Chương trình hướng tới hình thành, phát triển ở học sinh tư duy khoa học, nhìn nhận thế giới như một chỉnh thể theo cả chiều không gian và chiều thời gian trên cơ sở những kiến thức cơ b
Trang 1BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ
“Nâng cao chất lượng dạy học theo chương trình giáo dục phổ thông 2018
trong môn Lịch sử và Địa lí lớp 8 (Phần Địa lí)”
A ĐẶT VẤN ĐỀ
- Năm học 2023-2024, ngành giáo dục tiếp tục triển khai thực hiện
chương trình và sách giáo khoa theo định hướng phát triển phẩm chất năng lực đáp ứng yêu cầu chương trình giáo dục phổ thông 2018
- Chương trình Lịch sử và Điạ lí THCS được xây dựng dựa trên các quan điểm sau:
1 Chương trình hướng tới hình thành, phát triển ở học sinh tư duy khoa học, nhìn nhận thế giới như một chỉnh thể theo cả chiều không gian và chiều thời gian trên cơ sở những kiến thức cơ bản, các công cụ học tập và nghiên cứu lịch
sử, địa lí
2 Chương trình kế thừa, phát huy ưu điểm của môn Lịch sử và môn Địa lí
trong chương trình giáo dục phổ thông hiện hành và tiếp thu kinh nghiệm phát triển chương trình môn học của các nước tiên tiến trên thế giới
3 Nội dung giáo dục lịch sử được thiết kế theo tuyến tính thời gian, từ thời
nguyên thuỷ qua cổ đại, trung đại đến cận đại và hiện đại; trong từng thời kì có
sự đan xen lịch sử thế giới, lịch sử khu vực và lịch sử Việt Nam
4 Chương trình chú trọng vận dụng các phương pháp giáo dục tích cực,
nhấn mạnh việc sử dụng các phương tiện dạy học, đa dạng hoá hình thức dạy học và đánh giá kết quả giáo dục nhằm hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực ở học sinh
5 Chương trình bảo đảm liên thông với chương trình môn Lịch sử và Địa lí cấp
tiểu học và chương trình môn Lịch sử, chương trình môn Địa lí cấp trung học phổ thông
6.Chương trình có tính mở, cho phép thực hiện mềm dẻo, linh hoạt tuỳ theo
điều kiện của địa phương, đối tượng học sinh (học sinh vùng khó khăn, học sinh
có nhu cầu hỗ trợ đặc biệt, )
Như vậy: Để thực hiện tốt nội dung của chương trình giáo dục phổ thông mới thì việc đổi mới dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học vô cùng quan trọng Trường THCS Cộng Hoà và tổ KHXH đã có kế hoạch cụ thể cho từng tháng để tiếp cận việc sử dụng phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực trong các hoạt động của bài học nhằm phát triển năng lực và phẩm chất của HS.Theo kế hoạch của BGH, của tổ KHXH, thực hiện chuyên đề
tổ trong HKI đối với môn Lịch sử và Đị lí là “Nâng cao chất lượng dạy học theo chương trình giáo dục phổ thông 2018 trong môn Lịch sử và Địa lí lớp
8 (Phần Địa lí)”
Sau đây là một số nội dung trong trong tiết dạy chuyên đề Rất mong
nhận được sự đóng góp ý kiến của tất cả các đồng chí để mỗi giáo viên tổ làm tốt hơn nhiệm vụ của mình
B NỘI DUNG
I ĐẶC ĐIỂM MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ (THCS)
1 Vị trí của môn học trong chương trình giáo dục phổ thông
Trang 2Giáo dục Lịch sử và Địa lí được cấu tạo thành một môn học bắt buộc từ tiểu học (TH) đến trung học cơ sở (THCS), được dạy từ lớp 4,5 (TH) đến lớp 6,
7, 8, 9 (THCS)
Ở trung học cơ sở, môn học gồm các nội dung giáo dục lịch sử, địa lí và một số chủ đề liên môn, tích hợp được kết nối với nhau nhằm soi sáng và hỗ trợ lẫn nhau Việc coi trọng tích hợp lịch sử và địa lí, đồng thời tôn trọng đặc điểm khoa học của mỗi phân môn sẽ đáp ứng mục tiêu môn học ở THCS đồng thời tạo điều kiện cho HS học tiếp ở bậc THPT
2 Vai trò và tính chất nổi bật của môn học trong giai đoạn GD cơ bản.
a Vai trò
- Có thế mạnh riêng trong việc góp phần hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực cho HS, tạo tiền đề cho HS tiếp tục học giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp
- Hình thành và phát triển ở HS năng lực lịch sử và năng lực địa lí – biểu hiện đặc thù của năng lực khoa học; giúp HS biết cách sử dụng các công cụ của khoa học để học tập và vận dụng vào thực tiễn
b Tính chất
- Tính dân tộc, nhân văn
- Tính hệ thống, tính cơ bản
- Tính khoa học và tính hiện đại
- Tính thực hành
- Tính mở và tính liên thông
II NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ - ĐỊA LÍ 8 (Phần Địa lí)
1 Quan điểm tiếp cận
- Các bài học được xây dựng theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh
- Nội dung các bài học tạo điều kiện cho giáo viên đổi mới phương pháp
và hình thức tổ chức dạy học; khuyến khích học sinh tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập
- Các bài học chú trọng tích hợp, thực hành và vận dụng
- Các bài học thể hiện rõ yêu cầu DH phân hoá và phù hợp với vùng miền
1.1 Định hướng phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh
- Phát triển phẩm chất chủ yếu cho HS: yêu nước, nhân ái, trách nhiệm, chăm chỉ, trung thực
- Phát triển các năng lực chung: tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo
- Phát triển các năng lực đặc thù: Năng lực nhận thức khoa học địa lí, tìm hiểu địa lí, vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học
1.2 Nội dung các bài học tạo điều kiện cho giáo viên đổi mới phương pháp
và hình thức tổ chức dạy học; khuyến khích học sinh tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập.
- Tư liệu học tập phong phú, có sự kết hợp chặt chẽ giữa kênh chữ và kênh hình
Trang 3- Các bài tập có tính tình huống luôn khuyến khích học sinh đi từ cái đã biết đến khám phá cái chưa biết, vận dụng kiến thức đã học vào các trường hợp tương tự hoặc thực tiễn
1.3 Các bài học chú trọng tích hợp, thực hành và vận dụng
- Tích hợp nội môn, liên môn, xuyên môn
1.4 Các bài học thể hiện rõ yêu cầu dạy học phân hoá và phù hợp với vùng miền.
- Cấu trúc bài học: nội dung cốt lõi và các phần mở rộng, vận dụng
- Phong phú về kênh hình nhằm đáp ứng sự đa trí tuệ, đa phong cách học tập của học sinh
- Tình huống học tập có thể được xây dựng từ các trường hợp tương đương, tuỳ theo điều kiện địa phương
2 Điểm mới của phần Địa lí 8
2.1 Cấu trúc các tuyến kiến thức thể hiện rõ những nội dung cốt lõi mà học sinh cần học và các phần mở rộng, vận dụng
- Tuyến chính: Nội dung cốt lõi, đảm bảo để HS đạt được các yêu cầu
của từng nội dung giáo dục (HĐ mở đầu, HĐ hình thành kiến thức, HĐ luyện tập, HĐ Vận dụng)
- Tuyến phụ: Nhằm trang bị thêm cho HS nhiều nguồn học liệu liên quan
đến bài học, mở rộng và nâng cao kiến thức (Nội dung mở rộng, Ô “Em có biết”, Góc khám phá, Góc mở rộng)
2.2 Đa dạng các kiểu bài học Địa lí 8, tăng tính thực hành và gắn với địa phương.
* Kiểu bài hình thành kiến thức mới: Giúp HS đạt được các yêu cầu
cần đạt về kiến thức để góp phần phát triển phẩm chất, năng lực, đặc biệt là năng lực nhận thức khoa học Địa lí
- Kiến thức địa lí:
+ Hoạt động hình thành biểu tượng địa lí
+ Hoạt động hình thành khái niệm địa lí
+ Hoạt động hình thành các mối quan hệ địa lí
+ Hoạt động nhận thức các quy luật địa lí
- Hoạt động nhận thức về các phương pháp học tập, nghiên cứ địa lí
* Kiểu bài thực hành: Giúp HS vận dụng tri thức địa lí đã học vào
thực tiễn học tập và đời sống, góp phần phát triển năng lực tìm hiểu địa lí, năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học
- Thực hành với các công cụ địa lí (bản đồ, lược đồ, biểu đồ, la bàn, ): với mục đích rèn luyện cho HS kĩ năng sử dụng công cụ địa lí để khám
phá, khai thác và chiếm lĩnh tri thức từ các phương tiện dạy học địa lí
- Thực hành khảo sát, viết báo cáo: tạo cơ hội cho HS được trải nghiệm
thực tế địa phương và vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào giải quyết nhiệm
vụ học tập
3 Yêu cầu về phương pháp dạy học
3.1 Định hướng chung
- Đề cao vai trò chủ thể học tập của HS, phát huy tính tích cực, chủ động,
sáng tạo
Trang 4- Vận dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học có tính đặc trưng môn học
một cách linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với mục tiêu, nội dung giáo dục, đối tượng
HS và điều kiện cụ thể
- Đa dạng hoá và sử dụng linh hoạt các hình thức tổ chức dạy học.
- Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, các thiết bị dạy học.
3.2 Cách thức tổ chức dạy học Địa lí 8 theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực.
a Xác định được rõ các mục tiêu bài học.
- Về kiến thức, kĩ năng
- Về năng lực
- Về phẩm chất
b Xác định rõ nội dung các hoạt động và nhiệm vụ dạy học cần phải tổ chức cho HS trong mỗi bài học.
- Hoạt động mở bài: Tạo tâm thế học tập cho HS, giúp HS ý thức được
nhiệm vụ học tập, hứng thú học bài mới
- Hoạt động hình thành kiến thức mới: Giúp cho HS khám phá, hình
thành kiến thức, phát triển kĩ năng mới theo yêu cầu cần đạt của bài
- Hoạt động luyện tập: Giúp HS vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã
học vào giải quyết các bài tập/ tình huống cụ thể liên quan đến nội dung bài học, các yêu cầu cần đạt của bài học
- Hoạt động vận dụng: Giúp cho HS vận dụng kiến thức, kĩ năng của bài
học để giải quyết một tình huống thực tiễn nào đó
III Tiết dạy minh họa:
BÀI 3: THỰC HÀNH: TÌM HIỂU VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA ĐỊA HÌNH ĐỐI VỚI SỰ PHÂN HÓA TỰ NHIÊN VÀ KHAI THÁC KINH TẾ.
( Thời gian thực hiện: 2 tiết)
I MỤC TIÊU
1 Kiến thức: Sau bài học này, HS sẽ:
Tìm được ví dụ chứng minh ảnh hưởng của sự phân hoá địa hình đối với sự phân hóa lãnh thổ tự nhiên và khai thác kinh tế
2 Về năng lực
2.1 Năng lực đặc thù môn Địa lí.
- Năng lực nhận thức khoa học địa lí:
+ Tìm được ví dụ chứng minh ảnh hưởng của sự phân hóa địa hình đối với sự phân hóa lãnh thổ tự nhiên và khai thác kinh tế ở nước ta
- Năng lực tìm hiểu địa lí:
+ Sử dụng bản đồ địa hình, tranh ảnh, sơ đồ, video để tìm ví dụ chứng minh ảnh hưởng của sự phân hóa địa hình đối với sự phân hóa lãnh thổ tự nhiên và khai thác kinh tế
+ Sử dụng năng lực Internet để tìm các ví dụ về sự phân hóa lãnh thổ tự nhiên và khai thác kinh tế
- Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: Vận dụng kiến thức đã học để làm bài báo báo thực hành
2.2 Năng lực chung.
- Năng lực tự chủ và tự học:
Trang 5+ Chủ động, tích cực thực hiện các nhiệm vụ thực hành tìm các ví dụ chứng minh ảnh hưởng của sự phân hóa địa hình đối với sự phân hóa lãnh thổ tự nhiên
và khai thác kinh tế ở nước ta
+ Biết đánh giá được kết quả bản thân đạt được sau từng hoạt động trong bài học
- Năng lực giao tiếp và hợp tác: được hình thành thông qua các hoạt động làm việc cá nhân, theo nhóm, cặp và quá trình tham gia tích cực vào giờ học trên lớp
- Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Phát hiện vấn đề qua các tình huống học tập và sáng tạo trong cách thể hiện bài nhóm
3 Về phẩm chất
Bài học góp phần hình thành cho học sinh các phẩm chất như:
+ Chăm chỉ thông qua việc tích cực tham gia các hoạt động học tập
+ Giáo dục tình yêu nước, yêu quê hương và cảnh đẹp thiên nhiên Việt Nam
II THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU
- Phiếu học tập
- Bản đồ địa hình Việt Nam
- Tranh ảnh về sự phân hóa lãnh thổ tự nhiên do tác động của địa hình
III TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
1 Hoạt động mở đầu/ khởi động
a Mục tiêu: Xác định được vấn đề cần giải quyết liên quan đến bài học và tạo
hứng thú cho HS
b Nội dung: HS phát hiện vấn đề bài học qua hai câu thơ trong bài thơ “Trường
sơn đông, trường sơn tây” của nhà thơ Phạm Tiến Duật
c Sản phẩm: Các ý kiến của HS.
d Tổ chức thực hiện.
- Bước 1: GV đặt vấn đề
Trong bài thơ “Trường sơn đông, trường sơn tây” nhà thơ Phạm Tiến Duật đã
viết: Một dãy núi mà hai màu mây
Nơi nắng nơi mưa, khí trời cũng khác
Đố các em biết “một dãy núi” tác giả nhắc đến là dãy núi nào? Thời tiết giữa hai sườn núi khác nhau như thế nào? Theo em tại sao có sự khác nhau như vậy?
- Bước 2: HS suy nghĩ, liên hệ đưa ra đáp án.
- Bước 3: GV gọi một số HS đưa ra đáp án ý kiến của mình.
- Bước 4: GV dẫn dắt vào bài học: Hai câu thơ trên là một ví dụ mô tả về sự
phân hóa lãnh thổ tự nhiên do tác động của địa hình Cụ thể đó là sự phân hóa khí hậu giữa sườn Tây và sườn Đông của dãy Trường Sơn Sự phân hóa đó có đúng như các em vừa giải thích, và ngoài sự phân hóa đó, địa hình còn có những tác động đến sự phân hóa lãnh thổ tự nhiên và phát triển kinh tế như thế nào, cả lớp cùng đi thực hành khám phá
2 Hoạt động thực hành, luyện tập, vận dụng.
Hoạt động 1: Thực hành tìm ví dụ chứng minh ảnh hưởng của sự phân hóa địa hình đối với sự phân hóa lãnh thổ tự nhiên ( đã học ở tiết 1)
Hoạt động 2: Thực hành tìm ví dụ ảnh hưởng của sự phân hóa địa hình đối với khai thác kinh tế.
a Mục tiêu:
Trang 6- Tìm được các ví dụ chứng minh ảnh hưởng của sự phân hóa địa hình đối với khai thác kinh tế
b Nội dung: HS thảo luận theo nhóm làm SP dự án công chiếu trong chương
trình “Bản tin kinh tế” của VTC
c Sản phẩm: Sản phẩm của các nhóm.
2 Ảnh hưởng của sự phân hóa địa hình đối với khai thác kinh tế
- Các hoạt động khai thác kinh tế ở khu vực đồi núi: lâm nghiệp, nông nghiệp (trồng cây công nghiệp, cây cận nhiệt, ôn đới…) chăn nuôi gia súc, khai thác khoáng sản…
- Các hoạt động khai thác kinh tế ở khu vực đồng bằng và ven biển: trồng cây lương thực, thực phẩm, cây ăn quả, chăn nuôi gia súc gia cẩm, đánh bắt nuôi trồng thủy sản
d Tổ chức thực hiện
Bước 1:
- GV chia lớp 6 nhóm (mỗi nhóm 6- 8 HS)
- GV giới thiệu 2 dự án học tập
+ Bản tin giới thiệu các hoạt động khai thác kinh tế ở khu vực đồi núi
+ Bản tin giới thiệu các hoạt động khai thác kinh tế ở khu vực đồng bằng và ven biển
- GV cho các nhóm trưởng bốc thăm dự án nhóm sẽ tìm hiểu
- GV phát phiếu định hướng và tiêu chí đánh giá SP cho từng nhóm
- Bước 2: HS chú ý lắng nghe, nhận nhóm và thảo luận phân chia nhiệm vụ.
- Bước 3: GV các nhóm báo cáo, thảo luận kết quả dự án vào tiết học sau.
- Bước 4: GV cho các nhóm đánh giá chéo và GV đánh giá SP và hoạt động làm
việc của các nhóm
Nội dung Khái quát đặc điểm khu vực địa hình 1
Trang 7(Chiếm 50% TSĐ) Giới thiệu các hoạt động kinh tế ở
khu vực địa hình
5
Hình thức
(Chiếm 20% TSĐ)
Bản tin độc đáo, ấn tượng 1 Thông tin rõ ràng, thuyết minh thu hút
Trả lời thuyết phục câu hỏi của nhà đầu tư
1
Thời gian và hợp tác
nhóm
(Chiếm 20% TSĐ)
Nộp bài đúng thời hạn (1 tuần) 1 Nhóm đoàn kết, thực hiện nhiệm vụ tích cực, nghiêm túc
1
IV Kết quả bước đầu - Những hạn chế, bất cập
1 Kết quả bước đầu
- Tiết dạy đã tuân thủ theo qui trình 04 HĐ, đảm bảo chuẩn KTKN, đảm bảo tinh thần đổi mới đó là dạy học thông qua tổ chức liên tiếp các hoạt động học tập, giúp HS tự khám phá với nhiều PP và KTDH tích cực, thay đổi linh hoạt, phù thuộc vào từng đơn vị kiến thức: Hoạt động cá nhân, cặp đôi, nhóm, động não, sắm vai… với các công cụ kiểm tra, đánh giá: dạng câu hỏi, bảng kiểm => Từ đó phát triển phẩm chất và năng lực của người học
- Tại các nhà trường, GV đã xây dựng kế hoạch bài học theo hướng tăng cường, phát huy tính chủ động, tích cực, tự học của học sinh thông qua việc thiết
kế tiến trình dạy học thành 04 hoạt động học để thực hiện
2 Những khó khăn, hạn chế, bất cập
- Thực hiện các kĩ thuật trên lớp bị bó hẹp về thời gian (mất rất nhiều thời gian) Không gian lớp học chật hẹp, sĩ số lớp quá đông ở 1 số trường, rất khó cho việc chia nhóm, kê lại bàn ghế đủ cho học sinh hoạt động, di chuyển khó khăn, Lớp đông nếu bố trí học nhóm, học theo trạm… học sinh khi hoạt động sẽ rất ồn, một số em lười học nói chuyện riêng trong khi cô giáo bận đi hướng dẫn các nhóm khác, cơ sở vật chất không đồng bộ không phù hợp áp dụng một số phương pháp kĩ thuật mới
- Việc áp dụng một số PP – KTDH tích cực đòi hỏi 1 số thiết bị hiện đại nhưng thực tế tại trường còn thiếu, chưa đáp ứng được đầy đủ cho số lượng học sinh nên chưa phát huy hiệu quả của tiết học
C KẾT LUẬN
Đổi mới PP và kĩ thuật Dạy học các bộ môn lớp 8 theo chương trình mới,
cụ thể là ở bộ môn Lịch Sử và Địa lí nói chung (phân môn Địa lí nói riêng) đã
Trang 8được các nhà trường triển khai đầy đủ và thực hiện bước đầu có hiệu quả, đạt mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực người học
Giáo viên có vai trò trung tâm, quyết định sự thành công của đổi mới, do
đó cần có kiến thức chuyên môn và kiến thức sư phạm về các nội dung thực hiện giảng dạy; xác định được những vấn đề cần đổi mới (mục tiêu, nội dung, phương tiện và hình thức tổ chức, đánh giá) Lập kế hoạch về thời gian và đảm bảo sự tham gia của cả lớp, để truyền đạt nội dung cho học sinh; phải chủ động
và có sáng kiến, giúp học sinh tự học, tự vận dụng, hợp tác chia sẻ, giúp việc học tập hiệu quả hơn
Tuy nhiên để giáo viên thực hiện tốt việc đổi mới thì Ban giám hiệu và cán
bộ quản lý cần chuẩn bị phương tiện hỗ trợ giáo viên trong việc đổi mới, hướng dẫn giáo viên trong việc đổi mới giáo dục Đảm bảo cung cấp thiết bị dạy học cho giáo viên đầy đủ Tổ chức các chuyên đề chuyên môn, đảm bảo các bộ môn đều tổ chức theo chuyên đề Khen thưởng giáo viên có thành tích tốt trong thực hiện phương pháp dạy học đổi mới
Để giảm thiểu những hạn chế, để phát huy những ưu điểm, cần tiếp tục bồi dưỡng, tập huấn cho giáo viên bản chất của đổi mới chương trình và SGK phổ thông; cần xây dựng kế hoạch dạy – học trên lớp Các biện pháp này nếu được thực hiện nghiêm túc thì chắc chắn qua trình dạy học mang lại hiệu quả, đáp ứng được yêu cầu đổi mới hiện nay “phát triển phẩm chất và năng lực người học”
Trên đây là báo cáo chuyên đề của trường tổ KHXH – trường THCS Cộng Hoà về “Nâng cao chất lượng dạy học ở bộ môn Lịch Sử và Địa lí 8 (Phần Địa lí)” Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của quý thầy cô để việc thực hiện đổi mới được thực hiện tốt hơn Trân trọng cảm ơn
Quảng Yên, ngày 14/10/2023
Người báo cáo
Đậu Thị Hiền
