10 ngay o hue_882.pdf

10 ngay o hue_882.pdf

LÚĐI NHAĐ XUÍỊT BAÊN

Khi noâi ăïịn nhûông thađnh tûơu rûơc rúô cuêa vùn hoơc hiïơn ăaơi

Viïơt Nam, ăùơc biïơt lađ thúđi kyđ 1930-1945 vađ tiïịp tuơc vïì sau nađy cuêa

nïìn vùn hoơc caâch maơng, khöng thïí khöng noâi ăïịn möơt tiïìn ăïì hïịt

sûâc quan troơng, möơt cöng cuơ cú baên nhíịt ăïí taơo nïn taâc phíím vùn

hoơc, ăoâ lađ ngön ngûô, lađ tiïịng Viïơt La tinh hoâa, tûâc chûô quöịc ngûô

nhû ta thûúđng goơi líu nay Viïơc duđng míîu tûơ La tinh ăïí ghi ím

tiïịng Viïơt (La tinh hoâa tiïịng Viïơt) ăaô ặúơc caâc nhađ truýìn giaâo

Phûúng Tíy thûơc hiïơn tûđ caâc thïị kyê trûúâc Ăùơc biïơt phaêi kïí ăïịn

cöng lao cuêa Alïịchxùng ăúđ Röịt ăaô tiïịp tuơc cöng viïơc cuêa caâc nhađ

truýìn ăaơo trûúâc ăoâ, biïn soaơn ặúơc cuöịn tûđ ăiïín ăíìu tiïn

Dictionnatium anamitium lusitanun et latinum1(1)

Nhûng chûô quöịc ngûô tûđ lônh vûơc giao tiïịp truýìn ăaơo, lônh

vûơc hađnh chñnh cuêa chñnh quýìn thuöơc ắa ăïịn tiïịng Viïơt nhû lađ

ngön ngûô chñnh thûâc cuêa ăúđi söịng xaô höơi, cuêa baâo chñ truýìn thöng,

cuêa vùn hoơc nghïơ thuíơt lađ caê möơt thúđi gian dađi ăïí lađm quen, ređn

ruôa, trau chuöịt cho ăïịn thuíìn thuơc Thúđi gian chuíín bõ ăoâ khaâ dađi,

khoaêng trïn ba thïị kyê (tûđ thïị kyê 16 cho ăïịn tíơn gíìn giûôa thïị kyê

20 (thúđi kyđ 1930 - 1945) Vađ, nhûông baâo, taơp chñ, nhûông cöng baâo

úê thúđi kyđ nađy, duđ theo caâc xu hûúâng chñnh trõ xaô höơi khaâc nhau,

ăïìu coâ taâc duơng khaâch quan thuâc ăííy sûơ phaât triïín hoađn thiïơn cuêa

Tiïịng Viïơt La tinh hoâa, cuêa chûô quöịc ngûô

Trong söị caâc baâo, taơp chñ nhû Ăöng Phaâp, Trung Bùưc tín

vùn, An Nam taơp chñ, Nam Phong taơp chñ thò taơp chñ Nam Phong

do Phaơm Quyđnh lađm chuê buât (tûđ 1917 ăïịn 1934) coâ nhûông ăoâng

goâp cíìn ặúơc nhòn nhíơn laơi Trong söị caâc cíy buât chñnh cuêa Nam

Phongnhû Nguýîn Maơnh Böíng, Ăöng Chíu Nguýîn Hûôu Tiïịn, hai

cha con Nguýîn Baâ Hoơc, Nguýîn Baâ Traơc, Phaơm Duy Töịn thò cíy

buât chuê baâo Phaơm Quyđnh lađ nöíi bíơt nhíịt Thûúơng Chi ăaô viïịt

1 Tûơ ăiïín Annam - Böì Ăađo Nha vađ La Tinh Röme 1651

thûúđng xuýn vïì nhiïìu thïí loaơi trïn baâo nađy: dõch thuíơt, thöng tin,

bònh luíơn, khaêo cûâu Caâc buât kyâ Trííy höơi Chuđa Hûúng, Mûúđi

ngađy úê Húị, Möơt thaâng úê Nam Kyđ coâ thïí goơi lađ buât kyâ du lõch, khi

Phaơm Quyđnh múâi ra lađm baâo Nam Phong, ăíìy hùm húê cuêa möơt

ngûúđi ham hiïíu biïịt, ýu mïịn thiïn nhiïn, tòm hiïíu caâc di saên vùn

hoâa, caâc phong tuơc tíơp quaân Trong buât kyâ Trííy höơi Chuđa Hûúng,

taâc giaê ríịt bađi baâc tïơ mï tñn buön thíìn baân thaânh nhûng laơi toê ra

thñch thuâ khi thûúêng ngoaơn caênh ăeơp thiïn nhiïn vađ tòm thíịy úê

Ăaơo Phíơt chín chñnh möơt nguöìn cûâu röîi tím höìn Trong Buât kyâ

Mûúđi ngađy úê Húị, vúâi möơt thúđi gian ngùưn nguêi, taâc giaê ăaô nïu ặúơc

nhiïìu hònh aênh phaên aânh tònh hònh ăúđi söịng, dín tònh thúđi íịy

cuđng veê ăeơp kyđ aêo cuêa caênh nuâi non söng nûúâc, caâc cöng trònh kiïịn

truâc ăùơc sùưc cuêa cöị ăö Húị, gùơp gúô nhûông gia ằnh quñ töơc coâ danh

tiïịng nhû nûô sô Ăaơm Phûúng (meơ ăeê nhađ vùn Haêi Triïìu tûâc

NguýînKhoa Vùn ) Ăùơc biïơt trong thiïn buât kyâ nađy Phaơm

Quyđnh ặúơc tíơn mùưt chûâng kiïịn lïî tïị Nam Giao Nhûông ghi cheâp

nađy ríịt coâ giaâ trõ trong viïơc tòm hiïíu phong tuơc cung ằnh thúđi nhađ

Nguýîn ÚÊ Möơt thaâng úê Nam Kyđ, taâc giaê ăaô nhíơn biïịt súâm vađ ríịt

ăuâng tñnh caâch ăúđi söịng Nam Böơ, ghi laơi ặúơc nhiïìu ăiïìu vïì ăúđi

söịng Nam Kyđ luơc tónh luâc ăoâ, vïì tònh hònh cuêa caâc Höơi khuýịn hoơc

vađ baâo chñ Nam Kyđ ặúng thúđi Toâm laơi, vïì mùơt nöơi dung, caâc buât

kyâ du lõch cuêa Phaơm Quyđnh ăaô ghi laơi ặúơc nhiïìu mùơt vïì thiïn

nhiïn ăíịt nûúâc, phong tuơc tíơp quaân vađ ăúđi söịng ặúng thúđi, caâch

viïịt híịp díîn, suy tû phong phuâ, gíy ặúơc tònh caêm töịt cho ngûúđi

ăoơc vïì nghôa vuơ cuêa ngûúđi cöng dín ăöịi vúâi quöịc gia, vúâi truýìn

thöịng vùn hoâa cuêa tiïìn nhín

Cíìn phaêi khùỉng ắnh nhûông ăoâng goâp cuêa taâc giaê Phaơm

Quyđnh vïì ngön ngûô tiïịng Viïơt hiïơn ăaơi (chûô quöịc ngûô) Nïịu chuâng

ta nhúâ laơi khoaêng nhûông nùm hai mûúi, vùn xuöi quöịc ngûô chûa

phaêi ăaô ăaơt ăïịn trònh ăöơ thuíìn thuơc Thúđi íịy, möơt ngûúđi ặúơc dû

luíơn chuâ yâ lađ Hoađng Tñch Chu ặa ra löịi vùn múâi chöịng laơi thûâ vùn

biïìn ngíîu truýìn thöịng, taâc giaê nađy thûúđng kyâ lađ Vùn Töi, vađ giúâi

vùn hoơc thûúđng goơi lađ thûâ vùn cöơc, ăaô ặúơc coi nhû möơt sûơ ăöíi múâi

maơnh daơn (theo Vuô Ngoơc Phan -Nhûông nùm thaâng íịy, höìi kyâ, Nxb

Vùn hoơc, 1987) thò nhûông buât kyâ du lõch cuêa Phaơm Quyđnh trong

nhûông nùm 1918-1919 ăaô toê ra lađ möơt gioơng vùn tröi chaêy, uýín

chuýín, diïîn ăaơt ặúơc nhiïìu nöơi dung phong phuâ

Phaơm Quyđnh hoaơt ăöơng khaâ röơng trïn caâc lônh vûơcchñnh trõ,

vùn hoâa, nghïơ thuíơt Öng chuê trûúng dûơa vađo ngûúđi Phaâp ăïí díìn

díìn ăođi laơi quýìn tûơ trõ, (chuê trûúngthuýịt líơp hiïịn, dûơa vađo hiïơp

ûúâc AÂcmùng 1883 ăïí ăođi laơi quýìn tûơ trõ) khaâc vúâi Nguýîn Vùn

Vônh chuê trûúng ăïí cho ngûúđi Phaâp cai trõ trûơc tiïịp (thuýịt trûơc

trõ) Phaơm Quyđnh toê ra thíìn phuơc vùn hoâa Phaâp, nûúâc Phaâp cuông

nhû chñnh quýìn thuöơc ắa Phaâp úê Viïơt Nam, nhûông quan hïơ

chñnh trõ giûôa Phaơm Quyđnh vúâi chñnh quýìn thûơc dín Phaâp lađ ăïì

tađi thuöơc lônh vûơc chñnh trõ - lõchsûê Öng ăaô, ăang vađ seô cođn ặúơc

phín tñch, ăaânh giaâ, phï phaân trïn lônh vûơc nađy, nhûng vïì mùơt

vùn hoâa, vùn hoơc, vïì tiïịn trònh phaât triïín cuêa vùn xuöi quöịc ngûô

thòcöng lao ăoâng goâp cuêa öng cíìn ặúơc nhòn nhíơn laơi Ăiïìu ăoâ ăaô

ặúơc thïí hiïơn phíìn nađo trïn caâc cöng trònh gíìn ăíy Trong Tûđ ăiïín

Vùn hoâa Viïơt Nam (Nxb Vùn hoâa - Thöng tin Hađ Nöơi 1993) ăaô ghi

nhíơn ăiïìu ăoâ vađ taâc giaê Phaơm Quyđnh ăaô ặúơc ặa vađo chûúng

trònh giaêng daơy úê nhađ trûúđng (Saâch giaâo khoa Vùn 12 Nxb Giaâo

duơc 199 ) Vò víơy viïơc cho in laơi caâc buât kyâ du lõch cuêa Phaơm

Quyđnh chó lađ cuơ thïí hoâa sûơ ăaânh giaâ laơi taâc giaê nađy trïn lônh vûơc

vùn hoơc - baâo chñ, vúâi tû caâch lađ möơttaâc giaê vùn hoơc Ăïí giuâp cho

viïơc nghiïn cûâu tiïịn trònh vùn xuöi quöịc ngûô cuông nhû chûô quöịc

ngûô, vađ ngön ngûô tiïịng Viïơt hiïơn ăaơi, chuâng töi giûô nguýn traơng

hònh thûâc vùn phong cuêa taâc giaê, chó lûúơc boê nhûông chi tiïịt xeât

khöng cíìn gúơi laơi

Xin trín troơng giúâi thiïơu cuđng baơn ăoơc vađ ríịt mong nhíơn

ặúơc sûơ phï bònh goâp yâ cuêa caâc nhađ nghiïn cûâu vađ ăöng ăaêo baơn

ăoơc

Hađ Nöơi thaâng 6-1994 Nhađ Xuíịt baên Vùn hoơc

MÛÚĐI NGAĐY ÚÊ HÚỊ

Nhín dõp tïị Nam Giao töi coâ vïì chúi Húị, thíơt lađ phó caâi lođng

mong moêi ăaô líu nay Sinh trûúêng úê möơt núi ăö höơi múâi, khöng cođn

tñ gò lađ caâi díịu vïịt cûơu thúđi, möịi hoađi cöí víîn thûúđng canh caânh

trong lođng Quan niïơm vïì lõch sûê nûúâc nhađ, tröng quanh mònh

khöng coâ caâi caênh tûúơng gò ăuê nhùưc laơi nhûông sûơ nghiïơp nhúân nhao

cuêa ăúđi trûúâc, tònh aâi quöịc víîn thûúđng ngang ngang trong daơ Nïn

víîn ûúâc ao ặúơc vïì núi Ăïị Ăö ăïí chiïm ngûúông caâi hònh aênh cuêa

Töí quöịc Nay sûơ hi voơng ăaô thađnh, mùưt ăaô ặúơc tröng, tai ăaô ặúơc

nghe, tinh thíìn ăaô caêm caâi höìn xûa cuêa loađi giöịng, thín thïí ăaô göơi

caâi khñ thiïng cuêa nuâi söng, muöịn ăem nhûông sûơ kiïịn vùn, sûơ caêm

giaâc, sûơ tû tûúêng trong mûúđi ngađy úê chöịn Trûúđng An thuíơt laơi cho

caâc baơn ăoơc baâo nghe, tûúêng cuông giuâp ặúơc möơt phíìn cho caâi quan

niïơm cuêa quöịc dín ăöịi vúâi Töí quöịc víơy

Xûa chííy Kinh míịt hai mûúi ngađy, nay nhúđ coâ xe hoêa xe húi

ăi ặúđng böơ chó vûđa ăíìy hai ngađy trođn Bùưt ăíìu ăi tûđ Hađ Nöơi ngađy

19 thaâng 3 tíy, ngađy 21 túâi Húị, úê Húị 12 ngađy, ngađy 2 thaâng 4

bùưt ăíìu vïì, chiïìu ngađy 3 túâi Hađ Nöơi, vûđa ăi vûđa úê vûđa vïì caê thaêy 16

ngađy Ăi qua mûúđi tónh: Hađ Ăöng, Hađ Nam, Nam Ăõnh, Ninh

Bònh, Thanh Hoâa, Nghïơ An, Hađ Tônh, Quaêng Bònh, Quaêng Trõ,

Thûđa Thiïn; traêi nhiïìu caênh khaâc nhau: khi ruöơng luâa, khi ăöìng

coê, khi non thíịp, khi nuâi cao, khi sa maơc, khi cao nguýn, khi qua

söng, khi men bïí; giaêi Höìng Lônh, nuâi Hoađnh Sún, bïịn söng

Gianh, truöng nhađ Höì, nhûông núi coâ tiïịng to tiïịng dûô ngađy xûa líìn

lûúơt trònh bíìy ra trûúâc mùưt, chó khaâc cöí nhín lađ thín khöng phaêi

chõu khoâ nhoơc mađ trong khoaêng hai ngađy thu ặúơc möơt maênh

giang sún cuêa cöị quöịc ÚÊ vađo thúđi ăaơi khai thöng cuông coâ nhiïìu

ăiïìu tiïơn lúơi, nhûng coâ nheô keâm caâi thuâ riïng cuêa caâc cuơ ngađy xûa,

thong dong bíìu rûúơu tuâi thú, ăi ăïịn ăíu ăïì võnh ăïịn ăíịy, chùỉng

quaên ngađy qua thaâng laơi, caâi thín nhađn khöng hïơ luơy vúâi thúđi

gian! Ngađy nay thúđi giúđ ăaô coi lađ víơt ríịt quñ úê ăúđi, ngûúđi ăúđi ăöịi vúâi

ngađy giúđi ăaô sinh lođng buên són, thò caâi höìn thú líịy ăíu mađ lai laâng

ặúơc nhû xûa! Cho nïn ăiïơn khñ, húi nûúâc, xe hoêa, xe húi, khöng

phaêi lađ nhûông “thi khöị” thiïn nhiïn cuêa giúđi ăíịt

Saâu giúđ saâng ngađy 19 lïn xe hoêa vïì Vinh, nùm giúđ chiïìu túâi

núi Tûđ Hađ Nöơi ăïịn Ninh Bònh lađ phong caênh ăíịt ăöìng bùìng, ăíịt

bùìng giúđi phùỉng, baât ngaât mïnh möng, ngûúđi ặâng giûôa nhû giam

mònh trong caâi nguơc nhúân Ai sinh trûúêng úê chöịn ăöìng bùìng xûâ

Bùưc, tûđ thuêa nhoê ăíìy mùưt chó lađ caâi caênh giúđi biïịc ruöơng xanh,

song song bíịt tuýơt, múâi biïịt caâi khöí laơ nhû caâi khöí keê tuđ nhín,

khao khaât nhûông caênh nuâi non cao thùỉm, gođ ăöịng khi khu Theo

saâch ắa lyâ thò nhûông bíơc anh tađi huđng kiïơt thûúđng sinh ra úê gíìn

núi cao phong tuíịn lônh: mùưt nhòn nhûông caênh tûúơng nhúân nhao,

lođng tíịt röơng raôi mađ trñ tíịt cao síu Saâch tíy cuông thûúđng noâi

ngûúđi ÍỊn Ăöơ ăúđi xûa súê dô saâng líơp ra ặúơc nhûông tön giaâo triïịt lyâ

cao thím nhû ăaơo Thñch ca, ăaơo Phïơ ăađ, cuông lađ búêi sinh trûúêng úê

dûúâi nuâi Tuýịt Sún, tinh thíìn thûúđng theo ngoơn nuâi cao mađ bay

böíng lïn chöịn khöng gian vö cûơc Nhû thïị thò xûâ ăöìng bùìng hiïịm

ngûúđi anh tuíịn cuông lađ phaêi: ngûúđi ăöìng bùìng caâi trñ khöng lïn

khoêi ngoơn cíy tre! - Tûđ Ninh Bònh giúê vađo múâi thíịy nhiïìu nuâi non,

trûúâc cođn thíịp, röìi cao díìn maôi lïn Nuâi thûúđng ăöơt khúêi úê giûôa

caânh ăöìng, ăaâ trùưng moơc rïu xanh, ăen ăen ăöịm ăöịm, tröng xa

nhû nhûông maênh thađnh bõ tađn phaâ ăaô líu ngađy, hay lađ nhûông bûâc

tûúđng ăöí naât cuêa caâi líu ăađi khöíng löì tûđ thúđi thûúơng cöí Tröng

nhûông nuâi ăoâ khöng khiïịp súơ mađ chaơnh thûúng, vò noâ trú vú xú xaâc

giûôa ăöìng, coâ caâi hònh daơng tiïu ăiïìu nhû ngûúđi ăau ăúân trong

lođng: möơc thaơch cuông coâ linh höìn chúâ chùỉng khöng! Nhûng tûđ vuđng

Thanh Nghïơ giúê vađo thò nuâi ăaô thíịy liïn tiïịp nhau mađ thađnh tûđng

rùơng dađi, ăaâ thûúđng líîn ăíịt, coê cíy ríơm raơp, khöng xú xaâc nhû

nhûông nuâi trïn kia Hònh trođn sùưc mûúơt, nhû möơt ăađn voi cûơc lúân

theo nhau tûơ trong rûđng Vaơn Tûúơng ra ăïịn búđ bïí Ăöng “Höìng

Lônh cûêu thíơp cûêu phong” lađ bùưt ăíìu tûđ ăíịy Xe lûêa chaơy nhanh,

khöng thïí ăïịm ặúơc coâ ăuê chñn mûúi chñn ngoơn khöng Nhûng

tuâng sûê ăïịm ặúơc mađ caâi söị hoùơc nhiïìu hún hay ñt keâm thò coâ hïì

chi; caâi tïn cuêa cöí nhín ăùơt víîn lađ coâ yâ võ, díîu khöng ăuâng cuông

chùỉng giaêm ăi chuât nađo Öi! Caâi höìn thú cuêa cha öng!

Ăïm höm íịy nguê taơi Vinh, saâng höm sau lïn xe húi ăi vïì

Ăöng Hađ Xe húi coâ thïí ăi tûđ Vinh vïì Ăöng Hađ trong 12 giúđ, nhûng

xe hoêa tûơ Ăöng Hađ vïì Húị chó coâ möơt chuýịn chaơy chñn giúđ saâng,

vaê Ăöng Hađ lađ möơt nhađ ga cuđng tõch úê ăïm khöng tiïơn, nïn ûúâc

nùm saâu giúđ chiïìu túâi Ăöìng Húâi lađ tónh lyơ tónh Quaêng Bònh nguê

ăïm ăíịy, saâng höm sau ăi nöịt Ăöìng Húâi vïì Ăöng Hađ, vûđa gùơp

chuýịn xe lûêa vïì Húị, ăuâng 12 giúđ trûa thò túâi Kinh ăö Nïịu súê xe

hoêa chõu ăùơt möơt chuýịn baêy taâm giúđ töịi thò hađnh khaâch khoêi phaêi

nguê ăïm úê Ăöìng Húâi, khoêi phaêi míịt nûêa ngađy höm sau, mađ ûúâc

nûêa ăïm ngađy thûâ hai ăaô túâi Kinh Cûâ xem khi úê Húị ra Hađ Nöơi

chó vûđa ăíìy hai ngađy thò ăuê biïịt: 6 giúđ saâng lïn xe hoêa tûơ Húị ra

Ăöng Hađ, 8 giúđ ăïịn Ăöng Hađ, 9 giúđ lïn xe húi ra Vinh, 10 giúđ töịi túâi

Vinh, nguê ăïm úê ăíịy, saâng súâm mai lïn xe hoêa ra Hađ Nöơi, 5 giúđ

chiïìu túâi núi Ngûúđi ýịu sûâc cuông húi nhoơc mïơt möơt ăöi chuât,

nhûng tröng phong caênh hai bïn ặúđng ăuê lađm cho qún caâi nöîi

lûng moêi chín chöìn

Tûđ Vinh giúê vađo ăi xe húi lađ theo con ặúđng Thiïn Lyâ cuô gíìn

búđ bïí Phaêi möơt quaông úê khoêi Nghïơ ặúđng múâi ăùưp xíịu quaâ, höm

ăi laơi vûđa gùơp giúđi mûa to ăïm höm trûúâc, ặúđng suông nûúâc thađnh

buđn líìy, baânh xe bïịt xuöịng khöng ăi ặúơc hađnh khaâch phaêi xuöịng

ăïí cho phu ăííy míịt nùm saâu trùm thûúâc tíy Chuýịn íịy coâ böịn

ngûúđi ăi, hai vúơ chöìng öng quan ba vúâi hai anh em nhađ baâo mònh

lađ öng Chûúng Dín vađ töi Böịn ngûúđi cuđng löơi bò boôm, nhòn nhau

mađ buöìn cûúđi thay Quan ba cuđng phu nhín tñnh vui mađ nhaô

nhùơn, thûơc lađ möơt ăöi baơn ăi ặúđng quñ hoâa Suöịt möơt ngađy chuýơn

trođ ín cíìn vui veê, cuđng nhau bònh phíím caâi bûâc tranh thiïn nhiïn

ặúng bíìy ra trûúâc mùưt Ăïịn lùưm chöî phong caênh nuâi non ăeơp, phu

nhín noâi nhúâ ăïịn nhûông caênh qú hûúng bïn míîu quöịc Chùỉng

hay phu nhín coâ biïịt hai ngûúđi Viïơt Nam ngöìi ăíịy tröng caênh íịy

trong lođng cuông ặúng víín vûúng vïì töí quöịc khöng? Quan ba

ngûúđi ăíîy ăađ, ngöìi trong xe khñ chíơt, tuêm tóm cûúđi mađ noâi: “Töi to

nhúân quaâ, ngöìi chíơt míịt caê chöî, khöng ặúơc thanh tuâ nhû caâc öng

lađ nhûông bíơc vùn nhín ” Than öi! Cíu ăoâ cuông lađ möơt cíu noâi nhaô

mađ khiïịn cho chuâng töi luöịng nhûông ríìu lođng Tröng ngûúđi maơnh

meô ta ýịu úât mađ buöìn thay cho tû caâch vùn nhín cuêa giöịng mònh

Ngoađi nhûông khi ngöìi xe nhû luâc nađy, caâi tû caâch íịy haâ ăaâng ngûúđi

ta theđm lùưm ru? Ngay khi loâng coâng löơi buđn vûđa röìi cuông ăuê biïịt

caâi tû caâch vùn nhín khöng ăuê ra ăöịi ăaôi vúâi ăúđi Ngaân thay!

Xe húi ăi phùng phùng nhû nuöịt ặúđng, gioâ löơng tûâ phña nhû

ăíơp vađo mùơt ăíơp vađo tai mađ thađnh möơt thûâ ím nhaơc riïng líîn vúâi

tiïịng phađnh phaơch cuêa caâi maây ăöơng cú trong xe Ngûúđi nhađ qú

trong Trung Kyđ nađy vuơng traânh xe lùưm Nghe hiïơu cođi khöng biïịt

ặâng neâp ngay vađo bïn ặúđng mònh ặúng ăi, laơi hònh nhû cuöìng

cùỉng lïn mađ ăím quađng sang bïn kia, hoùơc cûâ chaơy maôi cho ăïịn

chöî nađo coâ caâi cûêa hay caâi ngoô ngang múâi reô vađo, röìi cùưp noân quay

laơi nhòn, mùơt ngú ngaâc! Thûúđng xe haơi ngûúđi cuông vò thïị Nhûng

mađ nghô cho kyô chùỉng nïn traâch chi ngûúđi nhađ qú Phađm caâi gò coâ

hiïíu, coâ giaêi ặúơc caâi lyâ do noâ thïị nađo thò lađm múâi phaêi ặúđng;

ngûúđi nhađ qú tröng caâi xe húi chaơy vuđn vuơt, tûúêng lađ coâ caâi ma lûơc

gò noâ ặa ăi nhû míy nhû gioâ, laơi khöng hiïíu nhûông ngûúđi ngöìi

trong xe íịy coâ cöng viïơc gò mađ ăïịn nöîi chaơy baơt húi bay toâc nhû luô

cuöìng nhû víơy, nïn tröng thíịy caâi xe ăi ăïịn kinh ngaơc khiïịp súơ,

böịi röịi lïn mađ khöng biïịt túâi lui thïị nađo

Hai bïn ặúđng xe chaơy, phong caênh coâ caâi veê buöìn ríìu lùơng

leô: toađn thõ lađ möơt raêi ăíịt hoang, xa xa múâi coâ möơt thön laơc nùm ba

noâc nhađ lú thú; ngoađi lađ baôi caât trùưng xoâa, trong lađ ríîy nuâi xanh

om Caâi xe bon bon chaơy giûôa tûúêng nhû con thuâ rûđng laơc vađo

trong sa maơc; kinh hoaêng mađ chaơy cuöìng Ngoađi xa nûôa lađ bïí khúi

möơt míìu xanh ngùưt, soâng raơt gíìn búđ tröng nhû möơt raêi baơc trùưng

xoâa Phong caênh íịy tûúêng nhûông luâc baôo bïí mûa ngađn, tiïịng síịm

trïn nuâi hoơa vúâi tiïịng soâng ngoađi khúi, thò kinh haôi biïịt chûđng

nađo! Hoùơc buöíi chiïìu mùơt giúđi ăaô xïị, cíy coê ríìu ríìu, nghe tiïịng con

chim laơc ăađn kïu giûôa baôi trûúđng xa, thò thï thaêm biïịt chûđng nađo!

Mònh ngöìi trong xe chaơy vuđn vuơt, mađ tröng caênh íịy trong lođng cođn

laơnh leôo thay, huöịng chi lađ nhûông khaâch ặúđng xa, ngûúđi lûô thûâ ăi

ăïịn ăíịy, tíịm lûô hoađi ngao ngaân biïịt lađ bao!

Miïìn haêi tíìn ăoâ khöng phaêi lađ caâi ăíịt ngûúđi úê ặúơc Nuâi tuy

coâ cíy mađ lađ nhûông cíy cùìn coơc, khöng phaêi lađ caâi lúơi nguýn cho

cû dín Ăíịt tröơn líîn vúâi caât, khöng phaêi lađ caâi chíịt nuöi ặúơc

giöịng sinh víơt Tröng cíy coê moơc ăíịy mađ thûúng thay; coâ lùưm

giöịng giaâ vađo chöî ăíịt töịt sûâc nhúân ặúơc bùìng cíy ăa cíy ăïì, mađ úê

ăíy khöng sao lïn ặúơc hún ba böịn mûúi phín tíy Thûơc lađ caâi

caênh sún cuđng ắa tõch víơy

Nïịu suöịt ặúđng cûâ möơt caâi caênh tiïu ăiïìu nhû thïị thò mùưt

cuông phaêi chaân mađ lođng cuông phaêi ngaân Nhûng ûúâc nûêa ặúđng thò

ăïịn rùơng Ăeđo Ngang Phong caênh úê ăíy múâi thûơc lađ ngoaơn muơc,

chùỉng khaâc gò möơt bûâc tranh sún thuêy víơy Nuâi Ăeđo Ngang tûâc tïn

chûô lađ Hoađnh Sún Ta thûúđng duđng nhíìm chûô Hoađnh Sún mađ dõch

tïn tíy Chalne Annamitique lađ göìm caê caâi ríîy nuâi dađi chaơy doơc

suöịt ăíịt Trung kyđ, theo lûu vûơc söng Cûêu Long, trïn liïìn tiïịp vúâi

caâc nuâi miïìn Thûúơng du Bùưc kyđ, dûúâi ăïịn tíơn ăöìng bùìng Luơc tónh

Thûơc Hoađnh Sún chó lađ möơt chi nuâi cuêa ríîy nuâi nhúân íịy, chaơy

thùỉng ra búđ bïí, chùưn ngang ặúđng Thiïn Lyâ tûơ Bùưc vađo Kinh, nïn

goơi lađ Ăeđo Ngang, Bađi thú bađ huýơn Thanh Quan:

Bûúâc túâi Ăeđo Ngang boâng xïị tađ

tûâc lađ võnh nuâi íịy Ngađy xûa khaâch böơ hađnh ăi ăïịn ăíịy tíịt

phaêi tređo ăeđo, tređo ngûúơc lïn, röìi laơi tređo döịc xuöịng, líịy lađm möơt

bûúâc ặúđng ríịt gian hiïím Khi ăïm caâc vò sún quín víîn thûúđng

líín quíịt úê ăíịy Ngađy nay ăaô coâ con ặúđng chaơy quanh nuâi nhû

xoaây trön öịc, xe húi ăi ûúâc míịt hún nûêa giúđ, ăïịn lûng chûđng nuâi

tröng xuöịng khöng caênh gò xinh bùìng Thûơc lađ:

Dûđng chín ặâng laơi giúđi, non, nûúâc,

Möơt maênh tònh riïng ta vúâi ta

Caênh vui nađy múâi boô caênh buöìn luâc naôy Trïn nuâi thò coê cíy

chen ăaâ laâ chen hoa, dûúâi ăöìng thò ruöơng luâa xanh rò dođng nûúâc

cuöịn, ngoađi bïí thò giúđi nûúâc mïnh möng sùưc möơt míìu Ăïịn cûêa

“Hoađnh sún quan” xe ăöî töi tređo lïn xem Cûêa nay ăaô míịt caânh,

rïu moơc coê che Caơnh coâ caâi bi ăinh trong khùưc bađi bia ngûơ chïị cuêa

Ăûâc Thiïơu Trõ Tröng caâi cûêa coên con íịy, khöng thíịy gò lađ caâi caênh

tûúơng möơt chöịn “huđng quan”! Ăûâng ăíịy mađ laơi sûơc nhúâ ăïịn hai cíu

thú cuêa bađ huýơn:

Nhúâ nûúâc ăau lođng con quöịc quöịc,

Thûúng nhađ moêi miïơng caâi gia gia

Tuy bíịy giúđ khöng nghe tiïịng con quöịc caâi gia nađo kïu, mađ

nöîi thûúng nûúâc nhúâ nhađ nhû chan chûâa trong lođng

Nghe noâi gíìn ăíịy coâ caâi ăïìn thúđ bađ Liïîu Haơnh linh lùưm,

nhûng ặúđng xuöịng döịc quaâ, khöng thïí ăi túâi núi

Khi xuöịng xe thíịy möơt öng laôo giađ ngöìi bïn ặúđng nhû ngûúđi

hađnh khíịt, hònh daâng tiïìu tuyơ, khöng noâi khöng nùng Than öi!

Khoaêng vùưng ặúđng dađi, trïn rûđng dûúâi bïí, laôo úê ăíu ăïịn, laôo ngöìi

chi ăíy? Hay lađ laôo cûơc nöîi ăúđi khöịn khöí, ăem thín tûơ hiïịn cho sún

quín? Thûúng thay!

Luâc ăaô xuöịng ăïịn chín nuâi ngûêng tröng lïn thíịy con ặúđng

mònh vûđa ăi nhû möơt daêi luơa vođng quanh nuâi, khaâc nađo nhû caâi

díy trùưng buöơc quaê bíìu xanh víơy

Hïịt rùơng Ăeđo Ngang laơi ăïịn caâi caênh ăíịt caât cíycùìn nhû

trûúâc Ăi möơt ñt líu nûôa thò túâi möơt núi coâ tiïịng dûô ngađy xûa, tûâc lađ

núi truöng nhađ Höì, thuöơc tónh Quaênh Bònh, lađng Höì Xaâ Truöng lađ

möơt khoaêng ăíịt cíy coê ríơm raơp, khöng coâ ặúđng ăi löịi laơi Ngađy

nay thò khöng coâ caâi caênh tûúơng nhû thïị nûôa, cíy coê úê ăíịy cuông

cùìn coơc nhû úê trïn kia, nhûng xûa thûơc lađ möơt núi sađo huýơt cuêa

boơn cûúâp ặúđng, khaâch böơ hađnh líịy lađm nguy hiïím hún caê, nïn ăi

qua ăíịy phaêi ăöng ngûúđi múâi daâm ăi Nhûông buöíi nhiïîu nhuông

khaâch ăi qua thûúđng bõ boơn cûúâp bùưt ăem vađo trong xa boâc löơt,

quín quan khöng biïịt ặúđng nađo mađ tòm bùưt, vò cíy coê ríơm quaâ

Thuöơc vïì lõch sûê núi truöng nhađ Höì íịy, úê ặúđng trong coâ tûúng

truýìn truýơn nhû sau nađy Öng Nguýîn Khoa Ăùng lađm chûâc nöơi

taân cho chuâa Minh vûúng (1691 - 1725) nghe noâi núi truöng nhađ

Höì coâ nhiïìu giùơc cûúâp, hay boâc löơt khaâch ăi ặúđng, beđn líơp kïịtrõ

cho ýn Öng cho taêi ăïịn núi íịy ûúâc hai mûúi caâi hođm to ăoâng kñn,

trong phuơc ngûúđi, ăïí giaê lađm möơt boơn nhađ buön chúê ăöì hađng ăi

qua Ăaâm cûúâp víîn rònh úê ăíịy tröng thíịy boơn khaâch ăöng, laơi

nhiïìu ăöì hađng, tûúêng lađ möơt dõp beâo búê lùưm, xöng vađo ăaânh cûúâp,

röìi ăem ăïịn núi buơi ríơm chia nhau Trong hai mûúi caâi hođm íịy

möơt caâi coâ khoan löî thuêng, ngûúđi nùìm trong íịy ăi ăïịn ăíu rùưc giíịy

ăïịn ăíịy, ăïí cho quín lñnh theo sau biïịt ặúđng mađ tòm vađo Ăûúng

khi boơn cûúâp hoơp laơi ăöng ăuê caê ăïí bađn nhau chia cuêa thò ngûúđi

trong hođm ăím xöí ra, quín úê ngoađi keâo uđa vađo, víy böịn bïì, bùưt

ặúơc caê boơn, khöng thiïịu ặâa nađo Tûđ ăíịy caê miïìn ăoâ ặúơc ýn

Sau öng truýìn cho ngûúđi böơ hađnh nađo ăi qua ăíịy cuông phaêi cùưt

nhûông cíy moơc bïn ặúđng Hai ăíìu ặúđng ăaô ăïí dao sùĩn cho mađ

duđng Cûâ thïị maôi, khöng bao líu mađ con ặúđng thađnh ra quang

ăaông, ngûúđi ăi laơi giao thöng nhû thûúđng; tûđ ăíịy khöng coâ tiïịng

giùơc cûúâp gò nûôa - Laơi gíìn Kinh, giaâp bïí, úê núi tïn lađ Bađu Ngûúơc,

thuöơc huýơn Quaêng Ăiïìn, coâ möơt caâi ăíìm nûúâc goơi lađ phaâ Tam

Giang, cuông coâ tiïịng dûô lùưm Nay xe húi khöng ăi gíìn ăïịn ăíịy,

nhûng xûa hađnh khaâch vïì Kinh tíịt phaêi chúê thuýìn qua ăíịy

Nhíịt lađ vïì muđa thu muđa ăöng, soâng gioâ nhiïìu, thuýìn

thûúđng ăùưm luön, ríịt lađ nguy hiïím, vò chöî íịy nûúâc vûđa síu mađ

ặúđng ăi laơi quanh co khuâc khuyêu Tuơc truýìn lađ ăíịy coâ ba caâi

Soâng thíìn dûôlùưm Öng Nguýîn Khoa Ăùng muöịn trõ cho ặúơc, beđn

truýìn ăoâng möơt chiïịc thuýìn ríịt vûông vađng, ăùơt chiïịc suâng thíìn

cöng úê trong Ra ăïịn giûôa phaâ öng nöí hai phaât suâng bùưn tan ặúơc

hai caâi Soângthíìn, cođn caâi thûâ ba thò chaơy ra bïí míịt Ăïm höm íịy

öng cho ăađo liïìn möơt con söng thùỉng ăíịy; tûđ ăoâ thuýìn beâ khöng

hay ăùưm nûôa

Nhín hai viïơc tuơc truýìn ăoâ mađ coâ cíu haât nhû sau nađy:

- Thûúng anh em cuông muöịn vö

Súơ truöng nhađ Höì súơ Phaâ Tam Giang

- Phaâ Tam Giang nay rađy ăaô caơn,

Truöng nhađ Höì nöơi taân cíịm nghiïm1

Xe húi ăi ăïịn Ăöng Hađ thò thöi Ăíịy lađ ăíìu ặúđng xe hoêa

Quaêng Trõ Coâ möơt nhađ ga nhoê vúâi nùm ba caâi hađng quaân con úê

giûôa khoaêng ăöìng khöng möng quaơnh Xe húi túâi núi, ăúơi ñt líu thò

coâ chuýịn xe hoêa vïì Húị Hai bïn ặúđng cuông víîn nhiïìu ăíịt ríơm

boê hoang, chûa ra caâi caênh tûúơng truđ míơt Xe hoêa chaơy gíìn tónh

Quaêng Trõ, nhûng khöng ăi qua

Vađo ăïịn ắa phíơn Thûđa Thiïn thò phong caênh thíịy khaâc

ngay Lađng xoâm ăöng ăuâc, ruöơng luâa xanh rò, khöng phaêi ăíịt boê

hoang nhû trïn kia nûôa Díîu khöng biïịt rùìng ăaô sùưp ăïịn Húị,

cuông ăoaân ặúơc rùìng sùưp túâi möơt núi ăö höơi nhúân Quaê nhiïn ûúâc

möơt giúđ ăöìng höì thò xe hoêa túâi Kinh ăö: Bíy giúđ vûđa ăuâng 12 giúđ

trûa

Kïí chi nhûông nöîi doơc ặúđng túâi ăíy múâi nhúâ ăïịn cíu thú íịy

trong truýơn Kiïìu, thò ra tûđ trïn toađn thõ lađ nhûông nöîi doơc ặúđng

caê, mađ chñnh chuýơn trong “mûúđi ngađy úê Húị” chûa tûđng kïí ăïịn

Öi! Cöí nhín coâ tñnh hay thú, mađ töi ăíy thûơc lađ thú thíín víơy Thú

thíín thíín thú, giúđi ăaô bíím sinh cho caâi tñnh luýịn caênh luýịn

1 Hoơ Nguýîn Khoa lađ möơt voơng töơc úê tónh Thûđa Thiïn, khi úê Húị töi coâ ặúơc tiïịp truýơn möơt

öng Nguýîn Khoa, sau nađy seô kïí qua caâi lõch sûê hoơ íịy, theo möơt bađi khaêo cûâu trong saâch Biïn

tíơp cuêa höơi “Ăö thađnh hiïịu cöí xaê”

ngûúđi, bònh sinh ăaô tûđng biïịt ngûúđi nađo caênh nađo, nhûông khi höìi

tûúêng ăïịn khöng thïí dûât cho ăađnh Thöi thò:

Dúê hay cuông búêi tñnh giúđi biïịt sao? tûúêng caâc baơn ăoơc baâo

cuông lûúơng cho víơy

Tûđ ăíy xin thuíơt chuýơn Trûúđng An

*

* *

Cöí ngûô Íu chíu coâ cíu: “Trùm con ặúđng ăïìu quay ăíìu vïì

thađnh La Maô” Coâ yâ noâi thađnh La Maô lađ núi trung tím cuêa lõch sûê

Íu chíu ăúđi xûa, ăíu ăíu cuông qui phuơc vïì ăíịy, muön sûơ ăïìu do

ăíịy mađ ra Caâi aânh saâng cuêa vùn minh nûúâc La Maô nhoâm lïn tûđ

ăíịy mađ chiïịu khùưp thïị giúâi, caâi oai quýìn cuêa quín ăöơi nûúâc La

Maô díịy lïn tûđ ăíịy mađ tríịn aâp hoađn cíìu; caâi then maây cuêa cuöơc

thöịng nhíịt nûúâc La Maô cuông do tûơ ăíịy mađ víơn ăöơng ra suöịt coôiÍu

Chíu Tûđ xûa ăïịn nay phađm nûúâc nađo ăaô coâ möơt cuöơc lõch sûê líu

dađi ăïìu coâ möơt núi trung tím nhû thïị: nûúâc nađo cuông coâ möơt thađnh

La Maô víơy Thađnh La Maô cuêa Viïơt Nam ta lađ úê ăíu? Tûâc lađ núi Ăïị

ăö bíy giúđ, ăíịt Thuíơn Hoâa khi xûa, kinh thađnh Húị ngađy nay víơy

Líịy lõch sûê mađ xeât, líịy ắa thïị mađ chûâng, líịy caâi tònh thïị

chñnh trõ ngađy nay mađ chiïm nghiïơm, líịy lođng khuynh hûúâng quöịc

dín sau nađy mađ dûơ ăoaân, thađnh Húị thûơc lađ chöịn cùn cûâ, núi ýịu

ăiïím cuêa giöịng Viïơt Nam, xûa ăaô nhúđ ăíịy mađ gíy dûơng nïn búđ coôi,

nay laơi nhín ăíịy mađ noâi lïn caâi tû caâch möơtdín quöịc hoađn toađn

Öi! Phađm ăaô goơi lađ möơt dín quöịc khöng thïí giíy phuât thiïịu caâi tû

tûúêng, caâi tinh thíìn möơt dín quöịc Tû tûúêng íịy, tinh thíìn íịy goơi

möơt tïn tûâc lađ caâi quöịc höìn víơy Quöịc höìn cuêa Viïơt Nam ta ngađy

nay phaêi tòm úê ăíu cho thíịy? Thiïịt tûúêng phi úê Húị khöng ăíu

thíịy víơy

ÍỊy trûúâc khi bûúâc chín xuöịng ăíịt Húị, caâi tû tûúêng töi triïìn

miïn nhû víơy Töi chûa biïịt Húị töi ăaô ýu Húị röìi, ýu vò caâi

nghôa cao thûúơng noâ nguơ úê trong caâi tïn íịy, ýu vò caâi caêm tònh vö

haơn noâ chan chûâa trong lođng töi Bònh sinh töi hoơc víịn ặúơc ăïịn

ăíu, caêm giaâc ặúơc ăïịn ăíu, tû tûúêng ặúơc ăïịn ăíu, hy voơng ặúơc

ăïịn ăíu, bíịy giúđ tûơa höì nhû con söng vúô ăï mađ trađn ngíơp caê trong

tím giúâi töi víơy

Ăûúng möơng tûúêng mú mađng thò xe hoêa dûđng trûúâc nhađ ga

Húị Sûơc tónh trong buơng nûêa mûđng mađ nûêa lo Mûđng rùìng nay ăaô

túâi núi röìi, lo rùìng khöng biïịt sûơ thûơc coâ xûâng vúâi caâi möơng khöng,

hay lađ quen thoâi thûúđng chó ăuê khiïịn cho mònh thíịt voơng

Thûúđng cíu ăoơc trong saâch Ăaơi Nam nhíịt thöịng chñ, thiïn

Kinh sû, coâ taê ắa thïị cuđng lûúơc lõch sûê núi kinh thađnh Húị nhû

sau nađy:

“Chöịn Kinh sû göìm caê nuâi bïí trong nûúâc mađ úê vađo giûôa

khoaêng Bùưc Nam, khñ híơu hođa bònh, sún thuêy kyđ tuâ Ăûúđng bïí thò

coâ cûêa Thuíơn An, cûêa Tû Hiïìn lađm hiïím, ặúđng luơc thò coâ aêi

Quaêng Bònh, aêi Haêi Vín lađm trúê Söng nhúân bao mùơt trûúâc, nuâi cao

chùưn mùơt sau Ba nguöìn Böì Traơch boơc bïn taê bïn hûôu Ăíìm Tam

Giang, ăíìm Thanh Lam, ăíìm Hađ Trung lađm then lađm chöịt Thûơc

lađ möơt núi höí chöìm röìng cuöịn, ắa thùưng hònh cûúđng; ăíịt hiïím ýịu

cuêa giúđi ăíịt, lađm thûúơng ăö cho ăïị vûúng Kïí tûđ khi nûúâc Nam

dûơng nûúâc, thuöơc vïì nhađ Tríìn lađ ăíịt Thuíơn Hoâa, thuöơc vïì nhađ Lï

lađ Thuíơn Hoâa thûđa tuýn, ăïìu xûng lađ núi troơng tríịn Vïì Baên

Triïìu, ặâc Thaâi töí Gia Duô Hoađng ăïị chõu mïơnh Giúđi múê nïìn nûúâc úê

coôi Nam, trûúâc ăoâng úê AÂi Tûê, sau ăi ra Trađ Baât (tïn lađng thuöơc

tónh Quaêng Trõ, huýơn Ăùng Xûúng, laơi ăi ra phña ăöng AÂi Tûê nûôa

úê núi goơi lađ Caât Doanh) Ăûâc Hi tön Hiïịu Vùn Hoađng ăïị laơi tûơ Caât

Doanh ăi ra Phuâc An (tïn lađng, thuöơc huýơnQuaêng Ăiïìn) Ăûâc

Thíìn Tön Hiïịu Chiïu Hoađng ăïị líịy núi Kim Long lađ ăíịt coâ hònh

thïị, ăöíi ra ăoâng ăíịy Ăûâc Anh tön Hiïịu Nghôa Hoađng ăïị laơi dõch ra

Phuâ Xuín (Kim Long Phuâ Xuín ăïìu lađ tïn lađng) Ăûâc Thïị tön

Hiïịu Voô Hoađng ăïị chia ăíịt trong coôi lađm 12 doanh ÚÊ Phuâ Xuín

thò goơi lađ Chñnh doanh,laơi xûng lađ Ăö thađnh Ăïìu lađ ăíịt Thuíơn

Hoâa víơy Phña Bùưc cûúôi lïn söng Gianh, phña Nam göìm ăíịt Chín

Laơp, Liïơt Thaânh tûúng truýìn hún hai trùm nùm Nùm Giaâp Ngoơ

ăúđi ặâc Dúơ tön Hiïịu Ăõnh Hoađng ăïị, quín Trõnh ăïịn chiïịm Sau

bõ giaơc Tíy Sún tröơm giûô trong ba mûúi nùm Kõp ăïịn ặâc Thïị töí

Cao Hoađng ăïị ta díịy lïn nhû röìng nhû míy, thay Giúđi deơp giùơc,

muđa thu nùm Míơu Tuíịt thu phuơc thađnh Gia Ăõnh, muđa haơ nùm

Tín Díơu khùưc phuơc chöịn cûơu kinh, muđa haơ nùm Nhím Tuíịt bùưt

tûúâng giùơc úê coôi Bùưc; tûđ ăoâ göìm An Nam nhíịt thöịng dû ăöì, búđ coôi

mïnh möng, nam túâi Tiïm La Chín Laơp, bùưc giaâp nûúâc Tađu, ăöng

ăïịn bïí, tíy ăïịn Ai Lao Giúê vïì ăíịt cuô, múê röơng thïm ra, ắnh ăö úê

Phuâ Xuín, tûđ ăíịy múâi xûng lađ Kinh sû víơy Ăùơt pheâp tùưc, ắnh

triïìu cöịng, nhû caâi noâc nhađ cao hún caê, böịn bïì ăïìu quay vïì ăíịy,

nhû ngöi sao Bùưc ăííu tön hún caê, trùm sao ăïìu chíìu chung quanh

Caâi nïìn vûông vađng thõnh vûúơng cuêa nûúâc nhađ trong ûâc vaơn nùm

thûơc lađ úê ăíịy víơy Rûơc rúô thay! Veê vang thay!"

Líịy caâi caêm giaâc nhađ aâi quöịc mađ ăoơc nhûông nhúđi ăoâ, trong

lođng hûâng khúêi biïịt chûđng nađo! Ngûúđi vö tònh cho lađ nhúđi vùn

chûúng hû sûâc, mađ ngûúđi coâ caêm vúâi nûúâc nhađ qua cíu vùn hònh

nhû tröng thíịy caâi höìn trong nûúâc sinh trûúêng úê vuđng Thuíơn Hoâa

Phuâ Xuín núi ăíịt cuô víơy

Töi vöịn khöng tin caâi thuíơt ắa lyâ cuêa boơn thíìy vûúđn líịy

ăöịng ăíịt giûôa ăöìng, ngođi nûúâc bïn ruöơng lađm ngai röìng tay höí

Nhûng töi tin nhûông núi sún thuêy kyđ tuâ coâ aênh hûúêng ăïịn víơn

mïơnh möơt nûúâc Ngûúđi ta ăöịi vúâi caâi ngoaơi caênh khöng phaêi lađ

khöng coâ quan hïơ Ngûúđi ăöìng bùìng biïơt ra tñnh caâch ăíịt ăöìng

bùìng, ngûúđi rûđng nuâi biïơt ra tñnh caâch núi rûđng nuâi; thoâi ùn caâch úê,

ặúđng sinh kïị, löịi tû tûúêng, khöng gò lađ khöng tuđy theo caâi ngoaơi

caênh mađ khaâc nhau Huöịng chi lađ nhûông bíơc ăïị vûúng múê ăíịt

dûơng nûúâc, nhûông núi söng nuâi xinh ăeơp laơi khöng coâ quan hïơ vúâi

caâi lođng hoađi baôo nhúân nhaohay sao? Liïơt Thaânh baên triïìu ta ăùơt

nïìn Ăaơi Viïơt úê ăíịt Phuâ Xuín thûơc ăaô dûơ tûúêng mađ biïịt caâi cú ăöì vô

ăaơi vïì sau víơy

Ngûúđi khaâch múâi ăïịn thađnh Húị tûúêng nhû bûúâc chín vađo

bûâc tranh caênh: chung quanh nuâi, giûôa con söng, nhađ cûêa tuơ hoơp

hai bïn búđ, trïn bïịn dûúâi thuýìn, tröng xa möơt tođa thađnh cöí bao la,

thím nghiïm kñn cöíng Caâi phong caênh Húị súê dô ăeơp lađ thûâ nhíịt

búêi con söng Hûúng Giang Con söng xinh thay! Hađ Nöơi cuông coâ

söng Nhõ Hađ, mađ söng Nhõ vúâi söng Hûúng khaâc nhau biïịt chûđng

nađo! Möơt ăùìng vñ nhû cö con gaâi tûúi cûúđi, möơt ăùìng vñ nhû bađ laôo

giađ cay nghiïơt Nhõ Hađ lađ caâi thiïn tai cuêa xûâ Bùưc, Hûúng Giang lađ

caâi chíu baâu cuêa xûâ Kinh Nûúâc trong nhû vùưt, dođng phùỉng nhû túđ,

ñt khi coâ tõ soâng gúơn trïn mùơt, ăi thuýìn trïn söng nhû ăi trong höì

víơy Húị khöng coâ con söng Hûúng thò tûúêng caâi ăeơp cuêa xûâ Húị

giaêm míịt nûêa phíìn Nhûng ăaô coâ söng Hûúng laơi coâ nuâi Ngûơ nûôa,

caâi caênh múâi thûơc lađ toađn xinh Ngûơ Bònh khöng phaêi lađ möơt nuâi

cao nhû nuâi Phuâ Sô nûúâc Nhíơt, Hûúng Giang khöng phaêi lađ möơt

söng röơng nhû söng Hoađng Hađ nûúâc Tađu, nïn noâi rùìng söng íịy nuâi

íịy lađm hiïím trúê cho chöịn Ăïị kinh thò cuông lađ noâi quaâ, nhûng söng

íịy nuâi íịy thûơc lađ veô nïn phong caênh xûâ Húị víơy Vaê caâi khñ võ cuêa

phong caênh Húị khöng phaêi lađ caâi khñ võ huđng traâng, mađ lađ caâi khñ

võ mô diïơu; caênh Húị xinh mađ ăeơp, khöng phaêi lađ huđng mađ cûúđng,

ăaâng ýu mađ khöng phaêi lađ ăaâng súơ, coâ thi võ mađ khöng phaêi lađ coâ

khñ tûúơng Phaêi nhíơn kyô nhû thïị thò múâi khoêi nhíìm mađ hiïíu ặúơc

tinh thíìn cuêa caâi bûâc sún thuêy hiïín nhiïn íịy

Khi múâi bûúâc chín vađo möơt xûâ laơ, caâi gò noâ caêm mònh trûúâc

nhíịt lađ caâi caênh ngoađi Coâ caâi caênh ûa ngûúđi, nhû tûúi cûúđi mađ ăoân

khaâch, coâ caâi caênh gheât ngûúđi nhû híím hiu mađ múâi gûúơng, laơi coâ

lùưm caâi caênh vö tònh, mònh hoêi khöng theđm ăaâp, phíìn ăoâ lađ phíìn

nhiïìu Caênh Húị lađ möơt caênh ríịt ûa ngûúđi, ngoađi mùơt múâi tiïịp xuâc

trong lođng ăaô sinh caêm tònh Hay lađ lođng töi ăaô nhiïơt thađnh sùĩn

mađ dïî caêm nhû thïị? Cuông coâ nheô, nhûng búêi caâi tinh thíìn riïng

cuêa phong caênh cuông nhiïìu

Nay ăaô coâ caêm tònh vúâi caênh Húị, phaêi gíy líịy möịi caêm tònh

vúâi ngûúđi Húị nûôa Ăoâ lađ caâi cöng viïơc töi trong míịy ngađy vïì sau

nađy

Caâi muơc ăñch cuöơc du Kinh cuêa töi lađ chuê xem tïị Nam Giao

Víơy trûúâc nhíịt hùĩng xin thuíơt chuýơn Giao

Tïị Giao ăñnh nhíơt ăïm ngađy 12 raơng 13 thaâng 2 an nam (tûâc

lađ 24-25 thaâng 3 tíy) Töi túâi Kinh tûđ ngađy möìng 9, coâ yâ súâm míịy

bûôa ăïí xem caâi caênh tûúơng trong phöị phûúđng cuđng caâch tríìn thiïịt

úê Giao Ăađn Míịy ngađy íịy thađnh Húị tíịp níơp nhûông keê ăi ngûúđi

laơi Hai bïn ặúđng Hoađng Thûúơng sùưp ngûơ qua tûđ Nöơi thađnh ăïịn

Giao Ăađn ặúng lađm raơp ăùơt hûúng aân Nhûông hûúng aân ăoâ lađ do

caâc thön xaô míịy huýơn úê gíìn Kinh ăö, möîi lađng phaêi ăùơt möơt súê,

nghe noâi caê thaêy míịy trùm súê Nhíịt lađ con ặúđng thùỉng lïn Nam

Giao hai ngađy 10-11 ăi daơo chúi khöng caênh gò vui mùưt bùìng: cúđ

xanh, cúđ ăoê, cúđ ăuöi nheo, cúđ nguô hađnh, caâc haơng cúđ cùưm san saât

hai bïn ặúđng, gioâ thöíi bay caê vïì möơt hûúâng, xa tröng phíịp phúâi,

tûúêng tûúơng nhû con hoađng long úê dûúâi ăíịt nöíi lïn mađ möîi laâ cúđ lađ

möơt caâi vííy ặúng rung ăöơng víơy! Hûúng aân liïn tiïịp nhau, caâch

vađi thûúâc laơi möơt caâi, khöng coâ khoaêng nađo boê khöng Möîi súê coâ

míịy viïn kyâ-muơc ngöìi tuâc trûơc Sau lûng nhûông hađng quaân dûơng

lïn nhan nhaên Giûôa ặúđng keê ăi ngûúđi laơi nhû nûúâc chaêy, nađo lađ

ngûúđi phuơc dõch vïì Giao Ăađn, vïì caâc hûúng aân, nađo lađ dín caâc núi

laơi xem, ăađn bađ con treê cuông nhiïìu Töi coâ yâ nhíơn nhûông ăaâm ăöng

ngûúđi úê ăíy ríịt nghiïm, khöng nhûông nhû ngoađi Bùưc Lñnh caênh

saât coâ ñt mađ trïn ặúđng víîn coâ tríơt tûơ, khöng hïì thíịy ăaâm ăaânh

nhau chûêi nhau, öìn ađo röơn rõp, thûâ nhíịt lađ khöng coâ caâi tiïịng ríịt

khaê öị lađ tiïịng cíơp keđ cuêa boơn síím chúơ, nhû nhûông khi höơi heđ úê

ngoađi ta

Caâi vui cuêa ngûúđi dín ăíy nghiïm mađ khöng nhaê Ăaơi ăïí dín

xûâ Húị ríịt coâ lïî pheâp, duđ bíơc haơ lûu cuông víơy Xem ăoâ ăuê biïịt lađ

gíìn caâi phong hoâa cuêa Triïìu ằnh Ngoađi ta khöng haơng ngûúđi nađo

baơi liïơt bùìng haơng phu xe: úê Húị boơn phu xe cuông coâ lïî pheâp,

khöng hïì noâi tuơc noâi laâo bao giúđ Caâi nhín phíím cuêa phu xe Húị,

cođn cao hún phu xe Hađ Nöơi gíịp míịy líìn víơy

Ngađy 11 ta, giao ăađn tríìn thiïịt ăaô chónh bõ caê Chiïìu höm íịy

töi cuđng vúâi öng Chûúng Dín lïn xem khùưp moơi núi, muöịn thu

trûúâc líịy caâi ắa ăöì vađo trong mùưt ăïí khi xem tïị cho tûúđng hún

Xin thuíơt ăaơi khaâi nhû sau nađy

Giao ăađn úê giûôa caânh ăöìng, röơng ûúâc bùìng hai Vùn Miïịu Hađ

Nöơi Ngađy thûúđng lađ caâi ăađn khöng, khöng coâ nhađ cûêa gò caê; khi tïị

múâi cùng vaêi dûơng nhađ, tïị xong laơi triïơt ăi Ăađn chia lađm böịn

thađnh: thađnh thûâ nhíịt cao hún caê lađ viïn ăađn, thađnh thûâ nhò thíịp

keâm lađ phûúng ăađn, thađnh thûâ ba thíịp keâm nûôa, ăïịn thađnh thûâ tû

lađ khoaêng ăíịt bao chung quanh, bùìng vúâi mùơt ăíịt ngoađi, giöìng

toađn thöng caê Khi tïị thò chó tríìn thiïịt trong ba ăađn thûâ nhíịt thûâ

nhò thûâ ba mađ thöi Ăađn thûâ nhíịt lađ viïn ăađn thò cùng vaêi xanh

khùưp caê, lađm thađnh caâi nhađ trođn, goơi lađ thanh öịc Trong bíìy nhû

sau nađy: úê giûôa ăùơt hai aân chñnh võ, taê thúđ Thiïn Hoađng (Giúđi), hûôu

thúđ Ăõa kyđ (Ăíịt), ăïìu quay mùơt vïì phña Nam ÚÊ hai bïn thò taê hûôu

möîi bïn ăùơt ba aân phöịi võ, ăöng tíy ăöịi nhau Taê nhíịt aân thúđ ặâc

Thaâi töí Gia Duô Hoađng ăïị (tûâc lađ ặâc Nguýîn Hoađng, töí baên triïìu);

hûôu nhíịt aân thúđ ặâc Thïị töí Cao Hoađng ăïị (tûâc lađ ặâc Gia Long); taê

nhõ aân thúđ ặâc Thaânh töí Nhín Hoađng ăïị (tûâc lađ ặâc Minh Mïơnh);

hûôu nhõ aân thúđ ặâc Hiïịn töí Chûúng Hoađng ăïị (tûâc lađ ặâc Thiïơu

Trõ); taê tam aân thúđ ặâc Dûơc Tön Anh Hoađng ăïị (tûâc lađ ặâc Tûơ

Ăûâc); hûôu tam aân thúđ ặâc Caênh Tön Thuíìn Hoađng ăïị (tûâc lađ ặâc

Ăöìng Khaânh) Ăûâc Ăöìng Khaânh múâi thùng phöịi nùm nay lađ líìn

ăíìu, Hoađng thûúơng ăaô kyâ caâo trûúâc úê Giao Miïịu tûđ ngađy möìng 1

thaâng 2 Trûúâc bíịy nhiïu aân ăaô kïí trïn ăoâ, möîi aân coâ ăùơt nùm caâi

bađn ăöơc ăïí bíìy nhûông ăöì tûơ khñ tïị phíím ÚÊ trûúâc chñnh võ ngay

giûôa, ăùơt möơt caâi nöơi hûúng aân, trûúâc nöơi hûúng aân lađ chöî Hoađng

thûúơng ặâng lađm lïî ÍỊy ăaơi khaâi trong thađnh thûâ nhíịt tríìn thiïịt

nhû thïị

Thađnh thûâ nhò thò úê trûúâc viïn ăađn vïì mùơt nam dûơng möơt caâi

nhađ vuöng cùng vaêi vađng, goơi lađ hoađng öịc ÚÊ chñnh giûôa hoađng öịc

ăùơt möơt caâi ngoaơi hûúng aân (ăöịi vúâi nöơi hûúng aân úê ăađn trïn), trûúâc

aân ăùơt chöî ngûơ baâi ăïí Hoađng Thûúơng ặâng tïị Hai bïn taê hûôu

thađnh thûâ nhò ăùơt taâm caâi aân goơi lađ tuđng ăađn, ăöng tíy ăöịi nhau

Trïn ăađn bùưc khung cùng vaêi, möîi aân ăùơt ba caâi bađn ăöơc ăïí bíìy ăöì

tûơ khñ tïị phíím, trûúâc aân ăùơt chöî ăïí caâc quan phín hiïịn ặâng tïị

Taê nhíịt aân thúđ Ăaơi Minh chi thíìn (Mùơt Giúđi); hûôu nhíịt aân thúđ Daơ

Minh chi thíìn (Mùơt Giùng); taê nhõ aân thúđ Chu thiïn tinh tuâ chi

thíìn (caâc vò sao trïn giúđi); hûôu nhõ aân thúđ Sún haêi giang traơch chi

thíìn (caâc nuâi söng); taê tam aân thúđ Vín vuô phong löi chi thíìn (míy

mûa gioâ síịm); hûôu tam aân thúđ Khûu lùng phíìn diïîn chi thíìn (gođ

ăöịng ăöìng ăiïìn); taê tûâ aân thúđ Thaâi túị nguýơt tûúâng chi thíìn (thíìn

caâc nùm caâc thaâng); hûôu tûâ aân thúđ Thiïn haơ thíìn kyđ chi thíìn

(baâch thíìn trong nûúâc)

Thađnh thûâ ba goâc ăöng nam ăùơt núi liïơu súê, trûô sùĩn cuêi bùìng

göî tuđng ăïí khi tïị ăöịt lûêa lađm ằnh liïơu, goâc tíy bùưc ăùơt núi ïị súê lađ

chöî ăem chön mao huýịt nhûông con sinh víơt díng tïị Trûúâc möîi súê

coâ ăùơt caâi bađn ăöơc, che tađn loơng Vïì phña ăöng laơi ăùơt nhađ ăaơi thûê,

cùng vaêi vađng, che mađnh mađu sùưc vađng, ăïí lađm chöî khi Hoađng

Thûúơng ngûơ túâi Giao Ăađn vađo nghó ăíịy, rûêa tay, sûêa aâo, röìi múâi lïn

lađm lïî Vïì phña nam, ngay úê sín dûúâi thïìm, hai bïn bíìy caâc ăöì

nhaơc khñ Ngoaơi nhûông tröịng, chuöng, chiïng, khaânh, lađ ăöì

thûúđng, cođn coâ nhiïìu caâc ăöì cöí nhaơc laơ lùưm Nhíịt lađ coâ möơt caâi

tröịng bùìng göî, hònh nhû caâi hođm höíng mùơt trïn, khi nađo bùưt ăíìu

möơt khuâc haât thò ăaânh vađo ăíịy möơt höìi: goơi lađ caâi chuâc tyơ Laơi coâ

caâi ngûô ty, hònh con höí nùìm trïn caâi hođm, trïn lûng thuêng ăùơt

mûúđi taâm miïịng göî ken liïìn vúâi nhau, khi haât xong möơt khuâc líịy

caâi que siïịt vađo thađnh tiïịng queơt queơt Nhûông ăöì cöí nhaơc íịy khöng

ra thanh ím gò caê: yâ giaê chïị ra ăoâ ăïí cho húơp cöí lïî mađ thöi Laơi coâ

thûâ nhû ăađn cíìm ăađn sùưt nhúân, caâi saâo bađi tiïu, chó bíìy mađ khi tïị

khöng duđng ăïịn Caơnh nhûông ăöì nhaơc khñ thò phûúđng nhaơc

phûúđng haât sùưp hađng ặâng hai bïn Phûúđng haât tûâc lađ phûúđng

muâa, vûđa haât vûđa muâa, theo löịi goơi lađ muâa baât díơt Caê thaêy coâ 128

ngûúđi, chia lađm hai ban vùn sinh vađ voô sinh, möîi ban 64 ngûúđi, coâ

möơt thíìy ăöơi baât phíím coi, bïn vùn lađ hiïơu cúđ mao, bïn voô lađ hiïơu

cúđ tinh Vùn sinh voô sinh ăïìu mùơc aâo xanh, nhûng bïn vùn thò tay

aâo röơng, bïn voô thò tay aâo heơp Vùn sinh tay traâi cíìm caâi thûúơc (caâi

saâo), tay phaêi cíìm caâi vuô (caâi gíơy); voô sinh tay traâi cíìm caâi can (caâi

möơc), tay phaêi cíìm caâi thñch (caâi buâa) Khi tïị thò vûđa muâa vûđa haât,

sùưp lađm 8 hađng 8 ngûúđi möơt, bïn voô haât khuâc Voô thiïn uy, bïn vùn

haât khuâc Vùn thiïn ặâc

Xeât kyô nhûông tïị khñ bíìy trïn caâc bađn ăöơc cuông lađ thuíìn cöí

caê Thûúđng ăoơc trong saâch cuô thíịy nhûông tïn caâi tön, caâi tûúâc, caâi

biïn, caâi ăíơu, caâi phuê, caâi quó, nay múâi ặúơc tröng, caâi thò trođn, caâi

thò vuöng, caâi thò cao, caâi thò thíịp, hònh daâng ríịt laơ Nhûông ăöì íịy

duđng ăïí ặơng caâc thûâ nûúâc rûúơu, thoâc gaơo, hoa quaê, rau dûa, thõt

caâ, möîi thûâ möơt ñt, ăïí díng tïị thíìn Laơi cíy ăeđn, böơ ẳnh, caâi öịng

hûúng, caâi mím böìng, caâi ăađi, caâi cheân, khöng gò lađ khöng coâ caâi veê

cöí löî vađ möơc maơc

Töi muöịn vïì Kinh ăïí xem phong thïí cuô nûúâc nhađ, nay thíơt

ặúơc thoêa thñch Nöơi trong Giao Ăađn khöng coâ möơt ăöì víơt gò lađ

khöng cuô; nhûông ngûúđi hađnh ăöơng trong íịy, ùn bíơn muô aâo xûa,

tröng cuông ríịt lađ cöí Khi mùơt giúđi ăaô xïị, möơt mònh ặâng giûôa ăađn

röơng mïnh möng, mú mađng tûúêng nhû tinh thíìn ặúng möơng du úê

möơt núi thïị giúâi nađo khaâc, tûơ mûúđi lùm hai mûúi thïị kyê vïì trûúâc, úê

ăíu núi triïìu ằnh nhađ Haân hay cung ăiïơn nhađ Ăûúđng víơy Ngûúđi

ăúđi tađu bay tađu lùơn mađ trong giíy phuât ặúơc nhaâc tröng möơt caâi

caênh tûúơng ăúđi thûúơng cöí nhû thïị, cođn gò khoaâi laơc bùìng!

Xem xong Giao Ăađn, xem ăïịn Trai cung lađ nhađ Hoađng

Thûúơng ra trai giúâi úê ăíịy möơt ngađy trûúâc khi hađnh lïî Cung úê

ngoađi ăađn, xa xa vïì bïn hûôu; chung quanh xíy tûúđng Trong cung

coâ hai mùơt: mùơt trûúâc vïì hûúâng nam coâ caâi sín röơng, lađ chöî Hoađng

Thûúơng ngûơ ăïí baâch quan triïìu ýịt vađ lađm lïî mûđng sau khi tïị

xong Mùơt sau coâ buöìng the, giûúđng síơp, bađn ghïị, muđng mađn, ăïí

lađm chöî Hoađng Thûúơng nghó ngúi Sau cung coâ hai bïn taê lang hûôu

lang ăïí thõ vïơ tuâc trûơc Böịn bïì ăïìu giöìng rùơt nhûông cíy tuđng, um

tuđm ríơm raơp Nhûông cíy gíìn cung lađ phíìn nhiïìu cuêa Liïơt Thaânh

ăúđi xûa giöìng, lùưm cíy ăaô cao vađ to lùưm Ra ngoađi möơt ñt lađ nhûông

cíy cuêa caâc Hoađng thín Vûúng cöng giöìng Cođn ngoađi xa lađ cíy cuêa

caâc quan ăaơi thíìn Ngûúđi nađo giöìng ăïìu coâ caâi biïín ăaô khùưc tïn

hađm cuđng nùm thaâng, buöơc vađo caâi vođng bùìng sùưt treo lïn trïn cíy

Nhòn qua möơt lûúơt mađ sûơc nhúâ ăïịn bao nhiïu nhûông bíơc danh

thíìn ăaơi cöng cuêa Triïìu ằnh ta, ngûúđi thò míịt ăaô líu dûơng nïn

cöng nghiïơp nhúân cho nûúâc nhađ, ngûúđi thò múâi míịt tiïịng thúm cođn

lûđng líîy trong chíu quíơn, ngûúđi thò haôy cođn hoùơc ặúng giuâp

Thaânh triïìu, hoùơc ăaô vïì hûu núi cöị quíơn, thanh giaâ keê khen ngûúđi

troơng Cuông lađ möơt caâch kyê niïơm ríịt coâ yâ nghôa víơy Ăaơi ăïí ngađy

nay nhûông cíy to ăïịn möơt öm, cao ăïịn ngíịt giúđi, lađ nhûông cíy gieo

haơt tûơ ăúđi Gia, Minh, Thiïơu, Tûơ víơy Khoaêng ăíịt úê sau cung lađ

nhûông cíy tuđng múâi giöìng, múâi cao ặúơc ăöơ möơt thûúâc hay hún möơt

thûúâc ta, nhòn biïín xem thò lađ nhûông cíy cuêa caâc bíơc ặúđng quan

ngađy nay tûđ tûâ phíím giúê lïn víơy

Ngađy 12 lađ ngađy Hoađng Thûúơng ngûơ giaâ ra Trai cung Tûđ

saâng súâm trong thađnh phöị ăaô tíịp níơp nhûông ngûúđi ăi xem, giúđi

nùưng raâo saâng suêa tröng thûơc lađ vui veê Taâm giúđ saâng úê cûêa Ngoơ

mön nöíi chñn tiïịng suâng Ngûơ giaâ tûđ cûêa Ăöng nam trong thađnh

ra, tiïìn hö híơu uêng, nghi vïơ ríịt nghiïm mađ ríịt thõnh Thûơc lađ möơt

caênh tûúơng mùưt töi chûa tûđng ặúơc tröng bao giúđ Ăaâm nhiïìu ăïịn

hún nghòn ngûúđi, dađi ăïịn ngoât möơt cíy lö meât Cúđ quaơt, taân loơng,

gûúm giaâo, voi ngûơa, ăöì nghi trûúơng, ăöì löơ böơ, tröịng chuöng, caâc

phûúđng nhaơc, cho ăïịn nhûông ăöì ngûơ duơng, ngûơ liïîn, ngoơc kyê, xe

ngûơa, xe tay, khöng thiïịu tñ gò Hoađng Thûúơng thò ngöìi trong loan

giaâ, mùơc aâo vađng, chñt khùn vađng; caâc hoađng thín vûúng cöng cuđng

caâc quan vùn voô mùơc triïìu phuơc ăi theo sau Ăûúng khi ăi chó ăaânh

tröịng, cođn quín nhaơc, ăaơi nhaơc, nhaô nhaơc, coâ ăem mađ khöng cûê

Gíìn cuöịi ăaâm laơi coâ mang möơt caâi tûúơng bùìng ăöìng goơi lađ ăöìng

nhín Tûúơng hònh ngûúđi, hai tay cíìm caâi biïín khùưc hai chûô Trai

giúâi Hoêi ra thò lađ do möơt tñch cuô bïn Tađu ngađy xûa, coâ ngûúđi tröng

thíịy úê dûúâi bïí hiïơn lïn möơt pho tûúơng ăöìng, sùưc xanh xanh, saâng

nhû ngoơc, trong buơng ặơng toađn nûúâc trong Tûđ ăíịy duđng tûúơng

ăöìng ăïí biïíu sûơ thanh tõnh trai giúâi Tûúơng mang ăi ăíy lađ ăïí ăùơt

trong Trai cung trûúâc mùơt Hoađng Thûúơng ăïí ngađi nhòn mađ tím

niïơm vïì sûơ trai giúâi trûúâc khi hađnh lïî Ngûơ giaâ tûơ cûêa Ăöng nam

ra, ăi qua cíìu Thađnh Thaâi, phöị Trađng Tiïìn, cíìu Phuê Cam, röìi ăi

thùỉng vađo ặúđng Nam Giao Nhíịt khi chííy qua cíìu Thađnh Thaâi,

ặâng bïn búđ söng tröng ríịt lađ ngoaơn muơc; cúđ taân phíịp phúâi, tröịng

ăaânh ríơp rònh, nhû con röìng dađi lûúơn trïn mùơt nûúâc víơy Caơnh caâc

hûúng aân ăùơt hai bïn ặúđng, nhûông kyê laôo ăaô quò sùĩn, ăúơi khi ngûơ

giaâ ăi qua thò cuâi laơy Ngûúđi dín ặâng xem bïn búđ ặúđng cuông boê

noân ngöìi thuơp xuöịng Khi giaâ ăïịn Trai cung, thò nhûông hoađng thín

vûúng cöng, cuđng quan vùn tûơ nguô phíím, quan voô tûơ tûâ phíím giúê

lïn ăïìu mùơc triïìu phuơc quò ăoân úê trûúâc sín Trai cung Cođn quan

vùn tûơ luơc phíím, quan voô tûơ nguô phíím giúê xuöịng thò quò ăoân úê

ngoađi cûêa bùưc Giao Ăađn Phuơng Hoađng Thûúơng vađo Trai cung nghó

ngúi röìi, baâch quan múâi lui vïì

Trûa höm íịy töi nhíơn ặúơc giíịy tođa Khím sûâ cho pheâp vađo

Giao Ăađn xem diïîn nghi tûđ 4 giúđ ăïịn 6 giúđ chiïìu Khi íịy thò ặúơc

lïn tíơn viïn ăađn xem, chúâ ăïịn khi tïị coâ Hoađng Thûúơng ngûơ thò

nghiïm cíịm khöng ai ặúơc vađo Nïn buöíi chiïìu höm íịy caâc quan

tíy caâc bađ ăíìm ăïịn xem ăöng lùưm Diïîn nghi tûâc lađ tïị thûê, vò lïî

thûâc phiïìn phûâc, phaêi tíơp trûúâc cho ăïịn khi hađnh lïî caâc quan cuđng

viïn chûâc dûơ tïị khoêi nhíìm nhíơt Nghi tiïịt cuông y nhû khi tïị thûơc,

chó khaâc khöng thùưp hûúng lûêa, khöng ăoơc chuâc vùn mađ thöi; caâc

quan böìi tûơ cuông bíịy nhiïu öng, chó trûđ chuê tïị lađ möơt ngađi Khím

maơnh thay Hoađng Thûúơng Víơy hònh thûâc thò ăuê caê, duy keâm coâ

caâi veê chín hoaơt, nïn xin ăïí dûúâi nađy seô thuíơt

Ăïm höm íịy trïn Giao Ăađn ăeđn thùưp nhû sao sa Bíịy giúđ

mùơt giùng ăaô lùơn, tröng laơi cađng saâng lùưm Nhûng trong caâi veê rûơc

rúô íịy coâ caâi yâ nghiïm tuâc úê ăíịy Tûúêng nhû luâc íịy ặâng trïn ngoơn

nuâi cao nađo mađ nhòn xuöịng, thò ngúđ lađ möơt coôi Thiïn quöịc úê chöịn

nhín gian víơy Ngoađi ăađn thò keê ăi ngûúđi laơi tíịp níơp, trong ăađn thò

lùơng leô nhû khöng

Hai giúđ saâng töi túâi Giao Ăađn Víîn biïịt rùìng höm nay

nghiïm cíịm khöng míịy ngûúđi ặúơc vađo, vaê tođa sûâ cho giíịy vađo

xem diïîn nghi höm trûúâc, tûâc lađ coâ yâ ăïí höm sau khoêi ăïịn nûôa

Song ăaô mang caâi tû caâch nhađ baâo, khöng coâ nheô ăïịn höìi troơng ýịu

nhíịt trong bađi kõch mađ mònh laơi vùưng mùơt úê núi diïîn ăađn Nhûng

lađm thïị nađo cho caâc thíìy lñnh canh cûêa (vûđa lñnh ta vûđa lñnh tíy)

hiïíu ặúơc caâi nghôa vuơ cuêa nhađ baâo nhû thïị? Khoâ lùưm thay! Víơy

töi cûâ ặúđng ăöơt vađo Ăïịn chùơng canh thûâ nhíịt míịy thíìy lñnh ta

hoêi: “Öng ăi ăíu? ” Töi noâi: “Töi vađo coâ viïơc, ăaô coâ giíịy quan Khím

ăíy” Töi ặa cho xem caâi giíịy pheâp chiïìu höm trûúâc, chùưc rùìng

caâc thíìy chùỉng hiïíu chûô chi chi Quaê nhiïn soi vađo ăeđn thíịy chûô

tíy caê, giaê laơi töi, röìi cûâ ăïí cho vađo Caâch míịy thûúâc laơi gùơp thíìy

lñnh tíy böìng suâng ặâng ăíịy Thíịy töi vađo noâi: “Khöng ặúơc vađo!”

Töi noâi: “Ăaô coâ pheâp ăíy” Töi laơi chòa caâi giíịy kia ra Chöî íịy boâng

cíy töịi, thíìy nhòn maôi khöng ăoơc ra chûô gò, sau nhíơn sùưc giíịy noâi:

“Phaêi coâ giíịy ăoê múâi ặúơc vađo, giíịy trùưng khöng ặúơc” Töi nghô

ngay möơt kïị noâi liïìn: “Töi ăi theo quan Toađn quýìn ngađi sùưp túâi,

ăíy lađ giíịy pheâp riïng, phaêi ăïí töi vađo múâi ặúơc” Thíìy ngíìn ngaơi

möơt luâc, röìi trao laơi töi caâi giíịy, cûâ ăïí cho vađo Thïị lađ thoaât naơn!

Vađo ăïịn ăïơ nhõ thađnh gùơp cuơ Thûúơng Cöng, bûôa trûúâc töi ăaô vađo

híìu úê böơ Cuơ giûô noâi chuýơn möơt höìi líu, röìi cho pheâp ặâng ngay

ăíịy xem Bíịy giúđ nhòn trûúâc nhòn sau, trûđ nhûông ngûúđi coâ phíìn

viïơc úê Giao Ăađn, khöng thíịy ai lađ ngûúđi ngoađi ặúơc vađo xem caê,

múâi biïịt rùìng buöíi ăoâ thûơc lađ möơt sûơ haơnh ngöơ cho mònh víơy Ăïịn

sau bïn mònh ặâng chó thíịy thïm coâ vađi ba öng tíy nûôa, cođn bïn

kia thò coâ quan Toađn quýìn, quan Nguýn suây, quan Khím sûâ vúâi

míịy quñ quan ăi theo Caâc ngađi thò ặúơc lïn tíơn viïn ăađn xem, cođn

mònh thò cûâ ặâng úê ăïơ nhõ ăađn ăoâ cuông ăuê thu ặúơc caâi chín tûúâng

ăïm höm íịy

Luâc bíịy giúđ trong Giao Ăađn coâ caâi veê nghiïm tônh vö cuđng,

nhû trûúâc khi sùưp sííy ra möơt sûơ gò ríịt quan troơng, ai níịy ăïìu

ngoâng tröng Khöng coâ tiïịng ngûúđi noâi, khöng coâ tiïịng dïị kïu Chó

chöịc chöịc nghe tiïịng lung linh nhû nhûông miïịng ăöìng nhoê ăíơp vađo

nhau: ngoaênh laơi thò lađ möơt öng quan mùơc triïìu phuơc, ăeo ngoơc böơi

lađm bùìng nhûông miïịng ăöìng buöơc vúâi nhau (vua thò bùìng ngoơc

thíơt), luâc ăi díơp vađo chín mađ thađnh tiïịng Ngûúđi íịy, caênh íịy, thúđi

khùưc íịy, khñ võ íịy, laơi thïm böịn bïì ăuöịc ăöịt rûơc giúđi, ngoađi xa rûđng

thöng muđ mõt, buât nađo mađ taê cho ặúơc caâi aênh tûúơng mú mađng nhû

trong thú trong möơng ăúđi cöí xûa víơy?

Ăuâng 2 giúđ 40 phuât thò Ngûơ giaâ tûơ Trai cung ra Giao Ăađn Do

cûêa bïn hûôu vađo, xuöịng xe, tiïịn ăïịn nhađ Ăaơi thûê Töi ặâng ăïơ nhõ

ăađn tröng roô lùưm Hoađng Thûúơng ăöơi muô miïơn, mùơc aâo cöìn, tay

cíìm ngoơc tríịn khú (tûâc lađ caâi höịt bùìng ngoơc), coâ hai öng quan voô

cíìm quaơt löng che, böịn öng cíìm ăeđn löìng, cíìm nïịn, röìi míịy öng ăi

theo sau nûôa Ngađi ngûơ vađo nhađ ăaơi thûê lađm lïî quaân tííy (rûêa tay)

Bíịy giúđ quan cung ăaơo (tûâc lađ quan Lïî böơ) quò tíu rûúâc ngađi lïn

nhađ hoađng öịc Tröịng chuöng nöíi lïn Hoađng Thûúơng tiïịn vađo ặâng

trûúâc ngoaơi hûúng aân Phađm caâc lïî tiïịt lađ do nhûông quan nöơi taân

xûúâng tíu, Hoađng Thûúơng cûâ y nhúđi mađ hađnh lïî Laơi coâ nhûông

quan thöng taân truýìn taân xûúâng to lïn ăïí caâc quan böìi tûơ úê ngoađi

cuđng caâc quan phín hiïịn úê caâc tuđng ăađn cuông theo mađ lađm lïî Víơy

möîi tiïịt kïí sau nađy lađ coâ nhúđi xûúâng caê Bíịy giúđ nghe xûúâng:

“Phíìn sađi! ÏỊ mao huýịt!” (Nghôa lađ ăöịt lûêa thui tríu, vađ chön lođng

maâu), thò tröng thíịy úê goâc ăađn thûâ ba lûêa chaây lïn nguđn nguơt -

Hoađng Thûúơng lïî böịn laơy úê trûúâc ngoaơi hûúng aân goơi lađ lïî “nghïnh

thíìn” Ngoađi sín phûúđng ca haât khuâc An thađnh, vûđa muâa, vûđa haât

Ăûúng ăïm thanh vùưng, hún möơt trùm con ngûúđi ăöìng thanh haât

lïn, nghe ríịt lađ caêm ăöơng, tûúêng thíịu ăïịn tíơn giúđi cao ăíịt thùỉm,

mađ xa ặa túâi ặâng Thiïn Hoađng Ăõa kyâ caâi tíịm lođng thađnh cuêa caê

möơt dín möơt nûúâc Nhûông khuâc haât ăoâ bùìng chûô caê, ặâng xa chó

nghe thíịy tiïịng hïì! ÚÊ cuöịi cíu: ïị hïì, hïïì, hïïïì! , gioơng rung

rinh cho húơp vúâi ăiïơu muâa Haât xong, phuơng Hoađng Thûúơng lïn

viïn ăađn lađm lïî “ăiïơn ngoơc baơch” (díng ngoơc luơa) Tíịu khuâc Triïơu

thađnh, cuông haât muâa nhû trïn kia Röìi lađm lïî “tiïịn trúê” (díng caâi

mím con tríu thui) Tíịu khuâc Tiïîn thađnh - Laơi phuơng Hoađng

Thûúơng lïn trûúâc chöî chñnh hiïịn, lađm lïî “sú hiïịn” (díng rûúơu líìn

thûâ nhíịt) Tíịn khuâc Mô thađnh Phûúđng baât díơt muâa dûúâi dín bùìng

caâi can, caâi thñch, theo ăiïơu voô -Phuơng Hoađng Thûúơng quò Quan tû

chuâc ăoơc bađi chuâc vùn Ăoơc xong Hoađng Thûúơng vïì núi bai võ Bíịy

giúđ caâc quan phín hiïịn múâi lïn caâc tuđng ăađn, ặâng trûúâc taâm aân úê

hai bïn ăöng tíy quò lađm lïî “hiïịn baơch” (díng luơa) vađ “hiïịn tûúâc”

díng rûúơu) -Laơi phuơng Hoađng thûúơng lïn trûúâc chöî chñnh hiïịn,

lađm lïî “aâ hiïịn” (díng rûúơu líìn thûâ hai) Tíịu khuâc Thuơy thađnh

Phûúđng baât díơt muâa bùìng caôi vuô, caâi thûúơc, theo ăiïơu vùn - Kïị sau

lađm lïî “chung hiïịn” (díng rûúơu líìn sau cuđng) Tíịu khuâc Vônh

thađnh Dađn nhaơc dûât tiïịng, phûúđng muâa lui vïì Phuơng Hoađng

Thûúơng lïn trûúâc chöî íím phuâc, lađm lïî “íím phuâc” vađ “thuơ löơ” (nghôa

lađ uöịng cheân rûúơu cuâng, nhíơn miïịng thõt cuâng) Thïị lađ lïî thađnh

Caâc quan lađm lïî “triïơt-soaơn”, nghôa lađ cíịt nhûông ăöì cuâng xuöịng

Tíịu khuâc Nguýn thađnh - Phuơng Hoađng Thûúơng xuöịng ăađn Ăïịn

trûúâc ngoaơi hûúng aân úê ăïơ nhõ thađnh, Hoađng Thûúơng lïî böịn laơy ăïí

töịng thíìn Tíịu khuâc Hi thađnh - Phuơng Hoađng Thûúơng ra chöî voơng

liïơu ăïí xem ăöịt túđ chuâc vùn cuđng caâc ăöì baơch soaơn Tíịu khuâc Hûơu