Đặt câu hỏi nêu vấn đề trong phân tích tác phẩm văn học

Đặt câu hỏi nêu vấn đề trong phân tích tác phẩm văn học

MỤC LỤC

A ĐẶT VẤN ĐỀ 2

I Lý do chọn đề tài 2

II Mục đich nghiên cứu 2

III Phương pháp nghiên cứu 3

IV Giới hạn đề tài và những luận điểm bảo vệ 3

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 4

I Cơ sở lí luận 4

II Cơ sở thực tiễn 4

III Giải pháp và tổ chức thưc hiện 5

1 Đặt câu hỏi theo dạng: Vì sao không A mà B 6

2 Đặt câu hỏi theo dạng thức lựa chọn: A hay B 8

3 Đặt câu hỏi theo dạng thức so sánh các tư liệu có liên quan hay kiến thức thực tế với tác phẩm văn học 9

4 Đặt câu hỏi theo dạng thức giả định 10

IV Tổ chức thực hiện một giờ giảng cụ thể 12

V Kiểm nghiệm 17

C KẾT LUẬN, ĐỀ XUẤT 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

A- ĐẶT VẤN ĐỀ

I - LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Vận dụng kiểu dạy học nêu vấn đề trong phân tích tác phẩm văn học ở bậc THPT đã được thực hiện từ khá lâu Thế nhưng không phải tiết dạy nào cũng thành công bởi cái khó nhất là làm thế nào nêu lên tình huống có vấn đề nhằm đưa học sinh (đối tượng trung tâm) vào quá trình tư duy Một bài văn, một tác phẩm văn chương, một số phận nhân vật chỉ trở thành đối tượng suy

tư của mỗi người khi chính người đó nhận ra trong đó có một tình huống, một vấn đề, một tâm trạng có liên quan đến tầm suy nghĩ hay rung động của mình Tác phẩm nào cũng có vấn đề cả Nhưng không phải bất kì vấn đề nào trong tác phẩm cũng tự nhiên trở thành tình huống có vấn đề đối với chủ thể người đọc - học sinh

Chúng ta cũng biết rằng, cảm thụ tác phẩm văn học bao giờ cũng mang tính chất cá nhân sâu đậm Một giờ giảng văn, một bài phân tích tác phẩm văn học muốn thành công, nhất thiết phải xây dựng được một hay nhiều tình huống có vấn đề và được học sinh tiếp nhận có ý thức Chúng ta đã từng phàn nàn rất nhiều về tình trạng học sinh không hứng thú khi học văn, học sinh trong giờ giảng văn thờ ơ, lạnh lùng trước số phận của các nhân vật Theo tôi,

đó là vì giáo viên chưa đặt học sinh vào tình huống có vấn đề Tạo được tình huống có vấn đề trong giảng văn là tạo được một trạng thái tâm lí văn học cần thiết để mở đầu cho quá trình giảng văn đạt được hiệu quả mong muốn Xây dựng được tình huống có vấn đề là một hoạt động sư phạm phù hợp với mục đích dạy học mới hiện nay, vừa thích ứng với quy luật cảm thụ văn học và đặc trưng của văn học

II - MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

- Học sinh bám sát văn bản để tìm hiểu, khám phá

- Học sinh là chủ thể trong giờ học

- Tạo hứng thú trong giờ dạy

- Thu thập những phát hiện mới, độc đáo từ học sinh.

III - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Tìm đọc tài liệu

- Đúc rút kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy

- Tham khảo ý kiến các đồng nghiệp

IV - GIỚI HẠN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG LUẬN ĐIỂM BẢO VỆ

- Đề tài tập trung đưa ra một số dạng câu hỏi nêu vấn đề

- Luận điểm bảo vệ:

+ Giáo viên: Giáo án với những câu hỏi gợi ý dẫn dắt vào tình huống có vấn đề

+ Học sinh: Phải có một số yêu cầu (tri thức, kinh nghiệm kĩ năng )

B - GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I- CƠ SỞ LÍ LUẬN

Phương pháp đặt câu hỏi nêu vấn đề trong phân tích tác phẩm văn học

đã được ra đời từ thế kỉ XIX ở phương Tây - khi chủ nghĩa tư bản phát triển Lúc đó, khoa học kĩ thuật và công nghệ tạo ra những bộ mặt mới về đời sống

xã hội trong xã hội tư bản Các nước đó đòi hỏi giáo dục phải tạo ra những học sinh có phẩm chất: thông minh, sáng tạo, năng động, tự chủ để đủ sức thực hiện nhiệm vụ của nền kinh tế xã hội Nó phê phán mạnh mẽ nền giáo dục phong kiến chỉ tạo ra những con người chỉ biết thừa hành, bắt chước, phục tùng mà không thích ứng được với xã hội mới

Câu hỏi nêu tình hướng có vấn đề đã được trình bày trong “Phương pháp dạy học văn” của Giáo sư Phan Trọng Luận như một phương pháp dạy học có hiệu quả Đây cũng là nội dung cơ bản trong “Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên” chu kì 1997 - 2000 Phương pháp này cũng được trình bày trong bài viết “Vận dụng dạy học nêu vấn đề trong giảng văn THCS” của PGS- TS Vũ Song Nho Tuy nhiên ở những tài liệu này chưa cung cấp cho giáo viên phương pháp đặt câu hỏi nêu vấn đề, bởi người viết tài liệu cũng khẳng định vai trò tự học, tự bồi dưỡng, tự khám phá của giáo viên trong quá trình dạy học

II - CƠ SỞ THỰC TIỄN

Qua tìm hiểu thực tế giảng dạy ở nhà trường, tôi thấy rằng, cách đặt câu hỏi trong giờ dạy tác phẩm văn chương vẫn còn tồn tại những hạn chế Giáo viên quá ham kiến thức nên không còn thời gian đặt câu hỏi, hoặc nếu có thì lượng câu hỏi đưa ra ít ỏi không tương ứng với phần thuyết trình Ngược lại,

có trường hợp giáo viên nêu câu hỏi nhiều nhưng chưa tập chung hoặc chưa

có hệ thống, câu hỏi còn thiếu sự phát huy sáng tạo của học sinh

Trong khi giảng dạy hoặc dự giờ thao giảng của đồng nghiệp, tôi luôn đặt ra câu hỏi: - Đâu là vấn đề cần khai thác? - Với tác phẩm đó cần có hệ thống câu hỏi như thế nào để kích thích học sinh tham gia tìm hiểu nội dung

tư tưởng cũng như nghệ thuật của tác phẩm? Từ đó tôi cố công tìm tòi

nghiên cứu và xin trao đổi ở đây một kinh nghiệm nhỏ “ Đặt câu hỏi nêu vấn

đề trong phân tích tác phẩm văn học” nhằm góp phần nâng cao chất lượng

dạy học văn trong nhà trường, đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học cho phù hợp với xu thế của thời đại

III - GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN

Câu hỏi nêu vấn đề có liên quan chặt chẽ đến vấn đề và tình huống có vấn đề Loại câu hỏi này phải làm rõ được vấn đề tiềm ẩn trong tác phẩm, phải gây hứng thú nhận thức cho học sinh và phải động viên, khuyến khích học sinh giải quyết vấn đề đã nêu Trong nhiều trường hợp, khi đã xác định được vấn đề, nhờ câu hỏi (tùy thuộc vấn đề đơn giản hay phức tạp) mà giáo viên tạo được tình huống có vấn đề, tức là xác định được cái chưa biết, cuốn hút sự quan tâm của học sinh và tiên lượng trước khả năng giải quyết vấn đề của các em

Câu hỏi nêu vấn đề trong phân tích tác phẩm văn học hoàn toàn khác hẳn về bản chất với câu hỏi tái hiện Đành rằng những câu hỏi tái hiện cũng

có thể buộc học sinh phải tư duy nhưng mục đích vẫn là tái hiện kiến thức theo phương thức cũ Có thể nêu ra hai dạng câu hỏi khác nhau về một vấn đề

để chúng ta thấy được bản chất của hai dạng câu hỏi này

Dạng câu hỏi tái hiện: - Ý nghĩa của nhan đề “Tắt đèn” mà tác giả

Ngô Tất Tố đã đặt tên cho tác phẩm của mình?

Dạng câu hỏi nêu vấn đề: - Có nhà văn nói, theo ông thì có thể lấy cái

tên Chị Dậu mà đặt tên cho tác phẩm “Tắt đèn” Em thấy ý kiến đó như thế nào?

Dạng câu hỏi tái hiện: - Ý nghĩa tố cáo của truyện ngắn “Chí Phèo”

của Nam Cao?

Dạng câu hỏi nêu vấn đề: - Tại sao ở lần in sau, Nam Cao không chấp

nhận cái tên “Đôi lứa xứng đôi” do nhà xuất bản Đời Mới - Hà Nội 1941 đặt

cho, mà lại đặt là “Chí Phèo” ? Hai tên truyện phản ánh hai quan niệm khác

nhau của người đặt tên truyện như thế nào?

Những câu hỏi nêu vấn đề trên đây tuy chưa thể bao hàm đầy đủ những đặc điểm cơ bản của câu hỏi nêu vấn đề, song chúng ta có thể thấy được bản chất của câu hỏi nêu vấn đề như sau:

Câu hỏi nêu vấn đề thường có tính chất phức tạp về nội dung Nó chứa những băn khoăn, thắc mắc, những mâu thuẫn, những bế tắc mà học sinh gặp phải trên con đường nhận thức Nếu muốn nhận thức tiếp phải giải quyết vấn

đề đó

Theo tôi, có thể dựa vào những tình huống có vấn đề đã học trong các tài liêu giảng dạy về phương pháp dạy học văn để đặt ra câu hỏi nêu vấn đề với các dạng thức sau đây:

1 - Đặt câu hỏi theo dạng: Vì sao không A mà B (Tình huống bất ngờ)

Khi phát hiện được một tín hiệu nội dung hay một tín hiệu nghệ thuật nào đó trong tác phẩm có tính chất kì lạ, bất bình thường, ta vận dụng dạng thức trên để khơi gợi sự khám phá sáng tạo của học sinh

Ví dụ 1: - Tại sao chàng trai trong bài ca dao “Tát nước đầu đình”

không nói là để quên chiếc áo trên những cành cây khác mà lại nói là “để quên chiếc áo trên cành hoa sen”? Cách nói này thể hiện chàng trai là người như thế nào?

Giáo viên có thể giải đáp câu hỏi này theo gợi ý sau: Mọi người đều

biết rằng, cây sen không có cành và hoa sen cũng vậy Hoa sen chỉ có một cuống hoa mọc từ dưới đất lên và cuống hoa đó rất yếu nên không thể giữ được chiếc áo trên đó được Như vậy, chuyện chàng trai nói mất áo là không

có thật Đó chỉ là chuyện do anh bịa ra để có cớ làm quen, trò chuyện với cô gái anh yêu mến mà thôi Qua cách nói ấy ta thấy chàng trai trong bài ca dao vừa rất thông minh lại vừa hóm hỉnh

Ví dụ 2: - Vì sao, nhân vật Mị trong truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” có

lúc nghĩ mình như con trâu, con ngựa, thậm chí không bằng con trâu con ngựa

trong nhà Thống Lí Pá Tra mà không so sánh mình với thân con bọ ngựa, con

chẫu chuộc như cô gái trong truyện thơ “Tiễn dặn người yêu” của đồng bào

dân tộc Thái?

Giáo viên giải thích: Nhân vật Mị trong truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” và cô gái trong truyên thơ “Tiễn dặn người yêu” của đồng bào dân tộc

Thái đều tiêu biểu cho những người phụ nữ miền núi có số phận bất hạnh

dưới chế độ phong kiến Cô gái trong “Tiễn dặn người yêu” của đồng bào dân

tộc Thái thấy mình chỉ là thân con bọ ngựa, chỉ bằng thân con chẫu chuộc thôi

vì cô quá đau khổ khi bị cha mẹ ép gả cho người mà cô không yêu thương Qua sự so sánh này ta thấy thân phận mỏng manh, yếu ớt và bất lực của cô gái trước hoàn cảnh thực tại Cô gái ở đây đang còn ở với cha mẹ, vì vậy cô chưa

bị áp bức bóc lột sức lao động Còn Mị, với thân phận con dâu gạt nợ cho nhà thống lí Pá Tra, cô phải việc quần quật suốt ngày, suốt tháng, suốt năm mà

không được nghỉ ngơi “Dù lúc đi hái củi, lúc bung ngô, lúc nào cũng gài một

bó đay trong cánh tay để tước thành sợi Bao giờ cũng thế, suốt năm suốt đời như thế Con ngưa, con trâu làm còn có lúc, đêm nó còn được đúng gãi chân, đứng nhai cỏ, đàn bà con gái nhà này thì vùi vào việc làm cả đêm cả ngày”

Hình ảnh so sánh này vừa cho người đọc thấy Mị bị bóc lột sức lao động thật tàn nhẫn, đồng thời tố cáo tội ác dã man của cường quyền phong kiến miền núi đối với người dân nơi đây

Vì dung lượng bài viết có hạn, sau đây tôi chỉ nêu câu hỏi với những dạng thức trên chứ không đưa ra hướng giải đáp Bởi vì, lời giải đáp không chỉ duy nhất đúng Các em có thể trả lời theo cảm nhận riêng của mình, miễn sao sáng tỏ được vấn đề

- Tại sao chàng trai trong bài ca dao “Hôm qua tát nước đầu đình”

không nói là “áo anh bị rách đường tà” mà lại nói “áo anh sứt chỉ đường tà” ? Dấu hiệu đó có ý nghĩa gì?

- Vì sao nữ sĩ Hồ Xuân Hương trong bài “Tự Tình” không lựa chọn

thời gian nghệ thuật để bộc lộ cảm xúc vào buổi sáng, buổi trưa hay lúc “bóng

xế tà” mà lại chọn thời điểm “đêm khuya” ?

- Vì sao nhà văn Nam Cao không mở đầu tác phẩm của mình bằng sự kiện Chí Phèo ra đời ở cái lò gạch bỏ hoang mà lại bắt đầu truyện ở thời điểm hiện tại, khi Chí Phèo đã bị tha hóa? Cách mở đầu truyện như thế có ý nghĩa gì?

2- Đặt câu hỏi theo dạng thức lựa chọn: A hay B (Tình huống lựa chọn)

Tình huống lựa chọn là tình huống xuất hiện khi có nhiều ý kiến khác nhau về một vấn đề buộc ta phải lựa chọn cách giải quyết hợp lí nhất, tối ưu nhất

Ví dụ 1: Khi giảng bài “Đây thôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử (Ngữ Văn

11), giáo viên có thể hỏi: - Có người cho rằng đây là bài thơ miêu tả vẻ đẹp thiên nhiên thôn Vĩ? Có người cho rằng bài thơ là tình yêu thầm kín giữa Hàn Mặc Tử với Hoàng Cúc? Có người lại cho rằng thôn Vĩ chỉ là cái cớ để nhà thơ bộc lộ tâm trạng của mình? Em tán thành ý kiến nào? Vì sao?

Câu hỏi này đặt ra khi phân tích khổ cuối của bài thơ Để giúp học sinh giải quyết được câu hỏi trên, giáo viên có thể gợi mở giúp học sinh thấy được tín hiêu quan trọng nhất của bài thơ nằm ở hai chữ “ở đây” trong câu thơ “Ở đây sương khói mờ nhân ảnh” Từ tín hiệu đó, tìm ra hệ thống kí hiệu - kết cấu: trong này - ngoài kia Hàn Mặc Tử đã đứng ở thế giới bị cách li, ở “lãnh cung” mờ mờ nhân ảnh để nhìn ra thế giới bên ngoài và khát khao trở lại trong niềm vui tuyệt vọng Thi sĩ tìm đến vườn đẹp, trăng đẹp, người đẹp Không tìm được vẻ đẹp này thì lại gắng gượng tìm vẻ đẹp khác cứ thế thành một hành tâm trạng: kiếm tìm, thất vọng rồi lại kiếm tìm

Ví dụ 2: Khi giảng bài “Thương Vợ” của Tú Xương, giáo viên có thể

đặt câu hỏi như sau: - Ấn tượng hai câu kết của bài thơ là một tiếng chửi, theo mạch văn thì đó là tiếng chửi của bà Tú hay của ông Tú? Tại sao em hiểu như vậy? Ý nghĩa của tiếng chửi này là gì?

Như chúng ta đã biết, theo mạch văn thì đây là lời bà Tú Bà Tú chửi, cũng là trách “thói đời”, con người bạc bẽo, ông chồng “hờ hững” vô tình Có thể đấy là chút tâm sự riêng thầm kín của người người phụ nữ trải qua nhiều gian truân, vất vả lúc bực bội trách cứ người này, người khác Song chúng ta biết, bà vốn đoan trang, khiêm nhường nên tiếng chửi kia không phải là lời trực tiếp của bà mà chính là một cách Tú Xương bông đùa, trào lộng để tự phê phán mình, tự trách mình làm khổ vợ, vô tình, vô tâm với vợ Qua tiếng chửi này ta thấy ông Tú thương vợ biết nhường nào

Đặt câu hỏi theo dạng này giúp các em phát triển óc phán đoán, suy luận, nhận xét để tìm ra nội dung hợp lí nhất Từ đó các em thấy rõ tính thẩm

mĩ của văn chương

3 - Đặt câu hỏi theo dạng thức so sánh các tư liệu khác có liên quan hay kiến thức thực tế với tác phẩm đang phân tích (Tình huống không phù hợp).

Sự so sánh đối chiếu là một hình thức của thao tác phân tích trong tư duy Thông qua những câu hỏi so sánh, đối chiếu học sinh có thể nhận ra những nét độc đáo, những ý nghĩa sâu sắc của tác phẩm Các câu hỏi dạng này có thể so sánh các hình ảnh trong chi tiết tác phẩm hoặc với các tác phẩm khác nhau

Ví dụ 1: Khi phân tích “Tuyên ngôn độc lập” của Hồ Chí Minh, giáo

viên có thể hỏi: - Có thể lấy câu “Thay trời hành hóa, hoàng thượng truyền rằng” trong “Bình Ngô đại cáo” của Nguyễn Trãi để thay cho lời mở đầu

“Hỡi đồng bào cả nước” trong bản “Tuyên ngôn độc lập” của Hồ Chí Minh

có được không? Vì sao?

Ví dụ 2: - Để sống được, đường cùng người ta phải bán tất cả để có

cái ăn Thậm chí phải ăn xin, tha phương cầu thực Tại sao lão Hạc không chọn cách ấy mà lại tự tử?

Ví dụ 3: - Sự xuất hiện của Xuân tóc đỏ cùng sáu chiếc xe trong đám

tang của cụ cố tổ giống và khác nhau như thế nào với sự xuất hiện hai chiếc

xe trống rỗng trong đám tang lão Gôrio (Tiểu thuyết “Lão Gôrio” của Ban Dắc và tiểu thuyết “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng).

Ví dụ 4: Khi phân tích truyện ngắn “Chí Phèo”, giáo viên có thể đặt

những câu hỏi như sau:

- Các nhân vật thuộc giai cấp nông dân của Nam Cao trước Cách mạng Tháng Tám 1945 đều có kết cục hết sức bi thảm (tự tử) Hãy so sánh cách tự tử của lão Hạc giống và khác nhau như thế nào với cách tự tử của nhân vật Chí Phèo?

- Em hãy so sánh hình tượng nhân vật Chí Phèo với hình tượng nhân vật chị Dậu trong tác phẩm “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố (Ngữ Văn lớp 9 - Tập 2), từ đó chỉ ra những phát hiện độc đáo của Nam Cao khi miêu tả hình tượng người nông dân trước Cách mạng Tháng Tám.

Khi đặt câu hỏi dạng này, giáo viên phải liên tưởng đến những tác phẩm khác hoặc liên tưởng đến thực tế đời thường để đối sánh với hình tượng văn học nhằm nêu bật lên những nét đẹp về nội dung và nghệ thuật cũng như dụng ý mà tác giả muốn gửi đến chúng ta

4 - Đặt câu hỏi theo dạng thức giả định (Tình huống giả định).

Ví dụ 1: Khi giảng bài thơ “Thương Vợ” của Tú Xương, giáo viên có

thể đặt tình huống giả định như sau: - Em thử dùng các từ gần nghĩa với từ

“mom sông” để thay thế cho từ này trong câu thơ “Quanh năm buôn bán ở mom sông” và so sánh tác dụng của nó với khi dùng từ “mom sông” trong câu thơ trên.

Ví dụ 2: - Nếu em là nhà văn Hộ, em sẽ có sự lựa chọn như thế nào?

(“Đời Thừa” - Nam Cao)

Ví dụ 3: - Nếu em là ông Huấn Cao, em có cho viên quản ngục chữ

không?

(“Chữ người tử tù” - Nguyễn Tuân)