Thế giới lượng tử kì bí: Hiệu ứng Hamlet pptx

Thế giới lượng tử kì bí: Hiệu ứng Hamlet Michael Brooks Từ những con mèo không biết sống chết ra sao cho đến những hạt thoắt ẩn thoắt hiện từ hư vô, từ những cái ấm nước không sôi – t

Thế giới lượng tử kì bí: Hiệu ứng

Hamlet Michael Brooks

Từ những con mèo không biết sống chết ra sao cho đến những hạt thoắt ẩn thoắt hiện từ hư vô, từ

những cái ấm nước không sôi – thỉnh thoảng thôi – cho đến những tác dụng ma quỷ xuyên khoảng cách, vật lí lượng tử mang lại những điều thú vị đánh đổ các trực giác của chúng ta về sự hoạt động của thế giới vật chất

Một cái ấm đã được quan sát thấy không bao giờ sôi Với kinh nghiệm hàng ngày và vật lí học cổ điển, bạn có thể cãi lại phát biểu đó Nhưng vật lí lượng tử

sẽ ngắt lời bạn Những cái ấm lượng tử được quan sát thấy thật sự không thèm sôi – thỉnh thoảng thôi Vào những lúc khác, chúng lại sôi nhanh hơn

Nhưng khi chưa đến những lúc khác đó, thì quan sát cho thấy chúng ở trong tình thế lưỡng nan mang tính hiện sinh là không biết có sôi hay không

Tính “khùng khùng” này là một hệ quả hợp lí của phương trình Schrödinger, công thức do nhà vật lí người Áo Erwin Schrödinger pha chế vào năm 1926

để mô tả các đối tượng lượng tử tiến triển như thế nào về mặt xác suất theo thời gian

Không biết sôi hay không sôi? (Ảnh: OJO Images /

Rex Features)

Hãy tưởng tượng, chẳng hạn, tiến hành một thí

nghiệm với một nguyên tử phóng xạ ban đầu chưa phân hủy đựng trong một cái hộp Theo phương

trình Schrödinger, tại bất cứ thời điểm nào sau khi bạn bắt đầu thí nghiệm thì nguyên tử đó tồn tại trong một sự hỗn hợp, hay “sự chồng chất”, của các trạng thái đã phân hủy và chưa phân hủy

Mỗi trạng thái có một xác suất gắn liền với nó chứa trong một mô tả toán học gọi là hàm sóng Theo thời gian, hễ khi nào bạn không nhìn, thì hàm sóng đó tiến triển cùng xác suất của trạng thái đã phân hủy

tăng lên dần dần Chừng nào bạn thật sự nhìn vào, thì nguyên tử đó chọn – theo kiểu phù hợp với các xác suất hàm sóng – trạng thái nào sẽ tiết lộ chính

nó, và hàm sóng “suy sụp” thành một trạng thái hoàn toàn xác định

Đây là hình ảnh đã khai sinh ra con mèo tội nghiệp của Schrödinger Giả sự phân hủy phóng xạ của một nguyên tử kích hoạt một lọ chất khí độc mở nắp, và một con mèo ở trong chiếc hộp cùng với nguyên tử

đó và cái lọ Có phải con mèo vừa chết vừa sống hễ khi nào chúng ta không biết phân hủy phóng xạ đã xảy ra hay chưa?

Chúng ta không biết Tất cả những gì chúng ta biết

là những kiểm tra với các đối tượng ngày càng lớn hơn – trong đó có thí nghiệm mới đây, một sợi dây kim loại đang cộng hưởng đủ lớn để nhìn thấy dưới kính hiển vi – dường như chứng tỏ rằng chúng thật

sự nhận đồng thời cả hai trạng thái (Nature, vol 464,

tr.697)

Cái lạ lùng nhất của tất cả những điều này là ở chỗ chỉ cần nhìn vào vật chất đã làm thay đổi cách thức

nó hành xử Lấy một nguyên tử đang phân hủy: việc quan sát nó và nhận thấy nó chưa phân hủy thiết đặt

lại hệ ở một trạng thái xác định, và phương trình Schrödinger tiến triển theo hướng “đã phân hủy” phải khởi động lại lần nữa từ sự nhập nhằng