Trong khi nền kinh tế Nhật đi lên dưới “sự hướng dẫn” của MITI, khắp nơi trên thế giới đều nhận xét Nhật Bản là một chỉnh thể vững chắc như bàn thạch mà trong đó chính phủ, doanh nghiệp,
Trang 1Chiếc máy thu thanh làm thay đổi thế giới - kỳ 4
TTO - Hành động cứng rắn của “Con quỉ Sahashi” và các đồng nghiệp nặng tư
tưởng dân tộc chủ nghĩa của ông này là căn nguyên nảy sinh khái niệm “Tập
đoàn Nhật Bản” Trong khi nền kinh tế Nhật đi lên dưới “sự hướng dẫn” của MITI,
khắp nơi trên thế giới đều nhận xét Nhật Bản là một chỉnh thể vững chắc như
bàn thạch mà trong đó chính phủ, doanh nghiệp, ngân hàng phối hợp với nhau
giống như những bộ phận nhịp nhàng, ăn ý của một tập đoàn
Giống như bất kỳ một doanh nghiệp nào, chỉnh thể “Tập đoàn Nhật Bản” vươn ra
để đưa các lợi ích của riêng mình tiến xa trên trương trường quốc tế bằng sự trả
giá của các đối thủ cạnh tranh Nền kinh tế Nhật Bản được mô tả giống như một
tổ chức nham hiểm quyết tâm bá chủ thế giới Năm 1990, Bennett Bidwell, Giám
đốc điều hành cấp cao thời đó của hãng sản xuất ô tô Mỹ khổng lồ Chryler, đã
gọi Nhật Bản là “kẻ xâm lược kinh tế tận tâm tận lực với mục tiêu tấn công và có
sự tính toán chặt chẽ từ trung ương”
Tuy nhiên, khái niệm “Tập đoàn Nhật Bản” là một trong những nhận thức sai lầm
lớn về Phép màu dù thực tế Nhật Bản có tồn tại kiểu kinh doanh liên kết chặt chẽ
với nhau MITI có thể điều khiển các chính sách và tài chính nhưng cơ quan này không thể quản lý vi mô mọi mặt của nền kinh tế chủ yếu là tư nhân Đã có nhiều ví dụ cho thấy các công ty, thậm chí là toàn bộ các doanh nghiệp trong một ngành nghề, đã nổi dậy, phá vỡ thành công vòng cương tỏa dưới danh nghĩa “hướng dẫn” của MITI
Một ví dụ, đầu thập niên 60, Sahashi ấp ủ một kế hoạch buộc các doanh nghiệp trong ngành sản xuất ô tô phải sáp nhập nhằm mục đích tạo ra những công ty lớn hơn Sahashi tin rằng những công ty lớn này sẽ có đủ sức cạnh tranh với “3 đại gia” của Mỹ Tuy nhiên, kế hoạch của Sahashi vấp phải sự chống đối quyết liệt đến nỗi cuối cùng nó buộc phải phá sản Giới chức MITI cũng góp phần trong những thất bại ê chề khi
“những kẻ chiến thắng” mà họ đã chọn lựa hóa ra thành những kẻ bại trận
Một trong những sai lầm được biết đến nhiều nhất của MITI là nỗ lực xây dựng ngành công nghiệp sản xuất máy bay thương mại với những kỳ vọng rất cao nhưng kết cục là không thành công Ngược lại, một số ngành phát triển thành công nhất của Nhật Bản, chẳng hạn như ngành sản xuất xe mô tô, chế tạo người máy, sản xuất máy fax và điện
tử gia dụng lại ăn nên làm ra mà không có sự đỡ đầu đáng kể nào của MITI Morita phàn nàn “MITI từ trước đến giờ không phải là nhà hảo tâm lớn của ngành điện tử Nhật Bản như một số người dường như cho là vậy”
Trên thực tế, kết quả thành công xen lẫn thất bại của MITI đã và đang gây ra một cuộc tranh cãi nảy lửa giữa các nhà kinh tế học Nhật Bản về tầm quan trọng đích thực của các chính sách công nghiệp do MITI đề ra trong việc làm nảy sinh tốc độ tăng trưởng thần kỳ của Nhật Bản Liệu có phải “mô hình châu Á” thực sự hiệu quả đến thế? Liệu có phải mô hình này là căn nguyên chính của Phép màu?
Những người đề xướng “mô hình châu Á”, chẳng hạn như Chalmers Johnson, cho rằng MITI đã thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa và tốc độ tăng trưởng kinh tế của Nhật Bản vượt xa cái mức mà Nhật hẳn sẽ đạt được nếu thực thi chính sách cho phép tư nhân tự do kinh doanh Nói như Johnson, MITI đã “một tay” làm biến đổi cơ cấu kinh tế Nhật Bản vào thập niên 50 và đầu những năm 60 Phe ủng hộ MITI lập luận bằng cách dẫn ra bằng chứng nằm ở các kết quả đạt được: Một vài ngành công nghiệp được MITI
Trang 2chọn ra với tư cách là kẻ chiến thắng đã nằm trong số những ngành thành công nhất của Nhật Bản Vì thế, sự can thiệp của chính phủ là nhân tố quyết định
Nhiều người khác không dám khẳng định chắc chắn như vậy Họ cho rằng những người ủng hộ MITI như Johnson đã dành cho bộ này quá nhiều lời khen ngợi Nhà kinh
tế học Takafusa Nakamura viết: “Những người ủng hộ quan điểm “Tập đoàn Nhật Bản” thiên về thổi phồng tầm quan trọng của một khía cạnh duy nhất trong nền kinh tế Nhật Bản” Johnson và những người có cùng quan điểm với ông này có khuynh hướng vừa đánh giá thấp vai trò của các doanh nghiệp, của ban quản trị các tập đoàn và của giới công nhân Nhật Bản vừa quy thành công của Nhật cho bộ máy quản lý của nhà nước
“Tốc độ tăng trưởng nhanh không đơn thuần là kết quả của các chính sách tăng
trưởng, càng không phải là kết quả của một “kịch bản” do một nhóm những cá nhân tinh hoa ưu tú nghĩ ra,” nhà kinh tế học Nhật Bản Yutaka Kosai bình luận “Nói đúng hơn, chính những phản ứng nhanh nhạy với các điều kiện thị trường của các công ty
và hộ gia đình ở cấp thấp nhất (trong hệ thống kinh tế) mới đóng vai trò quan trọng quyết định”
Nhìn từ góc độ này, MITI đơn thuần chỉ đóng vai trò là người tạo ra các điều kiện cho phép kinh tế tăng trưởng Phần việc nặng nề là do các công ty tư nhân Nhật Bản hoàn tất Theo lập luận của phe phản đối, nguồn gốc thực sự của việc Nhật Bản phát triển nhanh chóng không xuất phát từ bàn tay hướng dẫn của giới quản lý nhà nước mà bắt nguồn từ sức mạnh của các thị trường
“Mặc dù không thể phủ nhận nhà nước đã tạo một môi trường (kinh doanh) thuận lợi nhưng các động lực chính thúc đẩy tăng trưởng vẫn là tư nhân: nhu cầu đầu tư kinh doanh, tiết kiệm tư nhân, lực lượng lao động cần cù và có tay nghề cao hoạt động trong một môi trường kinh tế định hướng thị trường,” hai nhà kinh tế học Hugh Patrick và Henry Rosovsky nhận xét Họ kết luận, kiểu phát triển của Nhật Bản “không hề mang tính độc nhất vô nhị Vì vậy, dù chính sách của nhà nước có thể đóng vai trò quan trọng nhưng tác động của nó lên thành quả kinh tế không phải là điểm ‘riêng có của Nhật Bản’” Xét theo quan điểm này, MITI chỉ đóng vai trò hậu thuẫn chứ không phải là quyết định đối với Phép màu
Câu chuyện của Sony cho thấy sự nguy hiểm của việc gán cho MITI và các chính sách công nghiệp của bộ này quá nhiều vai trò ảnh hưởng Trong quá trình theo đuổi công nghệ bán dẫn, Morita và Ibuka không tuân theo “hướng dẫn hành chính” cũng như không hưởng ứng các khuyến khích cụ thể của MITI Họ nhìn thấy sự ứng dụng đa dạng trong tương lai của công nghệ bán dẫn và tìm ra được một cách sở hữu công nghệ này mà không có sự nhúng tay của MITI
Vì không nhận ra được tầm quan trọng của việc mà Sony đã làm nên MITI phản đối sáng kiến của công ty này Nhà kinh tế học chính trị Daniel Okimoto viết: “Tình tiết này trái ngược với câu chuyện thần thoại về khả năng tiên đoán của MITI” Trong suốt lịch
sử phát triển của mình, Sony chưa bao giờ là một phần trong hệ thống của MITI
Tuy công ty này có hưởng lợi từ một số chính sách nhất định của MITI và Bộ Tài chính, chẳng hạn như chính sách thuế ưu đãi đối với một vài sản phẩm ban đầu của Sony khiến cho những sản phẩm này có mức giá dễ mua hơn đối với người tiêu dùng49 nhưng doanh nghiệp của Morita không hề nhận được bất kỳ một sự hỗ trợ tài chính
Trang 3“mục tiêu” nào, chẳng hạn như các khoản cho vay được chỉ đạo phân bổ theo chính sách
Vào giữa thập niên 50, Sony đã thỉnh cầu các quỹ của nhà nước tài trợ cho công ty phát triển một sản phẩm đầu máy nhưng chính phủ đã thẳng thừng từ chối.51 Nobuyuki Idei, cựu Giám đốc điều hành của Sony, khẳng định công ty đã tồn tại theo kiểu “thị trường tự do ngay từ đầu” Ông nói: “Tôi không nghĩ MITI có quan tâm mạnh mẽ tới công ty Sony nói riêng hay ngành điện tử nói chung”
Những người bênh vực MITI phản pháo bằng lập luận cho rằng hầu hết các nhà kinh tế học quá sa đà một cách dễ dàng vào tư tưởng tự do kinh doanh đã lỗi thời của Mỹ trong việc đề cao những nhân tố tạo nên Phép màu của Nhật Bản Họ cho rằng các nhà kinh tế học kinh điển đã quen với lối tư duy theo kiểu sự can thiệp của nhà nước chẳng đem lại được điều gì ngoài việc làm rối thị trường; rằng các nhà kinh tế học kinh điển không hiểu được một điều là chính sách của nhà nước có thể dẫn dắt và thúc đẩy các lực lượng thị trường
Theo phe ủng hộ MITI, phiên bản chính sách công nghiệp của Nhật Bản đã lèo lái và đẩy nhanh các hoạt động của thị trường chứ không hề thế chỗ cho những hoạt động này Nói theo thuật ngữ của các nhà kinh tế thì MITI đã theo đuổi những chính sách
“tuân theo thị trường” thay vì “bất chấp thị trường” Nhà báo James Fallows, một trong những người tán thành mạnh mẽ nhất “mô hình châu Á”, đã khẳng định “bài học” rút ra
từ sự thành công của mô hình có “liên quan đến sự kết hợp giữa thị trường với công tác hoạch định nằm đằng sau sự phát triển hiện đại của châu Á”
Bằng cách sử dụng chính sách của nhà nước để điều chỉnh thị trường vận hành tốt hơn, Nhật Bản đã cười nhạo vào các nguyên lý truyền thống của kinh tế học kinh điển
và nền tảng của tư tưởng thị trường tự do của Mỹ Nói theo kiểu của Fallow thì Nhật Bản “đã tái phát minh ra các nguyên tắc kinh tế học”
Niềm tin cho rằng Nhật Bản đã sáng tạo ra một hình thức chủ nghĩa tư bản khá thượng đẳng ngày càng trở nên lan rộng khi Phép màu của Nhật Bản diễn ra nhanh chóng Quan điểm kinh tế kinh điển về thành công của Nhật Bản đã bị gạt sang một bên vì không còn phù hợp với thực tế mới của kinh tế học thế giới Tuy nhiên, tranh cãi xung quanh “mô hình châu Á” thì không bao giờ dịu đi
Ngay cả những người tán thành cực lực nhất “mô hình châu Á” cũng không thể lý giải được nguyên nhân thành công của các công ty giống như Sony Fallows cho rằng sự vươn lên tới vị trí nổi bật toàn cầu của Sony không phải do MITI mà là do phong cách kinh doanh lỗi thời và luôn chống đối mạnh mẽ của công ty này
Gọi Morita là “một doanh nhân gian hùng… nếu nhìn nhận đánh giá ông với góc nhìn của một người Mỹ”, Fallow cho rằng Morita “đã xây dựng một công ty tuyệt vời mà không ít thì nhiều cũng là của riêng ông ấy nếu cũng nhìn nhận theo lối tư duy truyền thống của Mỹ” Suy cho cùng, có lẽ Nhật Bản chẳng “tái phát minh” ra nguyên lý kinh tế nào cả
MICHAEL SCHUMAN