HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT (LƯU QUANG VŨ) I KIẾN THỨC CƠ BẢN 1 Tác giả Lưu Quang Vũ (1948 1988) Quê gốc thành phố Đà Nẵng, sinh tại Hạ Hòa Phú Thọ Gia đình trí thức (cha là nhà viết kịch Lưu Quang Th[.]
Trang 1HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT (LƯU QUANG VŨ)
I KIẾN THỨC CƠ BẢN
1 Tác giả
- Lưu Quang Vũ (1948- 1988)
- Quê gốc: thành phố Đà Nẵng, sinh tại Hạ Hòa - Phú Thọ
- Gia đình: trí thức (cha là nhà viết kịch Lưu Quang Thuận, nên thiên hướng và năng khiếu nghệ thuật của ông
đã sớm bộc lộ từ nhỏ)
- Lưu Quang Vũ không chỉ là một hiện tượng đặc biệt của sân khấu kịch trường những năm tám mươi của thế
kỉ XX mà còn được coi là một trong những nhà soạn kịch tài năng nhất của nền văn học nghệ thuật Việt Namhiện đại Với khả năng sáng tạo phi thường, chỉ trong bảy, tám năm, ông đã sáng tác khoảng 50 kịch bản và hầu
hết trong số đó đều đã được trình diễn, đạt giải (Sống mãi tuổi 17; Nàng Xi-ta; Nếu anh không đốt lửa; Lời thề thứ 9; Khoảnh khắc và vô tận; Tôi và chúng ta; Hồn Trương Ba, da hàng thịt…).
- Đặc điểm kịch Lưu Quang Vũ:
+ Thể hiện cuộc sống đầy ắp suy tư, mang nặng triết lí về lẽ sống và giá trị cuộc sống của con người trướcnhững biến động và hoàn cảnh xã hội phức tạp
+ Hấp dẫn chủ yếu bằng xung đột trong cách sống và quan niệm sống, qua đó khẳng định khát vọng hoàn thiệnnhân cách con người
=> Lưu Quang Vũ xứng đáng là một trong những nghệ sĩ tiên phong, tài năng trong công cuộc đổi mới của văn
học Việt Nam sau năm 1975
2 Tác phẩm
2.1 Hoàn cảnh ra đời
- Hồn Trương Ba, da hàng thịt được Lưu Quang Vũ sáng tác năm 1981, ra mắt công chúng năm 1984.
- Vở kịch ra đời trong hoàn cảnh xã hội có nhiều biến động mạnh mẽ:
+ Ngọn gió của không khí đổi mới tư duy, ý thức dân chủ trong đời sống xã hội đã ùa vào văn học Hiện thựcđược phản ánh giờ đây phải có tính đa diện, đa chiều Số phận con người, vấn đề cá nhân được khám phá đầy
đủ hơn, sâu sắc hơn
+ Văn học tham gia vào cuộc đối thoại trực tiếp trong bầu không khí dân chủ với công chúng về những vấn đềnóng bỏng của đời sống hôm nay Đấu tranh tiêu cực trở thành cảm hứng nhiệt thành của nhiều cây bút
→ Nguồn cảm hứng để Lưu Quang Vũ sáng tác vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt.
2 Nguồn gốc của vở kịch và sự sáng tạo của tác giả Lưu Quang Vũ
- Nguồn gốc: Vở kịch được sáng tác dựa trên một cốt truyện dân gian:
Ngày xưa, có một người tên là Trương Ba, còn trẻ tuổi nhưng đánh cờ tướng rất giỏi Nước cờ của anh dễthường thiên hạ không có người nào địch nổi Tiếng đồn vang khắp nước, sang đến tận Giang Nam Buổi ấy, ởTrung Quốc, có ông Kỵ Như cũng nổi tiếng cao cờ Khi nghe tiếng Trương Ba, Kỵ Như liền khăn gói sangNam tìm đến nhà địch thủ Hai người đọ tài nhau Đến ván thứ ba, Trương Ba dồn Kỵ Như vào thế bí Thấy đối
phương vò đầu suy nghĩ, Trương Ba kiêu hãnh bảo: Nước cờ này dù có Đế Thích xuống đây cũng không thể gỡ nổi Đế Thích là thần cờ ở thiên đình, bỗng nghe câu nói hỗn xược của Trương Ba xúc phạm đến mình, liền
cưỡi mây xuống trần, mách cho Kỵ Như mấy nước, Kỵ Như thắng Đế Thích yêu mến Trương Ba Thấy anh
khẩn khoản muốn học nước cờ của mình, Đế Thích bảo anh: “Ta thấy nhà ngươi có bụng chân thành, vậy ta cho một bó hương này, mỗi lần cần đến ta thì thắp lên một cây, ta sẽ xuống” Nói đoạn, cưỡi mây bay lên trời.
Từ đó, Trương Ba thỉnh thoảng lại dọn cờ mời Đế Thích xuống chơi Hai bên rất tương đắc Nhưng mộthôm, Trương Ba bị chết đột ngột Sau khi chôn cất chồng, người vợ dọn dẹp nhà cửa, thấy có nén hương giắt ở
mái nhà, chị ta lấy xuống đốt lên cắm trước bàn thờ chồng Đế Thích liền xuống, hỏi thăm thì Trương Ba đã
chết rồi Thương tiếc Trương Ba, Đế Thích làm cho hồn Trương Ba sống lại trong xác anh hàng thịt vừa mớichết
Nói chuyện trong nhà người hàng thịt lúc đó, mọi người đang xúm quanh linh sàng khóc lóc kể lể thì tựnhiên thấy người chết ngồi nhỏm dậy, đi thẳng một mạch về nhà Trương Ba Vợ Trương Ba thấy người hàngthịt, biết là thần Đế Thích đã làm cho chồng mình sống lại, mừng rỡ đón vào Vợ người hàng thịt cũng chạytheo níu lấy chồng Đôi bên cãi cọ nhau, cuối cùng biến thành cuộc đấu khẩu rất kịch liệt Xóm làng không biếtphân xử ra sao, đành đem việc đó lên quan
Quan sai đem một con lợn vào công đường cho anh hàng thịt mổ, nhưng anh ta lúng túng không biếtlàm thế nào cả Quan lại sai mấy người giỏi cờ vào tỉ thí với người hàng thịt thì không ngờ, người đó đi những
nước cờ rất cao không ai địch nổi Quan bèn phán cho về nhà Trương Ba Vì thế mới có câu “ Hồn Trương Ba,
da hàng thịt” (Theo Nguyễn Đổng Chi, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam).
Trang 2- Sáng tạo: Trong truyện dân gian, nhân vật Trương Ba được sống yên ổn trong thân xác anh hàng thịt Truyện
dân gian đề cao linh hồn, tuyệt đối hóa linh hồn, không để ý đến mối quan hệ giữa thể xác và linh hồn Còn
trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ thì nhân vật Trương Ba phải sống trong nỗi đau khổ, giày vò khi bị rơi vào nghịch cảnh “bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo” Điểm kết thúc của truyện
dân gian lại là khởi đầu của những mâu thuẫn cơ bản trong vở kịch của Lưu Quang Vũ Từ đó, tác giả gửi tớingười đọc thông điệp: thể xác và linh hồn có quan hệ hữu cơ với nhau; con người không thể chỉ sống bằng thểxác, mà phải luôn luôn đấu tranh với bản thân để có sự thống nhất hài hòa giữa linh hồn và thể xác, hướng tớimột lối sống cao thượng, vươn tới một nhân cách hoàn thiện
→ Lưu Quang Vũ đã thổi vào tích xưa một luồng gió mới Kịch bản của ông không đơn thuần là chuyện vay mượn xác – tái sinh Đặt vấn đề về lẽ sống con người qua nỗi khổ “bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo”,
qua mâu thuẫn giữa linh hồn (thanh cao) và thể xác (phàm tục), vở kịch đặt ra nhiều vấn đề mới mẻ, có ý nghĩa
tư tưởng, triết lí và nhân sinh sâu sắc
2.3 Tóm tắt
Vở kịch gồm 7 cảnh:
Cảnh I: Nam Tào, Bắc Đẩu và Đế Thích trên thiên đình
Nam Tào, Bắc Đẩu ngồi làm công việc điểm tên những người phải chết trong một ngày Đế Thích, tiên cờmuốn tỏ ý muốn xuống hạ giới tìm người đánh cờ cho vui Vì vội đi dự tiệc ở dinh Thái Thượng Lão Quân,Nam Tào vội gạch bừa một người có tên là Trương Ba
Cảnh II: Trương Ba (vốn là một người rất cao cờ) đang chăm vườn và trò chuyện cùng vợ và cháu gái, con
trai, con dâu thì Trưởng Hoạt đến chơi cờ Lúc Trưởng Hoạt rơi vào thế bí, Trương Ba rung đùi phán: “Thế cờ này họa có Đế Thích mới gỡ nổi” Đế Thích nghe có người nhắc đến tên mình liền xuất hiện, giúp Trưởng Hoạt
gỡ thế cờ Trước khi về trời, Đế Thích đưa cho Trương ba mấy nén hương và dạy cách sử dụng khi cần gặpmình Sau đó, Trương Ba đột ngột qua đời
Cảnh III: Cảnh Thiên đình
Nam Tào, Bắc Đẩu và Đế Thích đang trò chuyện thì vợ Trương Ba lên (Bà vô tình thắp ba nén hương của ĐếThích) Khi biết chuyện Nam Tào gạch ẩu tên chồng, vợ Trương Ba đòi trả mạng sống cho chồng mình ĐếThích khuyên Nam Tào, Bắc Đẩu sửa sai bằng cách cho hồn Trương Ba nhập vào xác anh hàng thịt mới chết đểsống lại
Cảnh IV: Nhà người hàng thịt
Xác anh hàng thịt đã nằm trong quan tài bỗng đội nắp quan tài lên, đòi về nhà Trương Ba, không chịu ở lại nhàhàng thịt Mọi người lúc đầu ngỡ ngàng, sau đó đành chấp nhận để anh hàng thịt về theo vợ Trương Ba vì sựthật trong thể xác anh hàng thịt đúng là có hồn Trương Ba
Cảnh V: Mọi rắc rối cho hồn Trương Ba phải mượn xác hàng thịt bắt đầu xảy ra: Lí trưởng nhân cơ hội sách
nhiễu khiến con trai Trương Ba phải hối lộ mới được lí trưởng cho phép: Trương Ba phải ở nhà hàng thịt đếnnửa đêm mới được về nhà mình
Cảnh VI: Nhà người hàng thịt
Đêm đã khuya, Hồn Trương Ba giúp chị hàng thịt mổ lợn, pha thịt xong, chuẩn bị về thì vợ hàng thịt mời cơmrượu và định giữ lại Hồn Trương Ba bị thể xác xui khiến, lúc đầu định xuôi theo, nhưng rồi vượt qua phútlưỡng lự, gỡ tay chị ta, trở về nhà
Cảnh VII: Nhà Trương Ba
Trưởng Hoạt sang phê phán Trương ba bắt đầu đổi tính: uống rượu, thích ăn ngon, nước cờ đi cũng khác LíTrưởng lại đến gây khó dễ Con trai Trương Ba hư hỏng, chỉ nghĩ đến tiền và trục lợi Vợ Trương Ba buồn khổđịnh bỏ đi Cháu gái không nhận ộng nội Con dâu xót xa vì bố chồng không còn như xưa Bản thân Trương Bacũng bất lực với chính mình
Một cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba và xác hàng thịt diễn ra, trong đó, xác hàng thịt khẳng định sứcmạnh và thế lấn tới của hắn đối với hồn Trương Ba
Hồn Trương Ba đốt một nén hương gọi Đế Thích xuống giải thoát cho mình Cùng lúc, cu Tị, con chị Lụa hàngxóm, bạn thân cháu nội Trương Ba ốm nặng, sắp chết Đế Thích định cho hồn Trương Ba nhập vào xác cu Tịnhưng Trương Ba kiên quyết chối từ, xin cho cu Tị được sống, trả lại xác cho hàng thịt, chấp nhận cái chết
Phần kết: Hồn Trương Ba nhập vào màu xanh cây cỏ trong vườn, trò chuyện với vợ Cu Tị và cái Gái ăn na và
gieo hạt cho nó mọc thành cây mới.
→ Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một trong những vở kịch đặc sắc nhất của Lưu Quang Vũ, đã công diễn
nhiều lần trên sân khấu trong và ngoài nước
2.4 Nhan đề
Trang 3- Nguồn gốc: Đây là nhan đề của truyện dân gian, được Lưu Quang Vũ giữ nguyên khi chuyển thể thành vởkịch.
- Ý nghĩa:
+ Hồn: Thế giới bên trong con người, bao gồm cảm xúc, suy nghĩ, khát vọng… -> Đó là ẩn dụ cho phần thanh
cao, trong sạch, nhân hậu, xứng đáng với danh nghĩa con người
+ Xác: Cái bên ngoài-> Đó là ẩn dụ cho sự tầm thường, dung tục.
→ Hồn Trương Ba, da hàng thịt gợi cảm giác về sự vênh lệch giữa linh hồn và thể xác, giữa hình thức và nội
dung, giữa bên ngoài và bên trong Nhan đề hé mở những mâu thuẫn, xung đột cơ bản, xuyên suốt vở kịch
+ Kịch phản ánh cuộc sống bằng việc khám phá, phát hiện những mâu thuẫn, xung đột trong đời sống thực tại
rồi diễn đạt bằng hành động và ngôn ngữ đối thoại giữa các nhân vật
“ Tình thế giàu xung đột là đối tượng ưu tiên của nghệ thuật kịch” (Hê-ghen).
+ Xung đột kịch được cụ thể hóa bằng hành động kịch Đó là sự tổ chức cốt truyện với các tình tiết, sự kiện,biến cố theo một diễn biến lôgic, chặt chẽ, nhất quán
+ Nhân vật kịch: chủ yếu là nhân vật loại hình (được xây dựng trên nền tảng của những phẩm chất, tính cáchđơn nhất hoặc tổng hợp của những tính cách ấy)
+ Ngôn ngữ kịch: có ba loại: đối thoại, độc thoại, bàng thoại
- Phân loại: Xét theo nội dung, ý nghĩa của xung đột kịch, người ta phân ra ba loại:
+ Bi kịch: phản ánh xung đột giữa những nhân vật cao thượng, tốt đẹp với những thế lực đen tối, độc ác; sựthảm bại hay cái chết của những nhân vật ấy gợi lên nỗi xót xa, thương cảm
+ Hài kịch: khai thác tình huống khôi hài, sự đối lập giữa vẻ ngoài đẹp đẽ với cái bên trong xấu xa nhằm bật lêntiếng cười chế giễu, mỉa mai
+ Chính kịch: phản ánh mâu thuẫn, xung đột hàng ngày với bi hài, buồn vui lẫn lộn
- Cấu trúc: mở đầu, thắt nút, phát triển, cao trào, mở nút.
→ Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một vở chính kịch mang đầy đủ những đặc trưng trên.
3 Văn bản
3.1 Vị trí
Thuộc cảnh VII và đoạn kết của vở kịch → Phần cao trào và mở nút.
3.2 Tình huống kịch
- Hồn Trương Ba phải sống nhờ trong Xác hàng thịt Mâu thuẫn giữa Hồn và Xác lên đến đỉnh điểm
- Tình huống kịch trong đoạn trích diễn biến qua các bước:
+ Hồn Trương Ba cảm thấy không thể sống trong xác hàng thịt Hồn muốn tách khỏi thân xác kềnh càng, thô lỗấy
+ Cuộc đối thoại giữa Hồn và Xác với sự đắc thắng của Xác khiến Hồn càng khổ đau và cảm thấy bế tắc.+ Thái độ cư xử của những người thân trong gia đình: không tin, không thừa nhận Trương Ba, khiến HồnTrương Ba càng đau khổ, tuyệt vọng, từ đó đi đến quyết định giải thoát
+ Cuộc gặp gỡ, đối thoại cuối cùng của Hồn Trương Ba với Đế Thích và quyết định dứt khoát chấm dứt nghịchcảnh đau khổ của Hồn Trương Ba
- Tình huống kịch nói trên thể hiện những mâu thuẫn, xung đột ở nhân vật Hồn Trương Ba và cách giải quyếtcủa nhân vật này Qua đó toát lên ý nghĩa tư tưởng sâu sắc của đoạn trích và cũng là ý nghĩa chung của vở kịch
3.3 Nội dung
Đoạn trích tập trung thể hiện những bi kịch éo le của nhân vật Hồn Trương Ba Qua đó, Lưu Quang Vũ muốngửi tới người đọc một thông điệp: Được sống làm người quý giá thật, nhưng được sống đúng là mình, sống trọnvẹn những giá trị mình vốn có và theo đuổi còn quý giá hơn Sự sống chỉ thực sự có ý nghĩa khi con ngườiđược sống tự nhiên với sự hài hòa giữa thể xác và tâm hồn Con người phải luôn biết đấu tranh với nghịch cảnh,với chính bản thân, chống lại sự dung tục để hoàn thiện nhân cách và vươn tới những giá trị tinh thần cao quý
Trang 4- Ngôn ngữ kịch: sinh động, gắn liền với tình cảnh, tâm trạng cụ thể; giàu tính triết lý.
- Giọng điệu: biến hóa, lôi cuốn Đặc biệt, có những lời thoại của Trương Ba với Đế Thích vừa hướng ngoại lạimang tính chất hướng nội (độc thoại nội tâm)
II LỆNH PHỤ
1 Khái niệm: triết lí nhân sinh hay nhân sinh quan là vấn đề quan trọng đối với mỗi con người, là toàn bộ
những kinh nghiệm, cách nhìn nhận chung nhất về cuộc sống của con người và cũng là tư tưởng chủ đạo xuyênsuốt mục tiêu, hành động của con người Bên cạnh đó nhân sinh quan còn là nguồn gốc của mọi suy nghĩ, hành
vi và chi phối các hoạt động của con người trong đời sống Nói vắn tắt thì nó là cách người ta nhìn cuộc đời hay
là cái đạo làm người của người ta
- Biểu hiện của triết lí nhân sinh thể hiện trong đoạn trích:
+ Linh hồn và thể xác là hai mặt tồn tại không thể thiếu trong một con người, cả hai đều đáng trân trọng Mộtcuộc sống đích thực chân chính phải có sự hài hoà giữa linh hồn và thể xác
+ Tác giả một mặt phê phán những dục vọng tầm thường, sự dung tục của con người, mặt khác vạch ra quanniệm phiến diện, xa rời thực tế khi coi thường giá trị vật chất và những nhu cầu của thể xác
+ Con người cần có sự ý thức chiến thắng bản thân, chống lại những nghịch cảnh số phận, chống lại sự giả tạo
để bảo vệ quyền sống đích thực và khát vọng hoàn thiện nhân cách
2 Triết lí nhân sinh mà Lưu Quang Vũ gửi gắm qua nhân vật.
– Được sống là một điều may mắn, nhưng sống như thế nào mới quan trọng
– Con người chỉ thực sự hạnh phúc khi được sống là chính mình, có được sự hoà hợp giữa thể xác và linh hồn,
giữa bên trong và bên ngoài, giữa nội dung và hình thức trong một thể thống nhất toàn vẹn chứ không phải làcuộc sống chắp vá, bất nhất: “bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo”
– Trong cuộc sống chúng ta phải biết đấu tranh với sự dung tục tầm thường và chiến thắng nghịch cảnh để hoànthiện nhân cách của bản thân Có như vậy chúng ta mới được là chính mình toàn vẹn
3 Nhận xét chiều sâu triết lí về con người của nhà văn Lưu Quang Vũ
- Màn thoại giữa Trương Ba và Đế Thích một lần nữa khắc sâu vấn đề trung tâm nhất, cốt lõi nhất của toàn bộtác phẩm, đó là việc người sống vẫn có sự hài hòa giữa linh hồn và thể xác, giữa bên trong và bên ngoài Việcmột người vẫn còn đầy khao khát sống như Trương Ba sau quá trình trăn trở, lựa chọn đã chối từ cả hai cơ hộiđược sống để nhận về mình cái chết đã cho thấy để sống cho ra một người không hề dễ dàng Người ta khôngthể sống bằng bất cứ giá nào, người chỉ thực sự được là mình khi có sự thống nhất, hòa hợp giữa hoạt động bênngoài với tâm trạng, cảm xúc bên trong
- Tác giả không chỉ đặt ra vấn đề để người đọc trăn trở suy nghĩ mà đã đi đến trả lời cho câu hỏi: sống như thếnào là sống có ý nghĩa? Trương Ba chết hẳn để đổi lại sự sống cho anh hàng thịt, cho cu Tị, để đổi lấy tiếngcười và niềm hạnh phúc cho tất cả những người xung quanh thì câu hỏi: sống như thế nào là có ý nghĩa đã đượctrả lời một cách rõ ràng: một sự sống chỉ thực sự có ý nghĩa khi người không chỉ biết sống vì mình mà còn biếtsống, biết vun đắp, thậm chí biết hi sinh cho hạnh phúc của những người xung quanh Rõ ràng ở đây nhà văn đã
đề cao lối sống vị tha, cao thượng Đó cũng chính là lý do cho sự thay đổi đầy dụng ý của tác giả khi biến mộtngười nông dân chung chung trong truyện cổ dân gian thành một người làm vườn trong tác phẩm của mình Hình tượng người làm vườn chính là đại diện cho những người biết vun xới, chăm lo cho hạnh phúc của người khác Ở khía cạnh này chúng ta thấy tư tưởng của nhà văn dù tiến bộ và mới mẻ đến đ
âu vẫn có sự bắt rễ sâu và hoàn
toàn thống nhất với truyền thống, đạo lý tốt đẹp của dân tộc
5 Nhận xét nhận xét chiều sâu triết lí về con người của nhà văn Lưu Quang Vũ.
-Màn thoại giữa Trương Ba và Đế Thích một lần nữa khắc sâu vấn đề trung tâm nhất, cốt lõi nhất của toàn
bộ tác phẩm, đó là việc người sống vẫn có sự hài hòa giữa linh hồn và thể xác, giữa bên trong và bên ngoài.Việc một người vẫn còn đầy khao khát sống như Trương Ba sau quá trình trăn trở, lựa chọn đã chối từ cả hai cơhội được sống để nhận về mình cái chết đã cho thấy để sống cho ra một người không hề dễ dàng Người takhông thể sống bằng bất cứ giá nào, người chỉ thực sự được là mình khi có sự thống nhất, hòa hợp giữa hoạtđộng bên ngoài với tâm trạng, cảm xúc bên trong
Trang 5- Tác giả không chỉ đặt ra vấn đề để người đọc trăn trở suy nghĩ mà đã đi đến trả lời cho câu hỏi: sống như thế
nào là sống có ý nghĩa ? Trương Ba chết hẳn để đổi lại sự sống cho anh hàng thịt, cho cu Tị, để đổi lấy tiếng
cười và niềm hạnh phúc cho tất cả những người xung quanh thì câu hỏi: sống như thế nào là có ý nghĩa đã đượctrả lời một cách rõ ràng: một sự sống chỉ thực sự có ý nghĩa khi người không chỉ biết sống vì mình mà còn biếtsống, biết vun đắp, thậm chí biết hi sinh cho hạnh phúc của những người xung quanh Rõ ràng ở đây nhà văn đã
đề cao lối sống vị tha, cao thượng Đó cũng chính là lý do cho sự thay đổi đầy dụng ý của tác giả khi biếnmộtngười nông dân chung chung trong truyện cổ dân gian thành một người làm vườn trong tác phẩm của mình.Hình tượng người làm vườn chính là đại diện cho những người biết vun xới, chăm lo cho hạnh phúc của ngườikhác Ở khía cạnh này chúng ta thấy tư tưởng của nhà văn dù tiến bộ và mới mẻ đến đâu vẫn có sự bắt rễ sâu vàhoàn toàn thống nhất với truyền thống, đạo lý tốt đẹp của dân tộc
6 Bình luận tác hại của lối sống bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo:
- Ðối với bản thân người có lối sống đó: dần dần sẽ bị tha hóa, ích kỉ, thực dụng, giả dối, suy thoái nhân cách,đánh mất danh dự, lòng tự trọng.: tham nhũng, hối lộ, gây ra những tệ nạn xã hội Bị mọi người coi thường xalánh
- Ðối với cộng đồng: mất đoàn kết, hiểu lầm, mâu thuẫn, tranh giành, hãm hại nhau, kìm hãm sự phát triển
- Cách phòng tránh: Sống yêu thương nhân hậu vị tha, mạnh dạn dũng cảm đấu tranh với biểu hiện tiêu cực, giảdối, bảo vệ người tốt
III HỆ THỐNG CÁC DẠNG ĐỀ ÔN LUYỆN
Đề 1 Trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ có đoạn:
Xác hàng thịt: (Bắt đầu) Vô ích, cái linh hồn mờ nhạt của ông Trương Ba khốn khổ kia, ông không tách ra
khỏi được tôi đâu dù tôi chỉ là thân xác
…………
Xác hàng thịt: (An ủi) Ông đừng nên tự dằn vặt làm gì! Tôi đâu muốn làm khổ ông, bởi tôi cũng
rất cần đến ông Thôi, đừng cãi cọ nhau nữa Chằng còn cách nào khác đâu! Phải sống hoà thuận với nhau thôi!Cái hồn vía ương bướng của tôi ơi, hãy về với tôi này!
(Hồn Trương Ba bần thần nhập lại vào xác hàng thịt).
Cảm nhận của anh/ chị về những xung đột giữa Hồn Trương Ba và Xác hàng thịt trong đoạn trích trên.
Từ đó, rút ra ý nghĩa triết lí mà tác giả muốn gửi tới người đọc.
* Phân tích đề:
- Vấn đề nghị luận: Xung đột giữa Hồn Trương Ba và xác hàng thịt; ý nghĩa triết lí tác giả muốn gửi tới ngườiđọc
- Kiểu bài: Nghị luận về một đoạn trích Từ đó, rút ra nhận xét, đánh giá, khái quát.
Thao tác lập luận: Phân tích, chứng minh, bình luận…
- Phạm vi dẫn chứng: Đoạn đối thoại giữa Hồn và Xác trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu
Quang Vũ
* Dàn ý:
1 Mở bài: Giới thiệu vài nét về tác giả, tác phẩm, đoạn trích
- Lưu Quang Vũ là được mệnh danh là “cây bút vàng” của sân khấu Việt Nam những năm tám mươi của thế kỉ
a Những xung đột giữa Hồn Trương Ba và Xác hàng thịt
* Hoàn cảnh dẫn đến màn đối thoại
Trương Ba là một người hiền lành, lương thiện, tốt bụng nhưng bị chết oan vì sự tắc trách của quan nhà trời ĐếThích, một vị tiên cờ vì yêu quý mến mộ tài nghệ của Trương Ba nên đã giúp ông sống lại trong thể xác củaanh hàng thịt Mọi việc rắc rối bắt đầu xảy ra kể từ khi hồn Trương Ba cư ngụ trong thể xác phàm tục ấy Ý
thức được tình trạng “vênh lệch” của mình, Trương Ba vô cùng đau khổ Hồn Trương Ba đã tách khỏi Xác
hàng thịt và cuộc đối thoại giữa Hồn và Xác đã diễn ra
* Nội dung: Xung đột giữa Hồn Trương Ba và Xác hàng thịt
Hồn: thế giới bên trong con người, bao gồm cảm xúc, suy nghĩ, khát vọng… Đó là ẩn dụ cho phần thanh cao,trong sạch, nhân hậu, xứng đáng với danh nghĩa con người
Trang 6Xác: cái bên ngoài Đó là ẩn dụ cho sự tầm thường, dung tục.
- Về thái độ:
+ Hồn phủ định tiếng nói, sức mạnh của Xác:
“ A, mày cũng biết nói kia à ? Vô lí, mày không thể biết nói ! Mày không có tiếng nói, mà chỉ là xác thịt âm u, đui mù ”
+ Xác: Khẳng định, tuyên bố về sự âm u, đui mù của Xác có sức mạnh ghê gớm, Xác nhạo báng Hồn:
“ Vô ích, cái linh hồn mờ nhạt của ông Trương Ba khốn khổ kia ơi, ông không tách ra khỏi tôi được đâu, dù tôi chỉ là thân xác”
“ Có đấy ! Xác thịt có tiếng nói đấy ! Ông đã biết tiếng nói của tôi rồi, đã luôn luôn bị tiếng nói ấy sai khiến Chính vì âm u, đui mù mà tôi có sức mạnh ghê gớm, lắm khi át cả cái linh hồn cao khiết của ông đấy ! ”
- Về cử chỉ, hành động: Hồn Trương Ba ôm đầu, đứng vụt dậy, bịt tai lại, nhìn chân tay, thân thể Còn Xác
hàng thịt thì lắc đầu, thương hại, chế giễu Hồn Trương Ba.
- Về cách xưng hô:
+ Hồn Trương Ba xưng: ta – mày, rồi thay đổi thành tôi – anh Ban đầu cách xưng hô của Hồn bộc lộ sự xem
thường, khinh bỉ Xác, nhưng sau đó nhượng bộ
+ Xác hàng thịt xưng hô: tôi – ông, thể hiện và xác lập sự ngang hàng, thách thức.
- Về cách nói: Hồn giận dữ, khinh bỉ, ngậm ngùi, thấm thía, tuyệt vọng; còn Xác thì ngạo nghễ, ranh mãnh,
thậm chí giả bộ buồn rầu, vuốt ve, chế nhạo lại Hồn
- Về lí lẽ:
+ Hồn luôn bị động, đuối lí, tuyệt vọng; còn Xác luôn chủ động hỏi, giảo hoạt, phản biện, bác bỏ lí lẽ của
Trương Ba và đề xuất quan điểm; cho rằng Xác chỉ là cái vỏ bên ngoài, không có ý nghĩa gì, không tư tưởng,
không có cảm xúc ! Nhưng khi Hồn bị xác khiêu khích “ Có thật thế không ? ” thì Hồn rơi vào thế bị động,
chợt đuối lí “Hoặc nếu có, thì chỉ là những thứ thấp kém, mà bất kì con thú nào có được: thèm ăn ngon, thèm rượu thịt ” Trong lời nói này Hồn Trương Ba buộc phải thừa nhận sự có mặt của xác, đồng ý xác có tiếng nói.
Trong màn đối thoại của Hồn Trương Ba với Xác hàng thịt thì chỉ có hai lời đối thoại dài nhất, mạnh mẽ nhất là
khi phủ định sự tồn tại của xác “A, mày cũng biết nói kia à mà chỉ là xác thịt âm u, đui mù” và “Hoặc nếu có, thì chỉ là những thứ thấp kém thèm rượu thịt” Còn lại thì Hồn chỉ im lặng, đau đớn.
+ Xác chỉ ra sự tha hóa của Hồn bằng những chứng cứ khiến Hồn không thể chối cãi Đó là khi Hồn đứng cạnh
vợ người hàng thịt: “tay chân run rẩy, hơi thở nóng rực, cổ nghẹn lại Đêm hôm đó, suýt nữa thì ” Đó là
việc Hồn đang xuôi theo xác, bị xác sai khiến làm cho hồn cũng lâng lâng cảm xúc khi đứng trước những món
ăn dung tục “tiết canh, cổ hũ, khấu đuôi và đủ các thứ thú vị khác”; Đó là việc Hồn Trương Ba cũng trở thành
con người thô lỗ, phũ phàng, khi khuyên thằng con đi vào con đường ngay thẳng không được, ông đã nổi giận:
“tát thằng con tóe máu mồm, máu mũi” Xác cũng nêu bằng chứng cho thấy sự gắn kết giữa thân xác với linh hồn: “Khi muốn hành hạ tâm hồn con người, người ta xúc phạm thể xác Xác phê phán chủ trương của giới trí thức: “đề cao tâm hồn mà coi thường sự tồn tại của xác, bỏ bê thân xác họ khổ sở, nhếch nhác”.
=> Lí lẽ của Xác đã khơi đúng sự thật mà lâu nay Hồn cố tình ngụy biện, chối bỏ
+ Hồn Trương Ba bất lực “Ta ta đã bảo mày im đi” Lời của Hồn ở đây ngập ngừng, Hồn bị dồn vào chân
tường để buộc phải công nhận sự chế ngự của xác
+ Hồn cố gắng cứu vãn tình thế: “Ta vẫn có một đời sống riêng: nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn” Xác đã mỉa mai, chế giễu: “Khi ông phải tồn tại nhờ tôi, chiều theo những đòi hỏi của tôi, mà còn nhận là nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn !” Khi Xác mỉa mai như vậy, Hồn chỉ còn biết bịt tai, không muốn nghe và không
muốn trả lời nữa
+ Xác còn khẳng định: “Tôi là cái bình để chứa đựng linh hồn Nhờ tôi mà ông có thể làm lụng, cuốc xới Ông nhìn ngắm trời đất, cây cối, những người thân Nhờ có đôi mắt của tôi, ông cảm nhận thế giới này qua những giác quan của tôi”.
Trong cuộc đối thoại này, Xác thắng thế nên rất hả hê tuôn ra những lời thoại dài với chất giọng khi thì mỉamai cười nhạo, khi thì lên mặt dạy đời, chỉ trích, châm chọc Còn Hồn chỉ buông những lời thoại ngắn với
giọng nhát gừng, ấp úng: “Nhưng Nhưng”, kèm theo những tiếng than, tiếng kêu tuyệt vọng “Trời !”.
→ Như vậy, lí lẽ của Xác khi tranh cãi với Hồn, Xác khẳng định xác thịt đui mù có quyền lực sai khiến cả linhhồn, trong những hoạt động của thể xác luôn có sự tham gia, can dự của Hồn (dù hồn có muốn hay không ).Đây là quá trình tha hóa tự phát, linh hồn bị nhiễm độc sự dung tục của thể xác
- Kết quả cuộc tranh luận:
+ Cuộc tranh luận của Hồn Trương Ba với xác hàng thịt cuối cùng cũng đi đến hồi kết Xác hàng thịt thắng thế,buộc Hồn Trương Ba phải quy phục xác, còn Hồn Trương Ba cam chịu, buộc phải chấp nhận, lúng túng trước
Trang 7những lí lẽ của thể xác, bởi bản thân Hồn ý thức rõ ràng sự tha hóa diễn ra trong những hành động nhỏ nhất củađời sống
+ Kết thúc cuộc đối thoại, Hồn Trương Ba dằn vặt, đau đớn, hoang mang, tuyệt vọng trở về cuộc sống trái với
chính mình Chi tiết “Hồn Trương Ba bần thần nhập lại vào xác hàng thịt, ngồi lặng lẽ bên chõng” diễn tả cô
đọng tính chất căng thẳng của xung đột kịch: mâu thuẫn không những không được giải quyết mà còn được đẩylên đến một mức cao hơn
- Tâm trạng Hồn Trương Ba: Từ ngạc nhiên sang phẫn nộ, lúng túng, cay đắng bất lực chấp nhận sự hiện
hữu, bành chướng của thể xác đến đuối lí, ấp úng, chỉ biết rồi kêu trời Nhưng thẳm sâu ý thức vẫn không chấpnhận những ý đồ xấu xa muốn lấn át của xác
→ Diễn biến tâm trạng phức tạp trên cho thấy Hồn Trương Ba đang sống trong thế giới nội tâm đau khổ, dằnvặt, giằng xé
* Nghệ thuật:
– Tình huống kịch phát triển tự nhiên, hợp lí Các hành động kịch nối tiếp nhau, đẩy mâu thuẫn kịch lên đếncao trào, tạo nên kịch tính vô cùng căng thẳng, hấp dẫn
– Kết hợp giữa việc miêu tả diễn biến tâm lý và hành động của nhân vật
– Ngôn ngữ kịch: sinh động, gắn liền với tình cảnh, tâm trạng cụ thể; giàu tính triết lí
- Giọng điệu: biến hóa, lôi cuốn
b Ý nghĩa triết lí qua cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba và Xác hàng thịt
- Hồn và xác là hai phương diện của một con người, một nhân cách Con người là một thể thống nhất, hồn vàxác phải hài hòa, đây là hai phần có quan hệ hữu cơ với nhau:
+ Linh hồn giữ vị trí chủ đạo và có cơ sở vật chất là thể xác, điều này có cơ sở từ triết học nhận thức lí tính phải
bắt đầu từ cảm tính, cũng như tình cảm hình thành từ quan hệ cụ thể đời thường, như cảm xúc thẩm mĩ dựa trêncảm quan thị giác, thính giác…
+ Xác cũng có tính độc lập tương đối của nó, cũng có tiếng nói riêng, nhu cầu tự nhiên của nó
- Không thể có một tâm hồn thanh cao trong một thân xác phàm tục, tội lỗi
- Linh hồn phải chịu trách nhiệm cuối cùng về hành động của thân xác Khi con người bị chi phối bởi nhu cầu
bản năng của thân xác thì đừng chỉ đổi cho thân xác, không thể vỗ về, an ủi mình bằng vẻ đẹp siêu hình của tâmhồn Linh hồn phải kiểm soát những nhu cầu tự nhiên của thân xác, phải điều chỉnh nó nhưng không thể phủnhận, phớt lờ nó Không thể coi cái nào quan trọng hơn cái nào giữa phần hồn và phần xác
- Chúng ta cần tôn trọng cả thân xác Thân xác là một phương diện không thể thiếu của một nhân cách con
người vì “Ra khỏi thân xác hồn chẳng có nghĩa lí gì”
- Sự gắn bó giữa hồn và xác là quan trọng nhưng không thể theo cách lấy xác của người này ghép vào hồnngười khác, bởi mỗi con người là thực thể riêng biệt không lặp lại Khi Xác hàng thịt kêu gọi Hồn Trương Ba
“phải sống hòa thuận với nhau” tức là kêu gọi một sự gán ghép khiên cưỡng, bất hợp lí.
- Tác giả cảnh báo “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”, khi con người phải sống trong dung tục thì dung tục
sẽ ngự trị, sẽ dần thắng thế, lấn át và tàn phá những gì trong sạch, đẹp đẽ cao quý của con người Con người cầnđấu tranh để hướng đến cái thiện, cái tốt đẹp
- Con người ta hạnh phúc nhất là được sống đúng với chính mình, sống trong sự hài hòa giữa thân xác và tâmhồn
- Con người phải làm chủ những ham muốn để không bị tha hóa, băng hoại, để có sự thống nhất hài hòa giữalinh hồn và thể xác, vươn tới một nhân cách toàn vẹn
=> Như vậy, Hồn và Xác là những ẩn dụ nghệ thuật lớn, và cuộc đối thoại giữa Hồn và Xác là một tình huống
kịch đặc sắc, tô đậm bi kịch “bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo” ở mỗi con người.
Từ những xung đột bên trong con người qua cuộc đối thoại có tính giả tưởng giữa linh hồn và xác thịt, LưuQuang Vũ hướng tới một vấn đề mang chiều sâu triết học: những bi kịch nảy sinh từ sự tồn tại đầy nghịch lí,trái tự nhiên khiến cái dung tục có cơ hội ngự trị, lấn át và đồng hóa những gì vốn thanh cao, tốt đẹp Từ đó, tácgiả đề xuất và cổ vũ cho cuộc đấu tranh bảo vệ những phẩm chất cao quý của con người nhằm hướng tới khátvọng sống trong sạch, hài hòa giữa thể xác và tâm hồn, vật chất và tinh thần và hoàn thiện nhân cách
3 Kết bài
Hồn Trương Ba, da hàng thịt là vở bi kịch đặc sắc trên nhiều phương diện: Sự kết hợp giữa nội dung hiện thực
với yếu tố kì ảo, nghệ thuật tạo tình huống và dẫn dắt xung đột kịch, sắc thái đa dạng của lời thoại khiến chotâm lí nhân vật được phơi trải, sát với đặc trưng thể loại, ngôn ngữ kịch giàu chất triết lí, giọng điệu tranh biệnđộc đáo Qua đó, tác giả gửi gắm tư tưởng triết lí về đạo đức và nhân sinh sâu sắc, không chỉ có ý nghĩa mộtthời mà còn có ý nghĩa muôn đời
Trang 8Đề 2 Phân tích bi kịch của nhân vật Hồn Trương Ba trong đoạn trích vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ (Ngữ văn 12, Tập một, NXB Giáo dục, 2017) Từ đó, rút ra ý nghĩa phê phán của
đoạn trích.
* Phân tích đề:
- Vấn đề nghị luận: Bi kịch của nhân vật Hồn Trương Ba; ý nghĩa phê phán mà Lưu Quang Vũ gửi gắm trongtác phẩm
- Kiểu bài: Nghị luận về một nhân vật văn học Từ đó, rút ra nhận xét, đánh giá, khái quát.
Thao tác lập luận: Phân tích, chứng minh, bình luận…
- Phạm vi dẫn chứng: Vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ.
- Hồn Trương Ba, da hàng thịt được ra mắt vào năm 1984, là một trong số rất nhiều những vở kịch nổi tiếng
của nhà viết kịch tài ba này Vở kịch mang ý nghĩa phê phán sâu sắc
2 Thân bài
a Giải thích
- Bi kịch: Hiểu theo nghĩa thông thường nhất là tình cảnh éo le, đau đớn của con người
- Nhân vật bi kịch: Là nhân vật có tài, có hoài bão, khát vọng cao cả và đã cố gắng để thực hiện, nhưng lại bịmột thế lực nào đó cản trở khiến cho những hoài bão, khát vọng đó không thể thực hiện được Cuối cùng, nhânvật phải sống trong sự dày vò, đau khổ hoặc thậm chí phải tìm đến cái chết
→ Nói đến “bi kịch”: là nói đến trạng thái đau khổ về tinh thần khi con người đứng trước những mâu thuẫn không thể hóa giải, giữa mong muốn, khát vọng và thực tiễn hoàn toàn trái ngược.
b Phân tích bi kịch của nhân vật Hồn Trương Ba
* Hoàn cảnh dẫn đến bi kịch: Trương Ba là một người làm vườn có lối sông thanh cao, thích đọc sách, đánh
cờ, yêu công việc của mình là ươm những mầm xanh cho cuộc sống Do một việc làm tắc trách của Nam Tào,Trương Ba bị chết oan Để sửa sai, Đế Thích – vị tiên cờ trên Thiên đình đã cho hồn Trương Ba được sống
trong xác anh hàng thịt Hoàn cảnh đó nảy sinh bi kịch của Hồn Trương Ba.
+ Trương Ba cảm nhận được sự thay đổi của chính mình, dù không muốn thừa nhận:“Không! Ta vẫn có một đời sống riêng, nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn ”, dù đổ lỗi cho xác: “ Đấy là mày chứ, chân tay mày, hơi thở của mày” nhưng Trương Ba vẫn không thể phủ nhận được một sự thật đau đớn là ông đang dần đánh mất mình: “Mày đã thắng thế rồi đấy, cái thân xác không phải của ta ạ, mày đã tìm được đủ mọi cách để lấn át ta”.
- Bi kịch bị người thân xa lánh:
+ Nguyên nhân: Sự thay đổi của Trương Ba khiến những người thân và hàng xóm láng giềng không sao hiểu
nổi Càng yêu quý con người trước đây của Trương Ba, họ càng không thể chấp nhận con người hiện tại củaông
+ Biểu hiện: Người vợ mà ông rất mực yêu thương giờ đây buồn bã và cứ nhất quyết muốn bỏ đi Nỗi giận dữ
của cái Gái đã biến thành sự xua đuổi quyết liệt: "Ông xấu lắm, ác lắm! Cút đi! Lão đồ tể, cút đi!" Chị con dâu là người sâu sắc, chín chắn, hiểu điều hơn lẽ thiệt nhưng nỗi buồn đau trước tình cảnh gia đình "như sắp tan hoang
ra cả" khiến chị cũng thốt thành lời cái nỗi đau đó: "Thầy bảo con: Cái bên ngoài là không đáng kể, chỉ có cái bên trong, nhưng thầy ơi, con sợ lắm, bởi con cảm thấy, đau đớn thấy mỗi ngày thầy một đổi khác dần, mất mát dần, tất cả cứ như lệch lạc, nhòa mờ dần đi, đến nỗi có lúc chính con cũng không nhận ra thầy nữa ”.
+ Tâm trạng của Trương Ba: Trương Ba vô vùng đau khổ, tuyệt vọng Nỗi đau khổ biểu hiện ra ở sự lúng túng,bất lực trong cách nói, trong sự nhẫn nhục, chịu đựng của tư thế, trong vẻ nhợt nhạt của thần sắc Qua những
Trang 9biểu hiện ấy, có thể thấy Trương Ba phải mang một gánh nặng tinh thần vượt quá khả năng của ông.
- Bi kịch sống bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo:
+ Con người bên trong của Trương Ba: gắn với những nhu cầu tinh thần cao Trương Ba muốn bảo vệ lương
tâm, giữ gìn danh dự, muốn sống có đạo đức và trách nhiệm và sống thanh thản trong những niềm vui giản dịnhư chăm sóc cây vườn và các cháu…
+ Con người bên ngoài của Trương Ba thì lại khác: Con người bên ngoài Trương Ba gắn với những nhu cầu
của thể xác phàm tục Trương Ba bây giờ cũng thèm ăn thịt, thô lỗ, vụng về và muốn được thỏa mãn những dụcvọng tầm thường…
→ Mối quan hệ giữa bên ngoài và bên trong con người Trương Ba: Sự không phù hợp giữa hồn và xác đã tạo
nên một cuộc sống giả tạo và tồi tệ đến mức chính Trương Ba cũng cảm thấy rất “quái gở” Cuộc sống ấy là
nguyên nhân căn bản dẫn tới nỗi khổ tâm của Trương Ba “sống thế này còn khổ hơn là cái chết” và làm khổ
những người thân của ông
+ Lời nói của Trương Ba với Đế Thích, khi gọi Đế Thích xuống trần gian để giải quyết tình thế bi kịch, đã
khẳng định mạnh mẽ nhu cầu được sống là mình:“không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo”.
Với Trương Ba, nhu cầu sống chính là mình cuối cùng vẫn được đánh giá cao hơn nhu cầu tồn tại Đặt ra vấn
đề “sống như thế nào”, đó chính là biểu hiện của ý thức cao về sự sống và cách sống để có được một cuộc
sống hạnh phúc và có ý nghĩa
+ Cuối cùng, Trương Ba chấp nhận từ bỏ đời sống do cái xác mang lại Trương Ba cũng kiên quyết từ chối mộtcuộc sống vênh lệch khác (khi Đế Thích định sửa sai tiếp tục bằng cách cho hồn Trương Ba nhập vào xác cuTị) để ra đi Nhưng tháng ngày trú ngụ trong xác anh hàng thịt, Trương Ba biết rằng chỉ có cách đó mới đem lại
sự thanh thản: “từ lúc tôi có đủ can đảm để đi đến quyết định này, tôi bỗng cảm thấy mình lại là Trương Ba thật, tâm hồn tôi lại trở lại thanh thản, trong sáng như xưa.”
*Nghệ thuật:
- Tạo dựng xung đột kịch phát triển một cách lôgic, lên đến cao trào
- Khắc họa tâm lí nhân vật rất sinh động
- Ngôn ngữ đa thanh, đa giọng điệu
- Khắc họa nhân vật gắn liền với hành động kịch
2 Ý nghĩa phê phán của đoạn trích
- Phê phán thói chạy theo những ham muốn tầm thường về vật chất, chỉ thích hưởng thụ đến nỗi phàm phu, thôthiển
- Phê phán những kẻ lấy cớ tâm hồn là cao quý, đời sống tinh thần là đáng trọng mà chẳng chăm lo thích đángđến sinh hoạt vật chất, không phấn đấu vì hạnh phúc toàn vẹn Thực chất, đây là biểu hiện của chủ nghĩa duytâm chủ quan, của sự lười biếng, không tưởng
- Phê phán tình trạng sống giả, không dám và cũng không được sống là chính bản thân mình Đó là nguyênnhân đẩy con người đến chỗ tha hóa do danh và lợi
3 Kết bài
- Lưu Quang Vũ từng tự bạch rằng, động lực thôi thúc mình viết kịch cũng là những động lực khiến mình làmthơ Đó là khát vọng muốn được bày tỏ, muốn được thể hiện tâm hồn mình và thế giới xung quanh, muốn đượctham dự vào dòng chảy mãnh liệt của đời sống, được trao gửi và dâng hiến
- Hồn Trương Ba, da hàng thịt là vở kịch kết tinh cả cái tâm và cái tài của người cầm bút Chính vì thế, từ khi
ra đời đến nay, vở kịch vẫn có sức hấp dẫn lớn đối với độc giả và khán giả
Đề 3 Trong vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ có đoạn:
Hồn Trương Ba: Ông Đế Thích ạ, tôi không thể tiếp tục mang thân anh hàng thịt được nữa, không thểđược!
Đế Thích: Sao thế? Có gì không ổn đâu!
Hồn Trương Ba: Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn được là tôi toànvẹn
Đế Thích: Thế ông ngỡ tất cả mọi người đều được là mình toàn vẹn cả ư? Ngay cả tôi đây Ở bên ngoài,tôi đâu có được sống theo những điều tôi nghĩ bên trong Mà cả Ngọc Hoàng nữa, chính người lắm khi cũng
Trang 10phải khuôn ép mình cho xứng với danh vị Ngọc Hoàng Dưới đất, trên trời đều thế cả, nữa là ông Ông đã bịgạch tên khỏi sổ Nam Tào Thân thể thật của ông đã tan rữa trong bùn đất, còn chút hình thù gì của ông đâu!
Hồn Trương Ba: Sống nhờ vào đồ đạc, của cải người khác, đã là chuyện không nên, đằng này đến cáithân tôi cũng phải sống nhờ anh hàng thịt Ông chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi sống, nhưng sống như thế nào thìông chẳng cần biết!
(Ngữ văn 12, Tập hai, NXB Giáo dục Việt Nam, 2013, tr 149)
Phân tích khát vọng của nhân vật Hồn Trương Ba trong đoạn trích trên Từ đó, trình bày suy nghĩ củaanh/chị về vấn đề: con người cần được sống là chính mình
Gợi
ý
* Giới thiệu vài nét về tác giả, tác phẩm, đoạn trích
- Lưu Quang Vũ là một trong những cây bút tài hoa bậc thầy để lại những dấu ấn trong rất nhiều thể loại nhưthơ, văn xuôi và đặc biệt là kịch Ông là một trong những nhà soạn kịch tài năng nhất của nền văn học nghệthuật Việt Nam hiện đại
- “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” là một trong những tác phẩm xuất sắc nhất, đánh dấu sự đột phá trong sángtác của Lưu Quang Vũ
- Khái quát vấn đề cần nghị luận
* Phân tích khát vọng của nhân vật Hồn Trương Ba
- Khát vọng được thoát ra khỏi nghịch cảnh phải sống nhờ trong thân xác anh hàng thịt:
+ Ý thức được tình cảnh trớ trêu là phải sống bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo
+ Thấm thía nỗi đau khổ và không chấp nhận tình trạng vênh lệch giữa hồn và xác Các từ ngữ không thể tiếptục, không thể được, không thể trong lời thoại của Trương Ba cho thấy thái độ kiên quyết, dứt khoát của nhânvật
- Khát vọng được sống là chính mình:
+ Muốn là mình một cách toàn vẹn; thể xác và linh hồn hòa hợp; bên trong và bên ngoài, suy nghĩ và hànhđộng thống nhất
+ Mong muốn một cuộc sống có ý nghĩa, không chấp nhận sự dung tục, tầm thường: Ông chỉ nghĩ đơn giản
là cho tôi sống, nhưng sống như thế nào thì ông chẳng cần biết!
* Đánh giá
- Khát vọng của Hồn Trương Ba đã cho ta thấy vẻ đẹp tâm hồn của con người trong cuộc đấu tranh chống lại
sự dung tục, giả tạo; bảo vệ quyền được sống là chính mình; hướng đến sự hoàn thiện nhân cách
- Khát vọng của Hồn Trương Ba được thể hiện sâu sắc nhờ ngôn ngữ kịch hấp dẫn, giàu sức khái quát
và tính triết lí
Trình bày suy nghĩ của mình về vấn đề: con người cần được sống là chính mình
Trình bày được ý kiến của mình về vấn đề con người cần được sống là chính mình, trong đó cần nêu được: + Thế nào là được sống là chính mình?
+ Vì sao con người cần được sống là chính mình?
+ Làm thế nào để con người được sống là chính mình?
Đề 4 Cảm nhận về hai đoạn đối thoại sau trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt:
(1)
Vợ Trương Ba: Ông bây giờ còn biết đến ai nữa! Cu Tị ốm thập tử nhất sinh, từ đêm qua đến giờ mê man, mẹ
nó khóc đỏ con mắt Khổ! Thằng bé ngoan là thế! Cái Gái thương bạn, ngơ ngẩn cả người Không hiểu thằng
bé có qua được không, khéo mà (một lát) Cái thân tôi thì sao trời lại không bắt đi cho rảnh!
………
Vợ Trương Ba: Ông bảo không được nhưng tôi biết sự thể sẽ đến như vậy, ông sẽ đành ưng chịu như vậy
Tôi không còn giúp gì ông được, tốt nhất là là không có tôi nữa, cũng không có khu vườn nữa! (bỏ ra)
Hồn Trương Ba: Bà! (Ngồi xuống, tay ôm đầu) "
(2)
(Vườn cây rung rinh ánh sáng Ở một góc nhà đó, hiện lên cảnh tượng cu Tị đang ôm chầm lấy mẹ, chị Lụa cuống quýt vuốt ve con Bà vợ Trương Ba xuất hiện ở phía trước sân khấu)
Vợ Trương Ba: Ông ở đâu? Ông ở đâu?
(Giữa màu xanh cây vườn, Trương Ba chập chờn xuất hiện.)
………
Cái Gái: Cho nó mọc thành cây mới Ông nội tớ bảo vậy Những cây sẽ nối nhau mà lớn khôn Mãi Mãi "
Trang 11(Trích Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ, SGK Ngữ văn 12, tập hai, NXB Giáo dục 2017,
trang 153)
Từ đó rút ra ý nghĩa nhân sinh mà tác giả gửi gắm qua hai đoạn đối thoại.
* Phân tích đề:
- Vấn đề nghị luận:
+ Nội dung và nghệ thuật của đoạn đối thoại giữa Hồn Trương Ba với vợ và đoạn kết
+ Tư tưởng nhân sinh của Lưu Quang Vũ
- Kiểu bài: Nghị luận về hai đoạn trích Từ đó, rút ra nhận xét, đánh giá, khái quát.
Thao tác lập luận: Phân tích, chứng minh, bình luận…
- Phạm vi dẫn chứng: Đoạn đối thoại giữa Hồn Trương Ba với vợ và đoạn kết trong vở kịch Hồn Trương Ba,
da hàng thịt của Lưu Quang Vũ.
* Dàn ý:
1 Mở bài
- Giới thiệu về tác giả Lưu Quang Vũ và tác phẩm Hồn Trương Ba, da hàng thịt.
- Giới thiệu về hai đoạn đối thoại
- Người vợ mà ông rất mực yêu thương giờ muốn bỏ đi: “đi đâu cũng được… còn hơn là thế này…” Bà đau
khổ không phải vì những rắc rối do ông Trương Ba sống trong thân xác anh hàng thịt gây ra Hơn ai hết, bà
hiểu đó là cái giá phải trả để ông được sống Bà đau khổ vì ông Trương Ba đã thay đổi: “Ông đâu còn là ông, đâu còn là ông Trương Ba làm vườn ngày xưa” Đó không phải là sự thay đổi về hình dáng bên ngoài mà là sự
thay đổi của tâm hồn, nhân cách bên trong Ông Trương Ba ngày xưa là người làm vườn, có những thú vui taonhã, thích đọc sách, đánh cờ, ươm những mầm xanh cho cuộc sống, quan tâm và yêu thương những người thântrong gia đình Ông Trương Ba bây giờ thô lỗ và phũ phàng lắm và hầu như không biết gì về mọi việc, mọingười xung quanh, suốt ngày chìm đắm trong những thú vui bản năng, tầm thường
- Trước những đau khổ của vợ, Hồn Trương Ba đành bất lực vì bà đã nói ra cái điều mà chính ông cũng cảmnhận được Ông không thể nói lên bất cứ lời an ủi nào, chỉ hỏi những câu vu vơ, vô hồn kèm theo những độngtác dằn vặt, những lời than
- Hồn Trương Ba nhận thức sâu sắc về sự tồn tại vô lí và vô nghĩa của mình Cuộc sống còn có ý nghĩa gì khibản thân bị đau khổ dày vò và không những không đem lại niềm vui cho ai mà còn gây đau khổ cho nhữngngười mà mình yêu thương Sau cuộc đối thoại với cái Gái và chị con dâu, Hồn Trương Ba càng thấm thía hơncuộc sống vô nghĩa của mình, đó là tác động tâm lí cuối cùng như giọt nước tràn li khiến cho ông đi đến quyếtđịnh dứt khoát: châm hương gọi Đế Thích, trả lại thân xác anh hàng thịt, xin cho cu Tị được sống còn mình thìmãi mãi ra đi, không nhập vào thân xác của bất kỳ ai nữa
* Nghệ thuật: Ngôn ngữ đối thoại sắc sảo, dồn nén, thể hiện được những day dứt, giằng xé trong nội tâm nhân
vật…
b Phân tích đoạn đối thoại thứ hai
* Nội dung
- Đoạn đối thoại diễn ra trong khung cảnh: "vườn cây rung rinh ánh sáng" Đây là không gian quen thuộc gắn với
con người ông Trương Ba, nơi lưu giữ những hồi ức đẹp đẽ về một ông Trương Ba hiền lành có tâm hồn sáng,yêu thiên nhiên, gắn bó với công việc và người thân trong gia đình Trong đoạn có hai chi tiết quan trọng: Lờithoại của ông Trương Ba với vợ và hành động của cái Gái ăn quả na rồi vùi hạt xuống đất rồi nói với cu Tị: cho
nó mọc thành cây mới
+ Chi tiết 1: Hồn Trương Ba xuất hiện qua lời dẫn chuyện: "Giữa màu xanh cây vườn ( ) chập chờn xuất hiện".
Đó chỉ là cái bóng, rồi Trương Ba lên tiếng với vợ: "Tôi vẫn ở liền ngay bên bà đây, ngay trên bậc cửa nhà ta, trong ánh lửa bà nấu cơm, con dao bà giẫy cỏ Không phải mượn thân ai cả, tôi vẫn ở đây trong vườn cây nhà ta, trong những điều tốt lành của cuộc đời, trong mỗi trái cây cái Gái nâng niu" Đây là lời văn, lời nói
thấm đẫm cảm xúc thương yêu, quý mến khi được gần gũi bên những người thân, là hạnh phúc của Trương Bakhi được trở lại là chính mình Qua lời thoại của Hồn Trương Ba, người đọc cảm nhận được mặc dù giờ đâyhồn ông không có thân xác trú ngụ, chỉ là cái bóng chập chờn mờ ảo, vô hình, nhưng đó lại là lúc sự hiện diệncủa Hồn Trương Ba nhiều nhất, thường trực nhất Qua lời thoại này, nhà viết kịch cũng gửi gắm những triết lý
Trang 12nhân sinh sâu sắc về cuộc sống và cả cái chết: Cái chết không đáng sợ khi con người ý thức được ý nghĩa sâusắc của cuộc sống, khi con người đã sống hết mình cho những điều mà mình yêu thích và theo đuổi, đã đem đếnniềm vui, niềm hạnh phúc cho mọi người, đặc biệt là khi con người vẫn giữ được bản chất tốt đẹp của mình.
→ Trương Ba đã chọn sự ra đi nhưng linh hồn của ông không hoàn toàn tan biến vào hư vô Linh hồn ấy hòacùng thiên nhiên cây lá trong vườn, vẫn luôn gắn bó với những người thân, vẫn tồn tại trong những sự vật bình
dị nhất, vẫn hằng sống hằng vui buồn cùng họ, vẫn hiện diện trong những điều tốt lành của cuộc sống…
+ Chi tiết 2: Hành động của cái Gái và lời thoại với cu Tị: vùi hạt na xuống đất cho nó mọc thành những câymới Hình ảnh này mang ý nghĩa biểu tượng: Cái Gái tiếp nối những điều tốt đẹp mà ông Trương Ba vẫn làmkhi còn sống là gieo những mầm xanh cho sự sống Đó còn là biểu tượng cho sự hồi sinh của linh hồn ôngTrương Ba trong những điều tốt lành của cuộc đời Dù ông nội của cái Gái đã mất đi về thể xác nhưng tronglòng nó ông nội đã hoàn nguyên kì diệu về tâm hồn Ông Trương Ba đang sống một sự sống khác, sự sốngtrong tâm hồn của những người thân yêu
* Nghệ thuật: Đoạn kết với những chi tiết nghệ thuật giản dị, gần gũi mà có ý nghĩa biểu tượng sâu sắc Ngôn
ngữ vừa dung dị vừa giàu chất thơ, một chất thơ vút lên từ cuộc sống đời thường còn nhiều trái ngang và bikịch
c Ý nghĩa nhân sinh sâu sắc
– Con người chỉ thực sự hạnh phúc khi được là chính mình Khi phải sống nhờ, sống gửi, sống chắp vá, sốngphụ thuộc vào người khác để đánh mất mình thì cuộc sống ấy là bi kịch với chính con người đó và với nhữngngười xung quanh
– Ý nghĩa sự sống nhiều khi không phải ở sự tồn tại sinh học mà chính là sự hiện diện của ta trong suy nghĩtrong nỗi nhớ của những con người còn sống Vẻ đẹp tâm hồn có đời sống dài lâu và bất tử so với thể xác Tâmhồn cao khiết của ông Trương Ba vẫn có mặt trong nỗi hoài niệm, mỗi niềm vui nỗi buồn của cuộc sống
– Đoạn trích đem lại bài học nhân sinh thấm đẫm giá trị nhân văn: Được sống làm người là vô cùng quý giánhưng được sống đúng mình, sống trọn vẹn những giá trị mình vốn có và theo đuổi còn quí giá hơn; sự sống chỉthật sự có ý nghĩa khi con người được sống tự nhiên, hài hoà giữa thể xác và tâm hồn Hạnh phúc của conngười là chiến thắng được bản thân, chiến thắng sự dung tục, hoàn thiện được nhân cách và vươn tới những giátrị về tinh thần cao quý
Phân tích tâm trạng của nhân vật Hồn Trương Ba qua hai lời thoại trên, từ đó làm nổi bật những thay đổi trong nhận thức của nhân vật.
* Phân tích đề:
- Vấn đề nghị luận: Tâm trạng của nhân vật Hồn Trương Ba, những thay đổi trong nhận thức của nhân vật
- Kiểu bài: Nghị luận về hai chi tiết Từ đó, rút ra nhận xét, đánh giá, khái quát.
Thao tác lập luận: Phân tích, chứng minh, bình luận…
- Phạm vi dẫn chứng: Vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ.
* Dàn ý:
1 Mở bài
- Giới thiệu về tác giả Lưu Quang Vũ và tác phẩm Hồn Trương Ba, da hàng thịt.
- Giới thiệu về hai chi tiết
2 Thân bài: Phân tích tâm trạng của nhân vật qua hai lời thoại
a Lời thoại 1: Khi đối thoại với xác anh hàng thịt, hồn Trương Ba nói: “Không! Ta vẫn có một đời sống riêng: Nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn”
– Hoàn cảnh của Trương Ba: Vốn là người làm vườn hiền lành, ngay thẳng, trong sạch nhưng do sự tắc tráchcủa quan nhà trời, Trương Ba phải sống nhờ trong thân xác của anh hàng thịt Trương Ba dần bị nhiễm những
thói hư tật xấu của xác hàng thịt, nhưng bản thân ông vẫn cố bảo vệ phần hồn của mình và cho rằng “Không!
Ta vẫn có một đời sống riêng: nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn”.