Năng lực khoa học tự nhiên - Nhận thức tự nhiên: + Nhận biết lực ma sát là lực tiếp xúc xuất hiện ở bề mặt tiếp xúc giữa hai vật; nhận biết được sự xuất hiện của lực ma sát trượt, lực ma
Trang 1Ngày soạn: 23/3/2023 Ngày dạy: Lớp 6A1
Tiết 1 /3/2023 Tiết 2 29/3/2023
KẾ HOẠCH BÀI DẠY STEM
Tiết 113; 114 BÀI 44: LỰC MA SÁT
Môn học: Khoa học tự nhiên - Lớp 6 Thời gian thực hiện: 2 tiết
I MỤC TIÊU
1 Kiến thức
Sau khi học xong bài này HS:
- Biết được lực ma sát là lực tiếp xúc xuất hiện ở bề mặt tiếp xúc giữa hai vật Nguyên nhân gây ra là do tương tác giữa bề mặt giữa hai vật
- Biết được lực ma sát trượt và lực ma sát nghỉ xuất hiện khi nào
- Biết được tác dụng cản trở và tác dụng thúc đẩy chuyển động của lực ma sát
- Vận dụng được kiến thức về lực ma sát để giải thích một số trường hợp lực
ma sát có hại, có lợi trong đời sống và kĩ thuật, trong an toàn gia thông đường bộ
2 Năng lực
2.1 Năng lực chung
- Năng lực tự chủ và tự học trong tìm tòi khám phá, hoạt động cá nhân
- Năng lực giao tiếp và hợp tác trong trình bày, thảo luận và làm việc nhóm
- Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo trong vận dụng kiến thức vào thực tiễn
2.2 Năng lực khoa học tự nhiên
- Nhận thức tự nhiên:
+ Nhận biết lực ma sát là lực tiếp xúc xuất hiện ở bề mặt tiếp xúc giữa hai vật; nhận biết được sự xuất hiện của lực ma sát trượt, lực ma sát nghỉ Lấy được ví dụ về các loại lực ma sát trong đời sống
+ Sử dụng tranh, ảnh nêu được nguyên nhân xuất hiện lực ma sát giữa các vật + Quan sát thí nghiệm phát hiện ra ma sát nghỉ và lực ma sát trượt
- Tìm hiểu tự nhiên:
+ Tìm hiểu và biết được tác dụng của lực ma sát: thúc đẩy hoặc cản trở chuyển động của vật;
+ Giải thích một số trường hợp lực ma sát có hại, có lợi trong đời sống và kĩ thuật, trong an toàn gia thông đường bộ
+ Đề xuất vấn đề, đặt câu hỏi liên quan đến vấn đề
+ Lập được kế hoạch, triển khai thực hiện đề ra phương án, chế tạo được sản phẩm làm tăng hoặc giảm làm tăng hoặc giảm lực ma sát
3 Phẩm chất
- Chăm học, chịu khó tìm tòi tài liệu và thực hiện các nhiệm vụ cá nhân
- Có trách nhiệm trong hoạt động nhóm, chủ động nhận và thực hiện nhiệm vụ, thảo luận cùng nhóm để hoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm
- Trung thực, cẩn thận trong quá trình thực hiện
Trang 2II THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU
1 Giáo viên
- Hình ảnh một số trường hợp xuất hiện lực ma sát trong thực tế
- Phiếu học tập; Phiếu câu hỏi định hướng; Phiếu đánh giá
- 1 bộ thí nghiệm: 1 quả nặng; 1 miếng gỗ có móc; 1 lực kế
2 Học sinh
- Nghiên cứu bài lực ma sát;
- Hoàn thành báo cáo kiến thức nền theo yêu cầu
- Chuẩn bị các dụng cụ, nguyên vật liệu chế tạo sản phẩm do nhóm đề xuất và lựa chọn
III TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
TIẾT 1
1 Hoạt động 1: Xác định nhiệm vụ (7 phút)
a) Mục tiêu
- HS nhận biết có lực xuất hiện ở bề mặt tiếp xúc giữa hai vật
- Xác định được nhiệm vụ: Đề xuất và thực hiện phương án làm tăng, giảm lực
ma sát có ích trong cuộc sống
b) Tổ chức thực hiện
* Chuyển giao nhiệm vụ
- GV: Chiếu và yêu cầu HS quan sát 1 số hình ảnh và trả lời các câu hỏi:
? Theo em, nguyên nhân nào dẫn đến các hiện tượng trên?
*Thực hiện nhiệm vụ: HS quan sát hình ảnh, nêu các nguyên nhân dẫn đến
các hiện tượng
Dự kiến câu trả lời:
Trang 3+ Có lực khác chống lại chuyển động của vật.
+ Do mặt đường, nền nhà trơn, ướt dễ bị trượt…
+ Bề mặt tiếp xúc xù xì, gồ ghề nên vật khó di chuyển….
* Báo cáo, thảo luận
GV huy động tinh thần xung phong của HS; gọi 1–2 HS trả lời
* Kết luận, nhận định
- GV kết luận: Nguyên nhân gây ra các hiện tượng trên là do lực ma sát giữa các vật Vậy lực ma sát là gì và lực ma sát có ảnh hưởng như thế nào tới cuộc sống? Đây chính là nội dung bài học chúng ta cùng tiềm hiểu trong chủ đề hôm nay
- GV nêu nhiệm vụ: Trong chủ đề này, các em sẽ cùng nhau tìm hiểu, trao đổi
về lực ma sát tu đề xừ đó đề xuất và thực hiện phương án làm tăng, giảm lực ma sát
có ích trong cuộc sống
- GV đưa ra định hướng để HS thực hiện:
1 Tìm hiểu kiến thức nền về lực ma sát
2 Tìm hiểu vấn đề xảy ra trong thực tế cuộc sống cần làm tăng hoặc giảm lực
ma sát Đề xuất và lựa chọn phương án làm tăng hoặc giảm lực ma sát trong trường hợp đó
4 Thực hiện phương án đề ra
5 Chuẩn bị báo cáo thuyết trình
2 Hoạt động 2: Nghiên cứu kiến thức nền (HS làm việc ngay tại lớp 23p)
a) Mục tiêu
- Nhận biết được lực ma sát là lực tiếp xúc xuất hiện ở bề mặt tiếp xúc giữa hai vật Nguyên nhân gây ra là do tương tác giữa bề mặt giữa hai vật
- Nêu được lực ma sát trượt và lực ma sát nghỉ
- Nêu được tác dụng cản trở và tác dụng thúc đẩy chuyển động của lực ma sát
- Vận dụng được kiến thức về lực ma sát để giải thích một số trường hợp lực
ma sát có hại, có lợi trong đời sống và kĩ thuật, trong an toàn gia thông đường bộ
b) Tổ chức thực hiện
* Chuyển giao nhiệm vụ
GV chia lớp thành 4 nhóm; Yêu cầu thực hiện ở nhà 2 nhiệm vụ (đã giao ở tiết học trước):
1 Cá nhân đọc mục I (SGK/157) và mục II (SGK/158), thảo luận nhóm hoàn thành nhiệm vụ 1:
Nhiệm vụ 1: Vẽ sơ đồ tư duy kiến thức về lực ma sát
Gợi ý: Sơ đồ thể hiện được các nội dung:
1 Lực ma sát là gì, xuất hiện ở đâu?
2 Lực ma sát có phương, chiều như thế nào?
3 Có các loại lực ma sát thường gặp nào? Các lực ma sát đó xuất hiện khi nào? Ví dụ?
4 Cách làm tăng lực ma sát? Cách làm giảm lực ma sát?
Trang 42 Cá nhân suy nghĩ, trao đổi nhóm hoàn thành nhiệm vụ 2:
Nhiệm vụ 2: Tìm hiểu tác dụng của lực ma sát, ý nghĩa của ma sát trong an toàn giao thông
1 Hoàn thành bảng: Chỉ ra lực ma sát trong các tình huống sau và nói rõ nó có tác dụng cản trở hay thúc đẩy chuyển động?
xuất hiện
Tác dụng cản trở hay thúc đẩy chuyển động
a) Lực xuất hiện giữa má phanh
(thắng) và vành bánh xe, giữa lốp và
mặt đường khi phanh xe gấp
b) Lực xuất hiện giữ thùng hàng
đứng yên trên sàn dù có người đẩy
c) Lực xuất hiện làm xe không dịch
chuyển được khi bị sa lầy, dù xe vẫn
nổ, bánh xe vẫn quay
d) Lực xuất hiện giữa mặt đường và
chân khi người bước đi trên đường
2 Các khía rãnh trên mặt lốp xe có tác dụng gì? Đi xe mà lốp có các khía rãnh
đã bị mòn có an toàn không? Tại sao?
3 Vì sao cần chú ý đến tốc độ khi tham gia giao thông?
* Thực hiện nhiệm vụ
- HS thực hiện nhiệm vụ theo nhóm ở nhà: đọc thông tin SGK, thảo luận hoàn thành báo cáo theo yêu cầu
* Báo cáo, thảo luận
- Thực hiện tại lớp: GV yêu cầu HS đại diện các nhóm báo cáo kết quả thực hiện từng nhiệm vụ Các nhóm khác theo dõi, ĐG, nêu câu hỏi phản biện (nếu có)
GV: Có thể nêu vấn đề cho HS ở các nhóm khác giải thích và xác định cho đúng
* Kết luận, nhận định
- GV đánh giá kết quả của từng nhóm
- HS quan sát GV làm TN H44.4 về các lực ma sát
- GV kết luận kiến thức về lực ma sát:
1 Lực ma sát là lực tiếp xúc xuất hiện ở bề mặt tiếp xúc giữa hai vật.
Lực ma sát có cùng phương, ngược chiều với lực làm vật chuyển động
2 Hai loại lực ma sát thường gặp là lực ma sát nghỉ và lực ma sát trượt.
+ Lực ma sát nghỉ giữ cho vật đứng yên ngay cả khi nó bị kéo hoặc đẩy
+ Lực ma sát trượt xuất hiện khi vật trượt trên bề mặt của một vật khác
(GV giới thiệu thêm: Ngoài ra còn có lực ma sát lăn xuất hiện khi vật lăn trên
bề mặt của vật khác).
3 Lực ma sát có tác dụng cản trở hoặc thúc đẩy chuyển động của vật.
4 Cách làm tăng, giảm tác dụng của lực ma sát.
Có thể làm tăng lực ma sát bằng cách tăng độ gồ ghề (độ nhám) của mặt tiếp xúc, tăng trọng lượng của vật lên bề mặt, thay đổi vật liệu của mặt tiếp xúc …
Trang 5Có thể làm giảm lực ma sát bằng cách tăng độ nhẵn bề mặt của vật, giảm trọng lượng của vật lên bề mặt, chuyển lực MS trượt thành lực MS lăn; …
5 Ma sát trong an toàn giao thông.
Cần đảm bảo ma sát giữa lốp xe và mặt đường để đảm bảo an toàn trong giao thông Chú ý đến tốc độ khi tham gia giao thông
3 Hoạt động 3: Đề xuất và lựa chọn phương án (15 phút)
a) Mục tiêu
- Xác định được vấn đề xảy ra trong thực tế cuộc sống cần làm tăng, giảm lực
ma sát
- Đề xuất và lựa chọn phương án làm tăng, giảm lực ma sát trong tình huống đó
b) Tổ chức thực hiện
* Chuyển giao nhiệm vụ
- GV giao nhiệm vụ: Các nhóm sẽ thảo luận phát hiện vấn đề trong thực tế cần làm tăng hoặc giảm ma sát, rồi đề xuất và lựa chọn phương án tăng hoặc giảm lực ma sát trong trường hợp đó
Định hướng Vấn đề thực tế Nhu cầu cần tăng hay
giảm ma sát
Câu hỏi gợi ý thực hiện phương án
sát? Vị trí nào cần làm giảm lực
ma sát?
- Để tăng hay giảm lực ma sát tại
đó cần làm gì?
- Cần sử dụng những dụng cụ, nguyên vật liệu nào để thực hiện?
- Bản vẽ thiết kế (nếu có)?
* Thực hiện nhiệm vụ
- Các nhóm thảo luận phát hiện vấn đề trong thực tế cần làm tăng hoặc giảm
ma sát, rồi đề xuất và lựa chọn phương án tăng hoặc giảm lực ma sát trong trường hợp đó theo định hướng của GV
- HS thảo luận đề xuất cách thực hiện ý tưởng của nhóm
* Báo cáo, thảo luận
- GV di chuyển trong lớp để quan sát, phát hiện và đặt câu hỏi gợi ý để HS định hướng xem xét lại phương án của mình
- HS thảo luận thống nhất lựa chọn phương án thực hiện chung của nhóm
* Kết luận, nhận định
- Giáo viên đánh giá hoạt động của các nhóm
- GV lưu ý HS: Trong quá trình thực hiện các em có bộ câu hỏi định hướng và Phiếu tiêu chí đánh giá Các em cần lưu ý trong phiếu ĐG cần những tiêu chí gì để chúng ta biết bản thân mình đã hoàn thành nhiệm vụ chưa cũng như đánh giá cho các nhóm còn lại
- GV: Chiếu phiếu ĐG hoạt động STEM Hướng dẫn HS cách ĐG
(Phát phiếu tiêu chí ĐG cho nhóm trưởng).
- GV giao nhiệm vụ tiếp theo:
+ Các nhóm về nhà tiếp tục thảo luận, điều chỉnh, thống nhất phương án thực
Trang 6hiện chung của nhóm
+ Nhóm trưởng lên KH cụ thể, phân công nhiệm vụ cho các thành viên và chuẩn bị các đồ dùng, vật liệu cần thiết, để tiết sau thực hiện phương án đã chọn tại lớp rồi thuyết trình giới thiệu các phương án của nhóm
TIẾT 2
* Khởi động (5 phút)
a) Mục tiêu
- Gợi động cơ, hứng thú cho HS
- HS định hướng được nhiệm vụ chính của tiết học là thực hiện các phương án làm tăng, giảm lực ma sát có ích trong cuộc sống
b) Tổ chức thực hiện
- GV tổ chức trò chơi ai nhanh hơn:
Thể lệ: Cả lớp tham gia: trong 10s sau khi đưa câu hỏi bạn nào có câu trả lời trước thì được quyền trả lời, trả lời đúng được giành một bông hoa điểm tốt
Câu 1: Trường hợp nào sau đây lực xuất hiện không phải là lực ma sát?
A Lò xo bị nén
B Xe đạp đi trên đường
C Đế giày lâu ngày đi bị mòn
D Người công nhân đẩy thùng hàng mà nó không xê dịch chút nào
Câu 2: Cách nào sau đây giảm được ma sát?
A Tăng lực ép lên mặt tiếp xúc
B Tăng diện tích bề mặt tiếp xúc
C Tăng độ nhám của bề mặt tiếp xúc
D Tăng độ nhẵn giữa các mặt tiếp xúc
Câu 3: Cách nào sau đây làm tăng được ma sát khi xe ô tô bị sa lầy?
A Tăng ga
B Xuống xe đẩy đuôi ôtô
C Cả A và B đều được
D Lấy các viên đá sỏi, gạch chẹn vào bánh xe
- HS: Tham gia trò chơi GV đánh giá việc nắm kiến thức của HS
- GV: Hình ảnh đã hiện ra
? Vậy, cô đố các em đoán được nhiệm vụ chính của giờ học của chúng ta hôm nay là gì?
Trang 7HS: Trả lời
GV: Trong thực tế cuộc sống, nếu không đảm bảo được độ lớn của lực ma sát phù hợp thì chúng ta sẽ nhiều khó khăn trong sinh hoạt
GV: Bằng những kiến thức về lực ma sát, với yêu cầu và HD trong tiết học trước, sau đây các em sẽ cùng thực hiện các nhiệm sau:
Nhiệm vụ 1: Thực hiện tại lớp các phương án làm tăng, giảm lực ma sát có ích trong cuộc sống
Nhiệm vụ 2: Trình bày giới thiệu các phương án
Hoạt động 4 Thực hiện các phương án làm tăng, giảm lực ma sát.
(18 phút) a) Mục tiêu
- Thực hiện được các phương án làm tăng, giảm lực ma sát nhóm đã lựa chọn, điều chỉnh và hoàn thiện
- Tự đánh giá được hiệu quả của phương án
b) Tổ chức thực hiện
* Chuyển giao nhiệm vụ
- GV giao nhiệm vụ: Sau đây các nhóm sẽ có 15 phút thực hiện nhiệm vụ số 1 Các bạn nhóm trưởng sẽ phân công nhiệm vụ cho tất cả các thành viên để thực hiện các phương án mà nhóm đã thống nhất thực hiện
Trong quá trình thực hiện các em chú ý quan sát bản vẽ thiết kế (nếu có) Đặc biệt lưu ý an toàn khi thực hiện cắt/ghép
* Thực hiện nhiệm vụ
- HS các nhóm thực hiện các phương án tăng, giảm lực ma sát đã thống nhất, chuẩn bị nội dung thuyết trình
- GV quan sát, hỗ trợ các nhóm trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
* Báo cáo, thảo luận
Trong quá trình thực hiện các nhóm tự trao đổi thảo luận hoàn thành các phương án
* Kết luận, nhận định
- Hết thời gian, GV yêu cầu HS sắp xếp gọn gàng đồ dùng, sản phẩm thu được trên mặt bàn
- GV nhận xét chung về tinh thần, thái độ và sự hợp tác của các nhóm trong quá trình thực hiện NV
Hoạt động 5 Trình bày giới thiệu các phương án và thảo luận (22 phút) a) Mục tiêu
HS biết giới thiệu về các phương án/sản phẩm nhóm đã thực hiện đáp ứng các tiêu chí đánh giá đặt ra; đưa ra ý kiến nhận xét, phản biện, giải thích được bằng các kiến thức liên quan; Có ý thức về cải tiến, phát triển sản phẩm
b) Tổ chức thực hiện
* Chuyển giao nhiệm vụ
- GV giao nhiệm vụ:
Trong khoảng thời gian ngắn các em đã hoàn thành nhiệm vụ 1 Sau đây các nhóm sẽ thực hiện tiếp NV2: Đại diện lên trình bày giới thiệu phương án của nhóm
Trang 8Các nhóm còn lại chú ý lắng nghe, thực hiện đánh giá nhóm bạn theo Phiếu số
1 (Phiếu tiêu chí ĐG) và có thể đặt câu hỏi cho nhóm bạn nếu có vấn đề mình chưa rõ
* Thực hiện nhiệm vụ - Báo cáo, thảo luận
- Các nhóm HS lần lượt thuyết trình, trả lời câu hỏi phản biện (nếu có).
- Nhóm bạn theo dõi, đánh giá theo Phiếu tiêu chí ĐG và nêu câu hỏi phản biện (nếu có)
- GV: Yêu cầu đại diện nhóm lên thực hiện kiểm nghiệm phương án (nếu có)
- HS: Đại diện nhóm lên thực hiện kiểm nghiệm phương án của nhóm
* Kết luận, nhận định
- GV nhận định chung về phần trình bày, các phương án thực hiện của các nhóm
- GV thu Phiếu ĐG của các nhóm Tổng hợp kết quả ĐG của các nhóm
- GV sử dụng các sản phẩm của HS, lựa chọn những điểm cần lưu ý trong các trình bày, bình luận và giải thích cụ thể gắn với kiến thức về lực ma sát
* GV giới thiệu: Trong thực tế có nhiều cách để làm tăng/giảm ma sát:
+ Khi ma sát có lợi, ta làm tăng lực ma sát bằng cách:
- Tăng độ nhám của mặt tiếp xúc
- Tăng trọng lượng vật
- Thay đổi vật liệu của mặt tiếp xúc
+ Khi ma sát có hại, ta làm giảm lực ma sát bằng cách:
- Làm nhẵn bề mặt của vật
- Giảm trọng lượng của vật lên bề mặt
- Chuyển lực MS trượt thành lực MS lăn
- Thay đổi vật liệu của mặt tiếp xúc
- Dùng chất bôi trơn (với vật làm bằng kim loại)
GV chiếu một số hình ảnh làm tăng/giảm ma sát trong đời sống và kĩ thuật:
GV yêu cầu HS về tìm hiểu thêm trong thực tế
* Giáo viên tổng kết chung hoạt động
* GV giao nhiệm vụ về nhà:
- Xem lại kiến thức về lực ma sát và tìm hiểu thêm những cách làm tăng/giảm lực ma sát trong trong đời sống và kĩ thuật
- Lấy thêm ví dụ về sự xuất hiện lực ma sát trong thực tế
- Tìm và đưa ra các phương án tăng giảm lực ma sát trong cuộc sống
Trang 9- Tìm hiểu trước bài 45.
- Cá nhân hoàn thành Phiếu số 2 (Phiếu lấy ý kiến), tiết sau nộp lại
PHIẾU SỐ 1 PHIẾU TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ
Nhóm thực hiện đánh giá: Nhóm …….
(Lưu ý: Trong phiếu, mỗi nhóm chỉ đánh giá cho nhóm bạn)
tối đa
Điểm đạt được Nhóm 1 Nhóm 2 Nhóm 3 Nhóm 4 PHƯƠNG ÁN/SẢN PHẨM
Có tác dụng làm tăng/giảm lực
ma sát
4
Hình thức đẹp, sinh động 1
Có tính ứng dụng trong cuộc
sống
2
KỸ NĂNG THUYẾT TRÌNH
Trình bày rõ ràng, logic, sinh
động
2 Trả lời được câu hỏi phản biện 1
Trang 10PHIẾU SỐ 2 PHIẾU LẤY Ý KIẾN
1 Em thích nhất hoạt động nào trong các chủ đề STEM được học vừa qua?
A Tìm hiểu kiến thức nền
B Đề xuất và lựa chọn phương án
C Thực hiện phương án
D Trình bày sản phẩm
2 Em thấy bài học STEM như vậy có ích ở những điểm nào?
A Biết cách làm những vật dụng thường ngày có ích cho cuộc sống
B Giúp em rèn kĩ năng làm việc theo nhóm
C Giúp em nâng cao khả năng tư duy sáng tạo
D Ý kiến khác
………
………
3 Theo em có nên thường xuyên tổ chức các buổi học STEM như thế này không?
A Thường xuyên
B Thỉnh thoảng
C Không nên vì mất thời gian