611954965 tap tinh dong vat

TẬP TÍNH HOC DONG VAT

mình

gà mái

và giao cấu Trong khi

đó con công đực cũng

một loài

trong

họ Trĩ (?hasianidae)

với

gà lại không

cách khoe

mỡ như thể

mà

những chiếc lông đuôi dựng

và xòe

để phô trương những hình sao

tròn lộng lẫy, con công dực đang múa

khoe

mẽ trước con công mái,

Đó

mot dang Lap tính khoe

mẽ

để giao phối của

gà, của công

Một con thạch sửng

bồ trên trần nhà

không

phản ứng

khi

một con bướm đậu bất dộng ngay trước

nó

Nhưng

khi con bướm động

dậy

đập cánh

lôi cuốn

sự chứ

của con thạch sùng

và con thạch

sing phần ứng lại

dớp lấy con mỗi

Như vậy thach sting chi bắt mỗi

động

không

phản ứng đối với con mỗi bất động

Đó

mot dang tap

tính bắt mỗi của thạch sing

Trong rừng gia bay

vùng núi

vôi, vào lúc chiều tối,

tắc

kè cất tiếng kêu

Đó

một tín hiệu thông báo cho đồng loại khác những con

giới

tìm gặp nhau

Các loài linh trưởng thường sống theo bầy đàn

Trong mỗi đàn khi

phân chia đẳng cấp giữa con đầu đàn với các con dực trưởng thành

khác cũng như

mối quan

hệ đặc biệt với các con cái trưởng thành nào

không

con nhỏ

mà

nó thích, đánh đuổi các con đực trưởng thành khác

mỗi khi con đực đến gần con khỉ cái

Các loài côn trùng

hội

sự phân chia

đẳng cấp rất

ràng

Trong đàn ong mật

ong chúa,

con ong cái duy nhất trong đàn

khả năng sinh sẵn, ong thợ cũng

ong cái

nhưng không

khả năng sinh sản, chỉ

nhiệm

vụ xây

tổ, kiếm thức

ăn mang

về nuôi

đàn

và đặc biệt nuôi những

ấu trùng

và

bảo

vệ đàn

ong dực chỉ

nhiệm

vụ giao phối

với ong chúa

Sau nhiệm

vụ

chúng thường

duối

khỏi dàn

những loài mối cũng

sự phân chia

các nhóm đảm nhiệm những

nhiệm

vụ nhất định như thế

mốt, kiến lính chuyên

làm nhiệm

Hình 1.1

Ong xây

có hình

tục lăng rất đều nhau

vụ canh gác

đánh trả những

xâm nhập vào

của chúng

Thân

đặc biệt hai càng của những mối, kiến thợ thường

khỏe

bơn các con khác

Ong mật biết xây

kích thước, dạng lục

lăng rất đểu nhau (hình

Karl Von Frisch nghiên

cứu loài ong phản

Tùng (2008)

Quy sae thé

tOffhoạt

động sống

chúng Những hoạt động sống của mỗi loài

cscs

nhữy đặc tính riêng, Những hoạt động sống

đạng

Hai loài

x>

tứ lhông

thể nào

tính giống nhạu, Nhờ vậy

kích thước gần như nhau nhưng khác nhau

nuôi con,

CC Cz/1g

hú

thịt sống, nhưng cách

méi của

khác méo

ECB

bấy được chuột,

liển

chết ngay

con mỗi

Chuột chết hẳn mới ăn,

thoang mạc

chầu:

Phi sống thành bầy

Cùng nhau chạy đuổi

tổng quất

sau:

Tap tinh (behaviour)

kiếm môi, giao hoan,

“rồng, nuôi

VOM

ciểu

những biểu hiện

mép,

lông, cách thức hàng phục

Chạy trốn

động

thể quan

trực tiếp trong

Sống hàng tgày

được

Tap tinh hoc (Ethology)

ngành khoa

kích thước

cũng không

được như

thế Nhưng

“khả nang" xây

một tập tính ban

nang mang tinh

Khảo, hình thái

ong không

thể thay đối dude

Maa dòng

nhiều loài chỉm

nơi làm

của chúng

theo mùa của chim

một

lp tink

trang tính

thể

được trong quá trình

phất triển

thể, qua dời sống bầy đàn,

SI quá trình thích

nghỉ của con Vật

các điểu kiện sống của môi trường

Xung quanh

dữ, trong thiên nhiên

tấn công cáo con vật khác

thịt

An thie sống

tập tính bẩm sinh của

nhưng

bất được

mỗi sống,

phải học tập mới biết được

Trong điều kiện

con

tách khỏi

mẹ

được nuôi nhốt dưới

chăm sóc của người,

con vẫn

thịt sống, nhưng

khi được thả

vào rừng, con

này không biết

cách bắt mỗi

không được học cách bắt mổi của

mẹ

Bat méj

séng

tap tinh thứ sính:

Một

loài chim nhự yéng, vot, qua, sáo đều

tiếng hót

tiếng kêu riêng đặc trưng cho loài, nhưng trong điểu kiện

nuôi nhốt gần

Người, nói dude vai

tiếng khi

kích thích tác động đến chúng,

Như vậy tập.tính

động vật được chia

hai loại:

Tap tinh bén hăng (hay bẩm sinh, hay nguyên thuỷ, hay không

học tập):

Những hoạt động biểu hiện

bản của

thể sống,

mà khi Sinh

không cần qua học tập

không thay đổi với boàn cảnh

như chạy nhảy, bay, con thú

sinh bia:

Tập tính thứ Sinh được thành hình

kết quả của kinh nghiệm

hay

học tập,

quan

giữa các

thể trong bây, dan

thể thay đổi

hoàn cảnh

the tập tính thứ sinh

thể được hình thành

được

học tập thường được hình thành

nhiều hơn

những động Vật bậc cao,

thần kinh phát triển,

1.1.4, Những

tinh chat

bản của tập tĩnh

Tập tính động vật

những phản ứng của

thể động vật

Kích thích (Stimulus)

nhân

kích thích con

hoạt động

loại kích thích:

Kích thích ngoài

kích thích trong,

~ Kích thích ngoài: Hoạt động

chuột chạy

1882)

(theo John Alcock, 1993)

thống, chưa

vàng hoặc xanh

trong

trạng hoang mang, muốn thoát

những công trình nghiên

aS carats tesedgcee nse

Hình

1.4

Odi phát

(My) quan

tâm

tập tính của khi vàng

Ông

theo dõi mối quan

phức tạp

của khi

mẹ với khi con

Qua thí nghiệm

ông

đã kết luận rằng,

tiếp

xúc thần thể của khi

tình cảm của khỉ con,

chăm sóc trực tiếp khỉ con của khỉ

mẹ

hết

sức cần thiết (hình 1.6)

Khi nuôi ghép khỉ con sống đơn dộc với các khi

con khác,

không dùa rốn

mà còn

khác

bất nạt

Từ

ông kết luận rằng

Liếp xúc của các trẻ nhỏ với

nhau

rất cần thiết cho

phát triển bình thường

của mỗi trẻ nhỏ

Jane Qoodall

người phụ

nữ đầu tiên sống chung

với dàn

con

hắc tỉnh tỉnh (hình 1.6) sống hoang

nghiên cứu tập tính của chúng

"KÌu con hắc tỉnh tinh duc chia tay

nắm lấy,

phát hiện

nghĩa của

tính chất nghỉ thức

Và mat nhin thang

chơi với con

nó

nghĩa bất tay của hắc tỉnh tính

một phat minh

quan trọng của LẬP tính học

chính đây

nguồn

gốc củn cái bất tay

hữu nghị của con người vận mình

Sau nay

Adrian Kordandt

cũng

dã phát hiện thêm

nghĩa khác

nhau của

cử động bàn tay của hắc tỉnh tỉnh:

Đưa tay

ra

nhưng lòng

bàn tay

úp xuống đất

dấu hiệu

"phục tùng”, khi chia ban tay

bất lấy

tín hiệu của

sự đồng

và bình

ngón tay trổ chứng

nguy hiểm tới gần:

hai tay giơ lên trời

nghĩa

nhưng phải

đường không

qua dược:

giang hai tay

đường

đã thông

cẩn thận

(trích theo Dao Văn Tiến

1987)

giới

về công trình nghiên

ngôn ngữ của

cá heo (Delphinus)

(hình 17)

Ông

da chọn

cá heo

dể

nghiên cứu ngôn ngữ của loài dộng vật với câu hồi

cá heo

có

"tiếng nói"

như những tiếng nói của loài người

dổ giao tiếp với nhau?

Kế

ra gọi

đó

tiếng nói

ngang như tiếng nói của người thì không chính xác lắm,

nhưng quả thực

cá heo

có những

âm thanh đặc biệt dùng

để trao đổi với

nhau

John

Ly

đã lầm thí nghiệm

chứng mính được rằng, giống

cá

heo thường

trao đổi với nhau nhiều tin tức cần thiết bằng cách truyén

âm trong nước biển

Ông

đã nhốt hai con

heo trong một cải

hỗ lớn

có

nhiều ngân quanh

có

cách biệt

Một con nhìn thấy ánh sang khi chdp

khi tất liển trao đổi

"tìn tức”

đó với con kía không nhìn thấy

cả, Con

%

ếng nói"

liên quan dến những diều mới

trong Cuộc sống

trên toàn thế giới

tiểng kêu cứu

gặp nạn

Thái Hình Dương

thôm một

tính

Vquan Crong trong

thang như

trước mặt

chuyển dịch

phía đỉnh đầu

lên, Nhờ

rằng, trong

nhìn thấy

thích trong

Robert

Hinde (người Anh)

thích trong

động

thính giác

dụng hiểu

1999), Chuyện

Tùng, 2008)

Những

chính thống

nghiệp,

trong chăn nuôi, trồng

không xưởng

pháp quan

thăm

phát hiện,

quan

phát hiện,

Kết quả quan sát

ba gai nuôi trong

bé kinh, Niko Tinbergen

đã

phát biện

các giai đoạn trong tập tính ghép đôi

và

để trứng của

chúng

Có thể tóm tất như sau:

Đến mùa sinh sẵn, màu sắc trên thân

đực

màu bình thường chuyển sang màu hung

đỏ,

nghĩa khoe

mẽ, hấp dẫn, kích thích

cá cái

Những

đực thường chợi nhau (như

kiểu

chọi)

để tranh giành

và bảo

vệ khu vực làm

và khoe

mẽ với

để

Sau khi

đã

giành dược một

cái mang trứng,

cá đực bơi theo đường bình chữ chị

(2), dẫn

cái tới

tổ

Nếu đồng

cái thể hiện động tác ngẩng đầu rồi

vào trong

để trứng

Sau

đó

đực vào

phóng tỉnh vào đám trứng

và đôi vây

ve vay nhanh

để tạo

đòng nước

nhiều ôxy cho trứng

Và sau

đồ màu sắc trên thân

đực biến đổi, nhạt dần

và khi

mầu

đực

trở lại bình thường

đến

kết luận

tắm quan trọng của

tiếp xúc thân thể

mẹ đối với đời sống

tình cảm của đứa con

và

cần thiết

sự chăm sóc trực tiếp đứa con

của người

mẹ (hình 1.5, trái)

Phương pháp quan sát

hệ thống

thể

dụng nghiên

cứu tập tinh

thí nghiệm,

hay trong điểu kiện nuôi

nhét bán

nhiên

Phương

pháp nghiên cứu tập tính cồn

dụng thiết

bỗ trợ

cử, người

dụng phương pháp đeo vòng vào

giỏ chìm

Trên vòng

khắc một

thông tin

ban nhu

quan

nghiên cứu, địa điểm, ngày đeo vòng

và thả chim

Nhờ

người nghiên

cứu biết được hướng,

đường

và thời gian bất đầu

và trở lại của

chim

Cũng bằng cách đánh đấu, người

làm biển đeo vao vay

cá,

vào tại của thú móng guốc (bồ rừng, hươu, nai, )

Ngày nay khi khoa học

kỹ thuật điện

và khoa học thông tin phat

triển mạnh, người

đụng

kỹ thuật điện

vào nghiên

cứu tập tính

động vật

Từ

hình thành một ngành khoa học mới

“Viễn

kế sinh học”

(Biotelemetry)

(Viễn

kế sinh học

khoa học

do, đếm, theo đôi nghiên

cứu

các hoạt động sống của sinh vật)

Khoa học ngày nay

đã

đang chế tạo

máy rất nhỏ, nhẹ nhưng cực mạnh

và dùng được trong

thời gian dài,

con vật mang máy sống bình thường

không cảm thấy

khó chịu, trong khi các nhà tập tính học rình xem từng động tác của

nó

Để nghiên cứu tập tính của các loài khi, vượn

các máy thu thanh cực

"hót" của vượn, tiếng hót của chim Phân

tích các

âm thu được

để nghiên

cứu tập tính của những con vật

đó khi

chúng

ta không

có điều kiện tiếp cận gần

để quan sắt chúng

Còn nhiều phương

pháp khác

Tuy nhiên

dù phương

pháp nào thì

một điểu quan trọng

là làm sao không

để tâm

lý động vật chịu ảnh

hướng

do

sự

có mặt của con người hay của các dạng

cụ thí nghiệm nhân

tạo

Bởi

rằng, khi

đã can thiệp vào môi trường

tự nhiên của con vật,

nhà nghiên

cứu

đã làm nảy sinh một hiện tượng

"mới"

Vì thế, khi

nghiên cứu tập tính,

dù trong điều kiện thực nghiệm

hay trong điều

kiện

tự nhiên

người nghiên

cứu

cần

cố gắng tạo cho con vật

trong môi

trường

tự nhiên, chịu ảnh hưởng

tới mức thấp nhất của hoàn cảnh nhân

tạo

Ví

dụ, khi nghiên

cứu tập tính của khi, vượn trong môi trường

ngoài

tự nhiên thì, người quan sat

cố tránh đừng

để cho con vat phat

hiện

ra mình

khi thấy vật

lạ, con vật hay

cả đàn khỉ

sẽ

có phần ứng

quan sát

và khi thấy

có thể nguy hiểm lập tức chúng chạy trốn

Và như

thế, mọi quan sát

sẽ

bị gián đoạn

CÂU HỎI

ÔN TẬP

Trình bày những khái niệm

cơ bản

về tập tính động vật

và vai trò,

nghĩa của tập tính trong đời sống động vật

‘Tom tat luge

sử hình thành

và phát triển của Tập tính học động vật

trên thế giới

và Việt Nam

Trình bày phương pháp chủ yếu nghiên cứu tập tính động vật

(ORGANA

LINEA LATERALIS}

Bướm Actias

nhận ngay

được pheromon

được bạn, tha, trong

quan khứu

quan Jacobson

nhận phần

phát hiện môi

thành xoang miệng

khác nhau

phát hiện được

quan trọng trong

những hàng quốc

quan thính

động

không xương sống

nước,

quan thăng bằng

bình thạch

ngoài hoặc thay

quan Lhính

quan riêng, thường

mang méng duce

quan phát thanh

cánh

giống, cánh nửa

chằng trong

phát triển bằng

Chúng không

trong không

xung động

được

4d CEO

truyén

nao 1am con vật nhận biết

âm thanh

Âm thanh giữ vai

quan trọng trong cuộc sống của côn trùng như đực cái gọi nhau

tìm

nhau trong mùa giao hoan, tập hợp các

thể thành đàn

thông báo

những kích thích nguy hiém,

stabs vindonem encarta

dộng vật

xương sống nguyên thuỷ cũng

bình thạch

xương sống,

quan thính giác phát triển qua

giai đoạn

tròn (sacculus)

trong không khí,

(khoảng 1.500 m/giây)

nhận biết kịp thời mỗi

đấy

Nhiều loài

rút nhanh liên tiếp

RY.NGtỂM rane mara vi ng h9gArmritetSR20 0/2relrle/230ỂR4280600//71NM004

truyền

bong bóng

kêu

Các loài

tiếng kêu

nhất vào mùa sinh dục, nhất

Khi

để,

chép phát

tiếng kêu

“lép bép”

rất

trôi phát tiếng

kêu

u", Đến ếch nhái (hình 2.8), xuất hiện tai giữa, ngoài cùng

màng nhĩ nên ếch nhái

thể nhận được

âm thanh

môi trường

màng nhĩ

khoang

tai giữa

Nhưng riêng

rấn không

tai giữa,

âm thanh được truyền

vào tai trong nhờ xương

ham đưới

Tai chim

tai giữa (giống

sát)

tai ngoài đặc trưng cho chim

Tai chim

thể nghe được tần

âm

thanh gần với người, nhưng vượt

tai người

khả năng phân biệt

cường

âm thanh,

Cho nên tiếng hót của nhiều loài chim trầm bổng,

liu

với biên

cường

âm thanh rất lớn

Tai thú phát triển hoàn

chỉnh nhất (hình 2.9)

Ngoài xương bàn đạp

đã

ếch nhái còn

xương búa

xương

đe

Nhờ chuỗi xương

tai

mà những

âm

màng nhĩ tiếp nhận, được dẫn truyền

tới tai trong

Bên ngoài ống tai

ngoài

vành tai, dùng

Những

con thú

móng guốc thường

hướng vành tai

các nơi phát

âm thanh

cùng với

quan khứu giác

quan

âm thanh giúp con thú

ăn thịt tìm

kiếm được con mổi

ngược lại, các con mỗi nhận biết địch hại

mà chạy trốn

phía sau mắt

(trên trái, ếch đồng (Hoplobatrachus

rugulosus)

(trên phải);

cây mép trang (Polypdates

leucomystax)

(dưới trái), ếch cây chân đen (Rhacophorus

Ống nội dịch

Ống bán khuyên sau

Ống bán khuyên trước

Tui bau duc

Túi tròn

Ống bản khuyên ngang

Hinh 2.9

Âm thanh

ngoài qua cửa bầu dục vào nội địch tác động lên màng

dược nội dịch khuếch

lên ảnh hưởng

tới màng nóc

Khi màng

nóc rung động kích thích

bào cảm giác

Theo giả thuyết Policard,

cảm

giác thính giác cũng

cảm giác

động

Kích thích này được truyền

lên trung khu thính giác trên

não

được trả lời

2.6.2

Cấu tạo của mat

Như trên

nói, mỗi nhóm động vật

mắt cấu tạo khác nhau

đây

xem xét hai loại mắt:

Mắt côn trùng

mắt của động vật

xương sống

Mắt côn trùng

quan

giác của côn trùng

mắt đơn

mắt kép

Mat đơn của côn trùng

hai loại:

mắt lưng

mắt bên

Mắt bênŠ

thấy

sâu non còn mất lưng

cấu tạo khác

giai đoạn trưởng thành

lượng mất bên thay

đến nhiều đôi

chịu

điểu khiển của thuỷ

giác của não;

cờn mắt

lưng

thuỷ mắt đơn nằm giữa thể nấm điểu khiển

mắt lưng, mỗi mất nằm

đỉnh của một

tam giac

Mắt lung

cấu tạo đặc biệt:

bên ngoài

màng cứng trong suốt,

bên trong

Đến nay chưa

phan nhánh phức tạp

đài liên

hiệu trên một điện tích rộng của võng mạc

bao (kha phổ biến) phân nhánh

hiệu

một điện tích nhỏ hơn

bào (xất nhiều)

nhánh hơn

Mối liên

phức

trên dẫn đến

quả đặc biệt

ánh

sáng yếu

không

hoặc trời không sáng

cong hay

nhọn (côn trùng, ngọn cỏ)

kích thích

tương phản

hiéu trong véng mec

Võng mạc mắt ếch phức

Lớp

bào cảm thụ

võng mạc

giác) của não

gay phan ứng

Các xung động

bào hạch

"phát hiện dao động”

bào hạch

"phát hiện côn trùng”

kích thích những

bào hạch

hiệu như thế này nên phần

loài ếch nhái thường

phát hiện

động

dàng, còn

tĩnh khó phát hiện hơn

Tuy nhiên,

ngày nay trong chăn nuôi ếch đồng

tĩnh mỗi khi dưa thức

nhân

vào khay đựng thức

Như

vậy bắt mổi tĩnh này của ếch đồng

hàng trăm

bào khác nhau chọn

võng mạc:

dộng của

hình dạng mảnh,

hep (lay động

thích

giác dưới

hơi-khác nhau

Tổng hợp

của ngọn

xạ

2.7

CƠ QUAN THỰ CẢM ĐIỆN

một loài động vật, đặc biệt

một

số loài

cá như

cá chình điện

Nam

Mỹ

cá trê điện,

cá duối điện,

thể phóng điện tích lớn,

thể

tới

500 von, làm

liệt con mỗi

để bất

ăn thịt hoặc

để đánh trả

kế thù

Trước đây người

chưa hiểu cấu tạo của

quan này như thế nào

Khi nghiên

cứu

hệ

cơ của những

cá này nhận thấy

quan này cấu tạo

theo kiểu ấcquy, gồm nhiều tấm

mô rấn xen

kẽ tấm

mô liên kết dẻo

ẩn

trong một bao liên kết

Sự phóng điện thực hiện

do kích thích thần kinh

truyển

đây tuý,

mút thần kinh

cùng

mỗi tấm

(theo Hickman

3,1

VAN BONG

LA THUGC TINH CUA CAC LOA!

BONG VAT

Để sinh tén

phát triển động vật phải vận động

Vận động

đặc điểm

bản

phân biệt

gong vat với thực vật

Nha kha nang

chuyển

mà động vật

thể tìm đến nguồn

thức

ăn, bất mỗi, tìm môi trường

sống thích hợp, nơi

trú;

tìm đối tượng

khác giới

giao phối, sinh sản;

hoặc lấn tránh

ke thà

Trong quá trình

sống, động vật thường xuyên phải

chuyên,

phải biết

di dén đâu, dừng

nơi nào, đồng thối tránh những

nơi bất

hiệu quả

Nó còn phải

một

thế đứng trong không gian

Thời điểm

thời gian kéo dài

của một kiểu tập tính được quy định bởi kích thích

bên ngoài, nhưng

định hướng quyết định con vật phải đứng hay

tới nơi nào lại

ảnh hưởng ngoài táo động

đa dang

Có nhiều

hình

thức vận động

chuyển

liên quan đến môi trường sống

di,

bồ, chạy,

nhảy, leo trèo, bay, lượn, bơi, lận,

Sự

chuyển

của động vật

thể

thực hiện trong môi trường khéng*khi,

trong môi trưởng nước

và

trong môi trường đất

Trong mỗi môi trường

đó, động vật

có cách

đi

chuyển

đặc trưng phù hợp với môi trường sống

Ví

du, hình thức

sên, rết, kiến,

gà vịt, trâu

bò,

hổ, báo);

nhấy (bo mhay,

châu chấu, chim

sé, thé, kangaru);

bơi (trùng rơi xanh, sửa,

ca, ấch,

thiên nga, chó biển);

leo tréo (bọ que,

bọ ngựa, ếch cây, tác

kẻ, chèn

gồ

kiến, dười ươi, kh;

bay (bướm, chuén chuẩn, nhông cánh,

cồ, điểu hau,

doi

sốc bay)

Hình 3.1 giới thiệu một

số hình thức chuyển vận của một

loài động vật

¬

Mỗi hình thức vận động

chuyển

lại phụ thuộc vào

tổ chức

thể, đặc biệt

quan vận chuyển:

bồ bằng thân (giun dat, ran),

bang nhiều

chi bên (cuốn chiếu, rết):

chạy bằng hai chân (người,

chân (trâu, ngựa)

chân (nhiều côn trùng);

chân (cua);

bởi nhờ

1

Nhéng (Agama),

châu chấu

Cách thức

dung thing

thang tuổi

đứng dây

bước

được bước

đầu tiên

Như vậy,

chuyển được hoàn thiện trong quá trình tiến

thể

Điểu khiển

huy của

thần kinh trung ượng

Ngoài những vận động

chuyển hiện

bên ngoài

hoạt động của

vận chuyển thức

trong ống tiêu hoá:

vận

chuyển mầu trong

tuần hoàn;

hoạt động của

nước tiểu của

quan sinh dục

Tuy nhiên

tính vận động

môi trường ngoài

ĐỊNH HƯỚNG TRONG

CHUYỂN

3.2.1

Định hướng

chuyển

đưa động

đến môi trường thuận

Nhiều sinh

ứng

đơn giản

thích, chúng

một kích thích được

oận động ngẫu nhiên

hiện

dạng vận động

nhưng

nên

hoạt động hơn

những vùng

ẩm

Chúng càng

mức

hoạt động giảm xuống

chuyển dộng ngẫu nhiên

những chuyển động

định hướng,

tính định hướng

hướng động

Tính hướng kích

hoặc

khỏi kích thích

mùi hoá chất Các con cái của nhiều loài, nhất

côn trùng phát

các

tín hiệu pheromon

hấp dẫn con đực Các con đực

khả nãng phát hiện

những lượng nhỏ pheromon,

nhận

dấu vết mùi

và định hướng

phía nồng

độ hoá chất cao, cuối cùng

chuyển hướng

tới nguồn phát

mùi

đó

"tính hướng kích thích

một đáp ứng điều chỉnh tính

hơn đối với

kích thích môi trường,

sự thay đổi tếc

độ hoặc xoay chuyển ngẫu

nhiên

Do

đó, đối với động vật đấy

cách định

hiệu quả hơn

tìm bạn ghép đôi hoặc tìm thức

tập

tính định hướng

động vật thịnh hành hơn nhiều

với vận động ngẫu

nhiên

Như chúng

thấy tập tính định hướng rất quan trong trong

cư của động vật

Di động ngẫu hướng

chuyển

ngẫu nhiên không

hướng xác

định khi đấp ting các kích thích

Hướng động

hướng

tới hay lui

ra

xa

một cách hâu như

dong đối với kích thích

Thân biệt

ra bai loại

hướng động:

hướng động dương

hướng

tới nguồn kích thích, hướng

Tệp tính định hướng:

do một sinh vật

đồi chỗ

mt

tri xác định chuyển

đến một môi trường định trước

4.2.2

Khả năng định hướng

có phải

tập tính không?

Định hướng

hướng động,

những biểu hiện tập tính quan trọng

của động vật

Chuyển động

một thuộc tính quan trọng của

cơ thể

động vật

Từ việc giữ cho

cơ thé ding thẳng, việc định hướng

của động

vật

cạn, hay việc bơi lội trong nước của

cá dều cần

sự vận động,

đề tạo

thế cân bằng cho

cơ thể

Trong

tất

cả các vận động

và

sự dứng thẳng

-của

cơ thể động vật

định hướng

yếu

tố quyết định

và thường

do một

yếu

tố bên ngoài

chỉ phối

Nhiều dộng vật

có kha nang dịnh hướng

kỷ điệu,

dụ như chim

cự

chuyển

dong của đàn kiến, châu chấu, của

Nhiều loài chim sinh

sống

và sinh

ra

phía Bắc, hàng nấm

cư

về phía Nam cách nơi làm

hàng ngàn kilômet (hình 3.2)

Chim

dẽ

nở vào mùa

miền Nam vũng Tây châu Phí, Chim báo bão

nở vào mùa thu trên dao

Trista

de cunha

cv hang dan qua Dai Tay Dương,

đến mùa xuân

lạ

quay

về hôn dao qué hương nhỏ

bé

qo

thẳng đứng

chuột được

Nhóm chuột

thích nghì nhanh nhất

cũng thích nghỉ

nhanh

riêng nhóm

'trên', 'dưới'

định hướng

thông minh

được dường

trong lãnh

khả nắng định hướng

trong nhà

ngoài, phải chăng

tính quang hướng động dương

bẩm sinh, làm chúng tiến

không chịu theo động

hay một

ngỗng thật

Ngỗng

dược

"điều kiện hoá"

phản ứng đầu tiên theo

Hãy hình dung

hanh déng nhu một người

súng, trước

mỗi, Con nhộn

nhà, thạch sùng hoặc

thường

quất nhanh

hoàn cảnh

ong không

nhìn ngâm

mổi,

rướn người, phong

California

Cuối mùa

mùa thu, toàn

điểu chỉnh

thêm nga,

ian

Như vậy tập tính nào Cũng

định hướng

Định hướng

yếu, tập tính

ảo cũng

định hướng

đây

một hiện tượn

của động vật,

muốn thực hiện được cân

phối hợp

thé

Trước hết

con vật phải

nếu không

hug

những kích thích ngoài

xôn hoặc

quay tròn không tiến

thể được bảo đảm nhờ

điểu khiển

điều chỉnh thường

định hướng

thế nào?

Nhiều dộng

qua những khoảng

cách nhất định,

dược những vùng

nguồn thức

nhất

sinh sản,

định trong năm, nhờ

chúng luôn

Trong mùa

không:

Xương sống nhỏ

nhiều định

đưới đầy

đương phụ

hướng theo

vùng sinh sống phương Bắc

đầu một cuộc

Nhiều loài chữm

ban đêm dint

ban ngày, đậu trên

hành trình

xuống phương

Mỹ

Những"

thuỷ thủ trước đây

Trái lại, bướm

ý

dụng Mặt Trời như con

thắng đầu trùa đông, chúng

vững nước

bên ngoài vịnh California?

một

côn trùng

lệch giữa chuyển động liên

nhiều chim

côn trùng, mùa

thiên thể

các vùng xích

luôn luôn Mặt Trời

trái Lai)

hai:

phía

hay Nam bán cầu

hướng

phía Nam, nhưng buổi one ben

nguyén (tundra),

từng cây

kim (taiga)

Bắc;

thực hiện nửa vòng

Đắc bán

nhiều quần

trùng thường

Lrung sinh

dịch chuyển

biểu kiến của chúng khi trái

chăm đường như

thắng mùa

Trong

các loài

trùng

bướm chúa

một

Các loài chim

ban đêm như chim

đáo nhất, Suốt mùa đông

loài bướm

cũng giải quyết

dược vấn

theo

Bắc cực, một

này trang điểm cho cảnh sáo,

khắp vùng mũi phía

của Cuba,

lv

da phat

hi

“pul Dat len các cấu trúc chứa

từ

tí

shân kinh tới não

hững chím

câu đưa thư chứng minh các

ngại này như thế nào? Vào một ngay

am,

hâm nhỏ lên đầu một chim

câu đưa thư làm cần trở

của chúng

are

từ trường

Trái Đất

5g KHON

cần các tín hiệu Mặt Trời

các thiên thê

ie

ai Đất trong định hướng các chuyến

xa.?

Giải quyết

trường Trái Đất

từ tính, loại quặng sắt nhiễm

từ

trong

ghiệm don giản với

vật

có thể khắc phục trở

cá

và chim

ng

ean ota

` -ến khác của một

số nhà khoa học giả thiết rằng, sức

sự truyền đạt các xung

ật được hướng dan bởi các

Giả thuyết

thtt

ba cho rang

quang bọc trong thị

trường Trái Đất lên các thị

: hiệu ứng của

cho thay, chim can ánh sáng với các bước

trưởng vào ban đêm

sống nhất định ban ngày hoài

3.2.4

Vai tiò của giác quan giúp định hướng

«npn

af

oo quan cầm

Để định hướng dược chính xác, động vật tuệ?

có thé chi dan

vi brs cua

Sy

Oe

Be nea

SH

dang

8 chỗ nào

Trong định hướng chỉ

có một

số

hủ yếu

là các

cơ quan:

thị giác

giúp con vật biết hiện đang

a

iác tham gia, trong

áo, khẩu giác, thăng bằng

và

sự kết hợp của các

cơ quan

thính giác,

er ent

đã

đó, những

phải nhờ mắt mới biết được

vị trí

cụ thể nơi

P ane

Như

rõ ràng muốn giúp ích cho định hướng, một

cơ quan

cá chình châu

Âu, Bắc

Mỹ Như

phần trên

hình 3.3

đã trình bày,

chình sống

trong sông suối Bắc

ấu trùng của chứng

trôi đạt theo hải lưu

biển Bắc

trên khoảng cách

giữa đại dương

chình con lại trở

sông

suối nước ngọt sinh sống cần

Kết hợp của nhiều loại

quan cảm

giác

định hướng

Khi

ấu trùng

chình

tiếp xúc với thém luc dia,

chúng thể hiện tập tính tích cực:

mỗi khi nước triểu rút chúng nằm

trên đây thểm hay trên cát;

khi nước triểu lên, chúng

lại tiến gần

bờ

Cứ như vậy, chúng nhờ nước triểu đưa vào

vùng nước

của

biển tới gần cửa sông

đây, lại chuyển

giai đoạn

tập tính, chúng phần ứng với mỗi đợt triểu rút bằng cách bơi ngược

đồng, dần dan

vũng nước ngọt

nơi

bố

mẹ chúng sống,

nhận biết

nhờ cảm ứng với các chất hoà tan trong nước

quan cảm

giác nào

giúp

chình non phản ứng với

thay đổi của môi trưởng

nước

định được hướng

chuyển

dúng quê hương?

Rõ ràng

các

phần ứng của

chỉnh con

tập tính bẩm sinh, đồng thời

tập tính

học tập

quan nhận biết những thay đổi của môi trường

quan cảm giác hoá học,

quan thăng bang

quan dường bên của

cá

Như vậy, tập tính

cư của

chình con đồi hỏi nhiều phản ứng

khác nhau:

bám lấy đáy

giai đoạn đầu, nổi lên mật nước

và bei

ngược dòng

giai đoạn sau

Mỗi phẩn ứng đếu

chế định hướng

riêng xảy

một thời diểm nhất định

và vài kích thích nhất định

Sự

kết hợp những phản ứng đơn giản trên

đã giúp

chỉnh

trở lại quê

đã rời

bỏ

sinh sản cách đấy hàng thang,

tham chi hang nam

{16 thống phản ứng phức tạp trên con đường

cư của nhiều loài

như

chình không thể chỉ

tập tính bẩm sinh

đã được hình thành

trong quá trình hình thành loài

mà còn

tập tính được hình thành

trên con đường học tập, rút kinh nghiệm

Phần trên cũng

đã trình bày

về tập tính

cư của chim

da định hướng như thế nào

để

thể bay tới nơi

trú đông?

Khi

cư trên đường dai, chim

khi bay theo một đường

thang tip

đường

"chim bay",

mà luôn luôn

gid dua

di, muốn đến

dich

chim cũng phải thường

xuyên xác dịnh lại hướng

Để xác định dược khả năng

"tìm

về nhà", người

đã bắt chim

chang dudng

trong cùng

nghiệm, nhận

CHƯA

THÍCH ĐƯỢC

thể định

được hướng

phan ting

hình dạng

giác được khổi động

Như

trình định hướng

phải luôn

luôn thay

định hướng

mỗi

kích thích

quan cảm

không những khởi động

đoạn

theo trong chuỗi động

ngừng động

“rời

chim như

điểu chỉnh nào kịp; bất luận chân của con

bọ ngửa phải bật

xa tới dau

Rõ ràng,

cơ chế hướng dẫn bật chân phải được thông tin

về hướng

và

khoảng

cách của mỗi bởi

cũ động của đấu trước

đó

Ngoài đôi mất, một

giác quan thứ hai truyền

các tín hiệu

để

bọ ngựa bật chân

chính xác

là

nệm lông cảm giác

cổ cơn vật được uốn cong

do mỗi

cử động của đầu

Sự lệch hình của lông

do

sự thay đổi

vị trí của đầu,

và

sự thay đổi này

được truyển

tìn tới

hệ thần kinh trung ương

về hướng phải bật chân

Để

chứng mình điểu này, nếu

ta cắt

bổ các lông cảm giác

cổ

đi,

bọ ngựa

cũng

sẽ bật chân, nhưng bật thẳng

ra phía trước, chứ không bật tới con

méi

va khéng quan tâm tới

trí của đầu

và được

"gắn"

với mục tiêu cần đạt

70

4.3.2 Những định hướng chưa thể giải thích được

Nhiều định hướng của động vật đến nay chưa thể giải thích được

Một vài

ví dụ:

Hai con

cá cóc cùng được nuôi trong

bể kính

có định hướng theo

hai chiều khác nhau:

một con thì bướng theo ánh sáng, phần chiếu

đây bể;

còn con

trong tối lại định hướng theo trọng lực

Ốc biển (#atenilla)

đào

bể mặt

đá một cái hếc nhỏ

để bám

vỗ

cứng vào đấy, nhằm tích trữ nước khi triều xuống

và chống lại

sự sục

sao cua dich hai

Bằng cách nào

ốc tìm được

bể mặt

đá

để bám

vỏ cứng

vào đó?

Định hướng này chưa

và vài vật

chuẩn của mặt đất, nhưng nhiều khi cũng không cần tới các vật này;

ngỗng bay trên tầng mây thấp hoặc cao, đêm hay ngày vẫn không lạc

hướng

Người

ta đành cho rằng loài chim này

có một tinh tính bẩm sinh

định hướng, nhạy cắm với

từ trường Trái Đất

Cá voi bướu

vùng xích đạo,

cứ mùa

hè

đi

cư tới tận Bắc Cực, qua

mẽ

đủ nuôi

nó trên

dường

về xích đạo

là nơi sinh sẵn

Trên đường

đi,

cá voi

có

về định

hướng bằng sonar (âm thanh)

Cá còn

có thính giác tình

và

có thể phát

nhiều loại

âm thanh khác nhau, nhưng

ta vẫn chưa

rõ

cá

sử dụng

hệ

thống này thế nào trên đại đương sâu rong

Tại sao

ta không

có cảm giác khi

ta

cử động đểng thời hai mat?

Cơ thể động vật đơn bào

có khả năng tiếp nhận mọi kích thích

từ

môi trường bên ngoài

và bên tron

Mặc

dù trong

co thể động vật đơn

bào

có một

số

cơ quan

tử, thực biện đầy

đã mọi chức năng của một

cơ

thé sống, nhưng vẫn chưa phải

là yếu

tố thần kinh

Những

phan ứng

của

cơ thể động vật đổi với các kích thích

đã được xem như

là

sự biểu

hiện của tập tính?

CÂU HỘI

ÔN TẬP

Hay ching mình vận động

là thuéc tinh

cd bản của động vật

Động vật định hướng cho

di chuyén bang cach nao?

Dẫn

ra những hiện tượng

để chứng mình vai trd quan trong của các

giác quan giúp động vật định hướng trong không gian

4

Những

thành phần nào tham gia vào việc định hướng của động vật?

Cơ chế điểu khiển

lập tính định hướng

của động vật như thế nào?

Ww

T1

TẬP TÍNH KIẾM

ĂN

VÀ LỰA CHỌN NƠI SỐNG

CỦA ĐỘNG VẬT

TẬP TINH KIEM

«1.1

Khai niém chung

'Ong nước

những động

Nhưng cũng

trưng riêng

hoàn thiện dần

mang con không

kinh nghiệm,

thấy không

nuốt được

nhiên của quá trình bẩm sinh"

phân biệt với

tập tính thành hình

kinh nghiệm

hay học tập Trái với

gà, động vật

bậc cao lại thích nghĩ nhanh

với

sai lệch này bằng cách thử

lát, Viện Max Planck (Đức),

nuôi sóe

trong môi trường thiên nhiên, nhưng không cho

ăn hạt

hạt

tới khi

trưởng thành

Ông

phát hiện

tuy sóc nhận biết quả

nhầm mới biết

bóc

mệt cách hữu hiệu nhất

Lần đầu tiên cẩm quả

để, sóc gam lay

gam

nhằm thăm

đề, rút cúc làm

được một mảnh

vỏ, moi được hạt

trong:

lần thứ hai tiến

hơn, sóc

biết tập trung vào vùng nào

của

võ

Kết quả

rệt hơn, nhưng còn dồi hổi nhiều thời gian

Dần dần

qua luyện tập, sóc bắt đầu gặm phần đầu mềm của

quả, gặm chung

quanh phần mềm này, tách hẳn mảnh

với

vỏ

Sau hết, sóc biết tìm

cái rãnh

nhiên hẳn trên

vỏ, gặm sâu vào rãnh

bửa đôi mảnh

không mấy khó khăn

mở quả

gam qua

ban nang, nhưng

kết hợp bản năng này với các kiểu tập

tính

bửa quả một cách hợp

một

kỹ thuật

tập luyện

học tập, rút kinh nghiệm

Khi còn nhỏ, cũng như nhiều loài thú

ấn thịt khác,

con học

duôi

mẹ, lớn lên theo

mẹ

kiếm

ăn, chúng quan sắt cách

mỗi của

mẹ

Khoảng

mười tháng tuổi,

Gần đẩy một năm tuổi,

con

vẫn còn kiến tập động tác của các

lớn

Lên hai tuổi, chúng bất đầu

rừng, lấy một bàn chân chặn sừng bò;

tuy vậy,

vẫn không

đổ, các

con khác xứm vào cắn

đẩy phía sau

Bồ

choáng,

mất khả năng

vệ, sau vài lần

nằm xuống

Đáng chú

việc săn mỗi dều dành cho

cái trong dàn,

Khi nuôi

con trong nha, không cho

học tập cách bất mỗi của

hổ

mẹ, con

hổ con

khi lớn lên

không biết cách săn mổi

hổ như nuôi chó, mèo trong nhà

Tuy nhiên con

con vẫn

dộng tắc đưa hai chân trước

đồng thời các vuốt vươn

lấy vật thể nào

đó

Đó

tập tính bẩm sinh của

tại Trạm Nghiên

cứu sinh học

vài loài ếch nhái chọn thức

sinh, nhưng khẩu

thức

ăn thành hình

kinh nghiệm

Cóc Virgina

thông thường

côn trùng, bản năng của

cả mọi vật nhỏ

cử động Bất đầu người

nhử con chuén

chuẩn trước con cóc đói, cóc thê lưỡi đớp ngay: Lan sau

nh một con ruồi

Leptis,

tuy cốc chưa nhìn thấy con ruồi bao giờ, nhưng cũng đớp ngay

Sau

đồ đem thử bằng ong bắp cày, cóc cũng đếp nhưng

ong đốt nên

vội nhã mỗi

ra

Đem con ong bắp cày thứ hai nhử cóc, cóc nghị ngỡ,

ngậm miệng,

cúi đầu

Tiếp

đó lại nhủ cóc bằng ruổi Leptis,

cóc tưởng

ong bắp cày nên ngậm miệng

Muốn thử xem cóc không

đớp mỗi

do

bụng

no hay

do nghị ngờ mỗi

lạ, người

lại thử bằng con chuồn chuỗn,

cóc đốp tức khấc như trong thí nghiệm

lần đầu

Rõ

ràng cóc vẫn đới

nhưng biết rút kinh nghiệm

mỗi nào

ân dược

và thứ

không nên

ăn

Đào Văn Tiến

đã theo dõi

su đớp mỗi của tấc

kè hoa cameleon

và

thấy đây

một tập tính bẩm sinh, nhưng

nó cũng cần

kinh nghiệm

hoàn chỉnh phần ứng

Trong thién nhién, cameleon

an con trùng

và

chỉ đớp môi động

Ông

dã

để con ruổi sống

vặt một cánh cách

xa

khoảng

cm trước miệng con cameleon

mới bất

về nuôi

Có

nó không

quen với loại méi nay trong thiên nhiên, thường

chỉ

ấn chuốn chuồn

kim

va chau chấu nhỏ, nên con vật thè lưỡi đóp hụt

Chỉ sau vài lần thử

nghiệm

nó mới đớp đúng ruổi

Những ngày tiếp theo, cameleon

đép

ngày càng chính xác, ngay

cả khi con mỗi

xa

Con vat dai

13

cm

để dớp mỗi

Cameleon

mới bất

về không biết

ăn ruổi chết

Ông vạch miệng

nó

bón rudi

để

nó làm quen với hình dạng

và khẩu

ruồi

Sau bến ngày

dược bón liền tiếp, cameleon

dan dan quen voi vide dép rudi chét

xa

Sau

đó thay ruồi bằng gián, loại thức

ăn không quen với cameleon

Gian

dược cắt thành mảnh nhỏ tương đương

ruổi

và

để lẫn với ruổi thật

Camelcon

cũng đớp

cả giần

Ngày hôm sau, chắc

gián không hợp

khẩu

vị, con vật không đốp mỗi

xa,

mà tiến lại gần ngoạm méi bang

miệng

và chỉ

ăn ruổi

Một cameleon

khác được tác giả nhét mầu gián

vào miệng

với

hy vọng huấn luyện

nó quen với mổi mới

Lần nào cũng

vậy, con vật đều nhả mỗi gián

ra

Dơi cũng học cách chọn môổi

Nghiên

cứu của F.A

Webster,

dơi dùng

siêu

âm

để định hướng trong đêm

và phát hiện bướm, côn trùng khác

bọ

gai hay bàn chân

vuốt sắc, nuốt

không dược phải nhả

ra, lần sau

nồ tránh những loại thức

ấn này

4.1.3

Tịch trữ thức

ăn

tà một tập tính kiếm

an

động vật

“Tích lũy thức

ăn

là một nét rất chuyên

hoá trên con đường tiến hoá

tập tính,

là một dạng của tập tính kiếm

ăn thấy

có

nhiều loài động vật

phần mật còn

thích

mật ong nên cũng quen nghe ngóng tiếng kêu của chìm này,

Hầu hết các loài chỉm

thực vật đều nuôi chim non bằng côn

trùng

Đến khi sắp

chim non mới được chuyển

dan sang

thue

vật

Riêng chim

câu

nuôi con bằng sữa điều tiết

chính, cách bắt

của mỗi loài một khác

Nhiều loài lặn sâu xuống nước duột

bắc

như cốc, cốc biển, chim

rấn, chim cánh cụt

một vài loài vịt

Mệt

loài chim khác

nông, chúng thường họp

thành đàn

kiếm

tập thể, nếu

một khúc sông hep

ching chia

thành nhóm nhỏ, xếp thành một hàng ngang sông, hàng cách nhau vài

chục mét,

ngược chiều,

sắt

gần nhau, vừa

ae

đón bất

Nếu trên

nước rộng, chúng

thành vông tròn

bơi dồn dân vào giữa

Chim xúc

cũng kiếm mối trên

vòng tròn

dồn

vào mép nưi

Tiệp nước

chúng bay lướt nhanh sát

mặt nước, vớt chiếc

mỏ dài,

kip bat những

mặt nước,

mỏ

Hải

âu, đại bang,

mặt nước

để bat

68 réi bée lén ngay,

ăn thịt

cá (hình 4.3)

bay lên đậu trên cảnh cấy

ăn thịt

Để rình mổi, mỗi loài lại

cách riêng của mình

Bểng chanh lãi

vên lặng quan sất

nơi gần mặt nước;

bói

bay qua bay hal tren

pe

nước

chốc chốc dừng lại như treo trên không trung nhòm xuống:

i

diểu mướp

lại vừa bay lượn trên mặt nước vừa tìm mỗi

Ú những

nước nông, diệc xám,

ngàng thường đứng yên một chỗ,

Có khi hàng

79