạo

diễn Đỉnh cao nhất trong nghề đạo diễn của ông là hai vở cuối đời: Hồn Trương Ba,

da hàng thịt, Rừng trúc, đã đạt tới số phận văn hóa Hồn Trương Ba, da hàng

thịt đoạt giải nhất Liên hoan sân khấu kịch quốc tế tại Maxcơva 1990, từng lưu diễn

cho sinh viên hơn 20 trường đại học Mỹ năm 1998 Biết kể chuyện trên sân khấu theo cách Việt Nam, nghĩa là biết “Việt Nam hóa” cách kể chuyện của thể loại kịch phương Tây bằng ngôn ngữ ước lệ của sân khấu truyền thống Việt Nam

Nguyễn Đình Nghi suốt đời nghiệm sinh cách kể chuyện ấy Và suốt đời ông nguyện dàn dựng kịch theo cách ấy, một lòng vâng theo lời cha Thế Lữ dạy khi nhắm mắt,

xuôi tay, đã trích lời Jouvet mà căn dặn rằng: Sân khấu giống như Chúa Ba N gôi: Nhà viết kịch là Đức Chúa Cha, diễn viên là Đức Chúa Con và khán giả là Đức Chúa Thánh thần… Bởi vậy, Nguyễn Đình Nghi hài lòng về nhận xét của đạo diễn Pháp V.Colin, trên báo Sân khấu (Pháp) số tháng 11,12-1992: “Vẫn luôn luôn là sự tồn tại bền chặt của một ảnh hưởng văn hóa Thiên Chúa giáo xa xôi, cộng với tư tưởng

Khổng giáo và đào tạo macxit, đã hình thành một Nguyễn Đình Nghi, người sân khấu đầy cảm hứng mà ta rất vui sướng được gặp gỡ."

NGUYỄN THỊ MINH THÁI

Thế Lữ “Kẻ bộ hành phiêu lãng”

Phạm Đình Ân

Trong khi hầu hết những nhà thơ khác trong Phong trào Thơ Mới được coi chủ yếu là những tác giả văn chương thì Thế Lữ lại được tiếp cận cả ở khía cạnh con người xã hội - nghệ thuật, một nhân cách văn hóa

Thế Lữ sinh ngày 6/10/1907 tại ấp Thái Hà, Hà Nội trong một gia đình viên chức nhỏ Thuở nhỏ ở Lạng Sơn, sau đó về Hải Phòng học sơ học và thành chung Năm 1929, học xong năm thứ ba bậc thành chung thì về Hà Nội thi đỗ dự thính vào trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, học được một năm thì bỏ

Khi còn ở tuổi mười tám đôi mươi, sống ở Hải Phòng, Thế Lữ đã viết truyện, làm thơ Ông sắm vai kịch nói từ năm 1928 Năm 1932, Thế Lữ được mời làm báo Phong hóa, sau đó gia nhập Tự lực văn đoàn (TLVĐ), là người góp phần sáng lập phái này Ông là nhà báo, người biên tập nòng cốt, mẫn cán của hai tờ báo Phong hóa và Ngày nay

Khi gia nhập TLVĐ, Thế Lữ càng quan tâm đến nghệ thuật biểu diễn kịch nói nhiều hơn Từ năm 1935, rõ nhất là từ năm 1937, ông chuyển hướng mạnh sang hoạt động biểu diễn kịch nói, mặc dù vẫn ở trong TLVĐ, đều đặn làm biên tập, viết báo, sáng tác và công bố tác phẩm văn chương

Cuối năm 1938, ông kết hôn với người vợ sau là diễn viên Song Kim

Thế Lữ sớm có tư tưởng tiến bộ Năm 1928, khi 21 tuổi, ông tham gia Thanh niên cách mạng đồng chí hội ở Hải Phòng Trước cách mạng tháng Tám, khi TLVĐ vừa ngừng hoạt động, Thế

Lữ chỉ đạo đoàn nghệ thuật đi biểu diễn ở nhiều nơi dọc đất nước Sau đó ông có mặt ở chiến khu Việt Bắc, tiếp tục tổ chức kịch đoàn, biểu diễn phục vụ kháng chiến

Năm 1957, Hội nghệ sĩ sân khấu Việt Nam được thành lập, Thế Lữ được bầu làm chủ tịch, ông giữ cương vị này liên tục đến năm 1977 Cũng từ năm 1957, Thế Lữ là hội viên thế hệ sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam

Năm 1977, Thế Lữ nghỉ hưu

Năm 1979, sau nhiều năm xa cách gia đình đầu tiên, Thế Lữ vào thành phố Hồ Chí Minh sống với người vợ đầu và các con

Ngày 3 tháng 6 năm 1989, do tuổi già, Thế Lữ qua đời tại thành phố Hồ Chí Minh

Năm 2001, Thế Lữ được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh

Thế Lữ là nhà thơ nổi tiếng, đã cùng Lưu Trọng Lư và một số người khác mở đầu Phong trào Thơ Mới (PTTM), trở nên nhà thơ tiêu biểu nhất của thơ mới buổi đầu, đánh dấu bước ngoặt thay đổi về cơ bản diện mạo thi ca nước nhà từ thời kỳ trung đại sang thời kỳ hiện đại

Thế Lữ là một thành viên chủ chốt, có tư tưởng và hành động nghệ thuật tiến bộ vào bậc nhất trong TLVĐ Khác hẳn và có ưu điểm hơn hẳn mọi thành viên khác trong TLVĐ, Thế Lữ là một nghệ sĩ duy nhất tham gia sâu vào cả ba thể loại giường cột của văn học, nghệ thuật hiện đại khi ấy: thơ trữ tình, văn xuôi nghệ thuật và sân khấu kịch nói Ở lĩnh vực nào ông cũng đạt được những thành tựu đáng nể

Ngoài vị trí là nhà thơ tiêu biểu nhất của Thơ Mới buổi đầu, Thế Lữ còn là một nhà thơ duy nhất trong TLVĐ xây dựng được cho mình một sự nghiệp văn xuôi nghệ thuật nổi danh Thế Lữ

là một trong số ít những nhà văn đầu tiên góp phần lớn hiện đại hóa truyện truyền kỳ, mở đầu truyện huyễn tưởng hiện đại và cũng mở đầu truyện trinh thám ở Việt nam

Cùng với Đoàn Phú Tứ, Thế Lữ là một trong hai người đầu tiên đưa hoạt động nghệ thuật biểu diễn kịch nói nước ta trở thành chuyên nghiệp và riêng Thế Lữ, ông là người đầu tiên và duy nhất cách tân nghệ thuật biểu diễn kịch nói, kịch thơ, góp phần lớn đưa hoạt động sân khấu của nước nhà trở nên hoàn chỉnh theo hướng chuyên nghiệp hóa và hiện đại hóa

Khi Thế Lữ mở đầu thơ mới, cũng là khi ông mở đầu một quan niệm nghệ thuật mới Cái đẹp là hạt nhân của những quan niệm ấy

Trong khi hầu hết những nhà thơ khác trong PTTM được coi chủ yếu là những tác giả văn chương thì Thế Lữ lại được tiếp cận cả ở khía cạnh người con người xã hội - nghệ thuật, một nhân cách văn hóa

Là một nghệ sĩ đa tài, với bản lĩnh sáng tạo vững vàng, Thế Lữ sớm có tinh thần dân tộc và khát vọng xây dựng nền văn học, nghệ thuật nước nhà theo hướng hiện đại hóa Cách mạng

đã giúp ông xác định đúng đắn hơn, sâu sắc hơn vai trò, trách nhiệm lớn lao và vinh quang của người nghệ sĩ kiểu mới chân chính Thế Lữ xứng đáng với Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật xuất sắc khác, đặc biệt là nghệ thuật biểu diễn kịch nói, thi sĩ kiêm văn sĩ, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam thế hệ sáng lập, đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Thế Lữ có vị trí quan trọng trong tiến trình văn học, nghệ thuật hiện đại Việt Nam

CAND

Nhớ Rừng

Gậm một khối căm hờn trong cũi sắt,

Ta nằm dài, trông ngày tháng dần qua

Khinh lũ người kia ngạo mạn, ngẩn ngơ,

Giương mắt bé riễu oai linh rừng thẳm

Nay sa cơ, bị nhục nhằn tù hãm

Để làm trò lạ mắt, thứ đồ chơi

Chịu ngang bầy cùng bọn gấu dở hơi,

Với cặp báo chuồng bên vô tư lự

Ta sống mãi trong tình thương nỗi nhớ,

Thủa tung hoành, hống hách những ngày xưa

Nhớ cảnh sơn lâm, bóng cả, cây già,

Với tiếng gió gào ngàn, với giọng nguồn hét núi,

Với khi thét khúc trường ca dữ dội

Ta bước chân lên, dõng dạc, đường hoàng,

Lượn tấm thân như sóng cuộn nhịp nhàng,

Vờn bóng âm-thầm, lá gai, cỏ sắc

Trong hang tối, mắt thần khi đã quắc

Là khiến cho mọi vật đều im hơi

Ta biết ta chúa tể muôn của loài

Giữa chốn thảo hoa, không tên không tuổi

Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối,

Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan?

Đâu những ngày mưa chuyển bốn phương ngàn

Ta lặng ngắm giang-san ta đổi mới?

Đâu những bình minh cây xanh nắng gội

Tiếng chim ca giấc ngủ ta tưng bừng?

Đâu những chiều lênh láng máu sau rừng

Ta đợi chết mảnh mặt trời gay gắt

Để ta chiếm lấy riêng phần bí mật?

Than ôi! thời oanh liệt nay còn đâu?

Nay ta ôm niềm uất hận ngàn thâu

Ghét những cảnh không đời nào thay đổi,

Những cảnh sửa sang, tầm thường, giả dối: Hoa chăm, cỏ sén, lối phẳng, cây trồng;

Giải nước đen giả suối, chẳng thông dòng

Len dưới nách những mô gò thấp kém;

Dăm vừng lá hiền lành không bí hiểm

Cũng học đòi bắt chước vẻ hoang vu

Của chốn ngàn năm cao cả, âm u

Hỡi oai linh, cảnh nước non hùng vĩ!

Là nơi giống hùm thiêng ta ngự trị,

Nơi thênh thang ta vùng vẫy ngày xưa

Nơi ta không còn được thấy bao giờ!

Có biết chăng trong những ngày ngao ngán

Ta đang theo giấc mộng ngàn to lớn

Để hồn ta phảng phất được gần ngươi

Hỡi cảnh rừng ghê gớm của ta ơi!

Thế Lữ

[1936]