aisthetika kritika solomika - kostas barnales

Δείχνουνε πώς ή άνθρώπινη γνώση προσπάθησε μάταια τόσους αιώνες νά καταλά-βει τί πράμα είναι τδ « ώραΐο » σ* δλα του τά φανερώματα καΐ δέν τδ κατάφερνε, γιατί ξεκινούσε άπδ λαθεμένη βάση

ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ - ΚΡΙΤΙΚΑ

Κ Ω Σ Τ Α Β Α Ρ Ν Α Λ Η

ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ - ΚΡΙΤΙΚΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ " θ ΚΕΔΡΟΣ,,

Copyright: « Ο ΚΕ&ΡΟΣ »

Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α

Ή σειρά τών αίσ&ητιχών αυτών άρ&ρων (τά περισσότερα) δημοσιεύτηκε στήν έφημερίδα « Πρωία » έπΐ Διχτατορίας Φυ- σικό βίταν δ,τι άπαγορευότανε νά λεχτεί, νά λέγεται μέ τρόπο

Τά ξανακοίταξα — δαο εΐτανε μπορετό

Στότ καιρό τους «ινήσανβ τ δ ένδιαφέρο των άν&ρώπων της Τέχνης xal τον Λόγου 'Ελπίζω πώς rd δέματα που &ίγω, έξαχολσυ&οϋνε νά χινοϋνε τδ ένδιαφέρο τών σχεπτομένων xal

τή σκέψη τών ένδιαφέρο μένων Πάντως σ δλα rd δέματα τοϋτα ζητιέται έξήγηση έπιστημονιχή ( κοινωνιολογική) μ& μέ-

&οδο έπιστημονιχή ( διαλεχτιχός υλισμός)

Τ Ι Ε Ι Ν Α Ι Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Η ;

ΜΑΣ ρωτδνε τί πράμα είναι ή Αισθητική καΐ τί δουλειά

κάνει ΚαΙ μέ τδ δίκιο τους ρωτάνε Είναι Φιλοσοφία — καΐ τότε δέν κάνει καμιά δουλειά — ή είναι 'Επιστήμη χαΐ τότε χρειάζεται;

Είναι έπιστήμη "Αλλά τ' δνομά της δέ φανερώνει καθαρά

τδ άντικείμενό της, δπως τά δνόματα των άλλων έπιστημών,

π χ Γεωλογία, "Ανθρωπολογία, Φιλολογία, Νομική, 'Ιατρική κτλ που, άκρες μέσες, φανερώνουνε καΐ στδν πλέον άνίδεο μέ

τί άσχολοΰνται

Ή Αισθητική είναι παλαιότατη φιλοσοφία (=άπορία) καΐ νεότατη έπιστήμη "Οσο γιά τ' δνομά της είναι μόλις δυδ αιώνων Τδ πρωτομεταχειρίστηκε δ Γερμανός Μπαουμγκάρτβν κ' είναι τόσο γενικό ( = έπιστήμη τοϋ αισθήματος), ποί» δέ λέβι τίποτα τδ συγκεκριμένο "Ομως παρ* βλες τής προσπάθειες δι-

κώνε μας καΐ ξένων ειδικών νά zb άλλάξουν, άποτύχανε Τδ

σωστότερο θά εΓτανε νά λέγαμε Καλαισθητική ή Καλολογία

Μά ή διεθνική έπικράτηση τοϋ λαθεμένου Ονόματος ματαίωσε δλες τΙς προσπάθειες

Είναι λοιπόν ή Αισθητική νεότατη έπιστήμη ποί» έξετάζει

τί είναι τδ « καλδν » ( zb « ώραΐο », καθώς zb λέμε κοινώς ) καΐ

τί είναι ή Τέχνη, ποια ή καταγωγή της, ποιδς δ ρόλος της στήν κοινωνική μας ζωή

Άπδ αιώνες πολλούς, άρχίζοντας άπ' τδ Σωκράτη, τδν Πλάτωνα καΐ τδν "Αριστοτέλη ώς τοί»ς Στωικοί»ς καΐ τοί»ς Λα-τίνους, κάθε φιλοσοφικό σύστημα είχε και τή δικιά του θεωρία τοϋ « καλοϋ », θεωρία ποί> συμφωνοΟσε μέ τΙς βασικές άρχές τοϋ

12 ΚϋΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ

συστήματος, μά πού ή πραγματικότητα δεν έννοοϋσε νά νήσει μαζί της ΕΓτανε δλες θεωρίες « έκ των άνω » Εξαίρεση κάνει 6 μεγάλος Σταγειρίτης, πού πρώτος μελέτησε αντικειμε-νικά καΐ μ" έπιστημονική μέθοδο τδ πρόβλημα τής δραματικής ποίησης

συμφω-"Ολες ot θεωρίες « έκ των άνω » ή « άπδ τά πρίν » (ετσι

ό Α Πάλλης άπόδωσε στή γλώσσα μας τδν δρον « a priori » ) δεν Ιχουν άλλην άξία παρά μονάχα ιστορική Δείχνουνε πώς ή άνθρώπινη γνώση προσπάθησε μάταια τόσους αιώνες νά καταλά-βει τί πράμα είναι τδ « ώραΐο » σ* δλα του τά φανερώματα καΐ δέν τδ κατάφερνε, γιατί ξεκινούσε άπδ λαθεμένη βάση και κυ-ρίως γιατί τδ σόγχιζβ μέ άλλες κοινωνικές «πραγματικότητες », ποιοτικά διαφορετικές: μέ τή φύση, τδ άγαθό, τδ άληθινό,

τδ θείο

Ή Αισθητική άρχισε νά γίνβτ* έπιστήμη, άπδ τότε πού τής άνοιξε τδ δρόμο μιά άλλη γενικότερη έπιστήμη, ή Κοινωνιολο-γία, πού έξετάζει τδ κοινωνικών « είναι » στήν έξελιχτική του πορεία μέ δλα του τά συναφή έπιφαινόμενα Τδ έξετάζει δηλαδή δχι στατικά παρά δυναμικά Κ' ετσι τδ κοινωνικδν « είναι » πρέ-πει νά τδ λέμε κοινωνικδ «γίγνεσθαι »

Αύτά τά έπιφαινόμενα είναι οί ιδέες τοϋ άγαθοϋ (πού νώς τδ λέμε « καλδ » ) καΐ τοϋ κακοϋ, τοϋ δσιου και τοϋ άνόσιου, τοϋ δίκιου καΐ τοϋ άδικου, τοϋ άληθινοϋ και τοϋ ψεύτικου — καΐ τέλος τοϋ καλοϋ καΐ τοϋ αίσχροϋ ( = τοϋ ωραίου καΐ τοϋ άσκημου)

κοι-"Ολα τοϋτα τά ήθικοπνευματικά έπιφαινόμενα δέν είναι σταθερά κι άκίνητα κι άνάλλαγα Κινούνται κι άλλάζουν άνά-λογα μέ τήν κίνηση και τήν άλλαγή τοϋ κοινωνικοϋ θεμέλιου ή σκελετού: τής οικονομίας

"Ετσι έξηγιέται τδ άλυτο για τούς φιλόσοφους πρόβλημα τής μεταβλητότητας τού γούστου, τών τεχνοτροπιών καΐ τών σκοπών τής Τέχνης

Ή έπιστήμη λοιπδν τής Τέχνης πρέπει νά θεωρηθεί σαν

§νας κλάδος ή « ύποεπιστήμη » (έτσι τήν όρίζει ό Ράσσελ) τής Κοινωνιολογίας Μέ τά δεδομένα τής Κοινωνιολογίας καΐ μέ τή μέθοδό της (τή διαλεχτική) φωτίζεται καΐ γνωρίζεται ή ούσία κ' ή ένέργβια τής κοινωνικής « άξίας » τέχνη

Περιττό νά σημειώσουμε, πώς δταν λέμε Κοινωνιολογία

Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 14

έννοοϋμβ τή ματεριαλιστική — γιατί δπάρχουνε καΐ Ρεαλιστικές κοινωνιολογίες, ποί> δλες είναι γιά τό ντουλάπι

Τό « καλόν » δέν είναι μιά πραγματικότητα φυσική ή φυσική Είναι μιά κοινωνική « άξια » Είναι δηλαδή μιά έχτί-μηση όρισμένων κοινωνικών φανερωμάτων Κι αδτή ή έχτίμηση δεν άνάγεται στήν άτομικήν αίσθηση καΐ κρίση οδτε σέ καμιάν άπόλυτην άρχή παρά σ* εναν δπερατομικόν κανόνα, ποί> τόν δη-μιουργεί, τόν έπιβάλλει καΐ τόν μεταβάλλει ή ίδια κοινωνική έξέλιξη Αδτόν τόν κανόνα τόν λέμε « αισθητικών πρόσταγμα », δπως τόν ήθικόν κανόνα τόν είπανε « κατηγορικά πρόσταγμα » 'Γπάρχει λοιπόν σέ κάθε καιρό καΐ τόπο μιά Οργανωμένη καλαισθησία, ένα δρισμένο γοϋστο (μορφής καΐ περιεχόμενου, τεχνικής καΐ σκοπών) κι δσα Ιργα συμφωνοϋνε μ' αδτό, θεω-ρούνται « ωραία » (καί μπορεί νά είναι) κι δσα δέ συμφωνοϋν είναι « άσκημα » (μπορεί καί νά μήν είναι1)

δπερ-Τά γοϋστα κ' ο[ σχολές, ο£ μορφές καί τά περιεχόμενα κ' ο£ σκοποί τής Τέχνης γεννιούνται, άκμάζουνε καί ιιαρακμά-ζουνε τόσο άπό δυνάμεις έξωαισθητικές δσο κι άπό δυνάμεις έσωαισθητικές

'Αλλά τό «ώραΐο» δέν είναι μονάχα μιά «άξία»

κοινωνι-κή Είναι καί φυσιολογικό καί ψυχολογικό καί διασταυρώνεται καί συνθέτεται μέ δλες τΙς άλλες παράλληλες άξίες τοϋ άγαθοΰ, τοϋ δσιου, τοϋ δίκιου, τοϋ άληθινοΰ Καί σ' αυτήν τήν περίπτω-

ση ισχύει δ νόμος: «1ν τό παν» "Ετσι πλαταίνει πολί» δ κύκλος τής Αισθητικής καί γιά νά ναι δλοκληρωμένη έπιστήμη, τά λογαριάζει δλα· τά συνθετικά της στοιχεία ήθικά, ιδεολογικά, φυσιολογικά, ψυχολογικά, καθώς κ' ενα σωρό άλλα: ιστορικά, τεχνικά, σχέσεις έργασίας, διεθνικές έπιδράσεις "Ολα τοΰτα μαζί συνθέτουνε τήν άξία τοϋ ώραίου, ποί> διαφέρει ποιοτικά κι άπ' δλα της μαζί τά συνθετικά στοιχεία κι άπ* τό καθένα χω-ριστά

Γι* αδτό ή Έπιστήμη τοϋ Καλοϋ, γιά νά ναι

«δλοκληρω-1 Όταν λίμα < Ινα πρόσταγμα » ίννοοΟμ» τό χαθ«στα>τιχ4 'Αλλά στίς ξικές χοινωνίβς 6πίρχουν« καί τά < προστάγματα» τής Αποταγμένης τάξης Γι' αύτό τό ζήτημα θά μιλήαουμ* άλλοΟ

τα-14 KC2TA ΒΑΡΝΑΛΗ

μένη έπιστήμη», έξετάζει τδ άντικείμενό της 8χι μονάχα μέσα στά στενά του δρια παρά και πολύ παραέξω Τδ τοποθετεί μέσα στδ σύνολο τοϋ κοινωνικού γίγνεσθαι, ποί» είναι κι 6 Ισχατος λόγος του

'Ακόμα και κάτι άλλο έξετάζει ή Αισθητική: πότε ή Τέχνη

είναι άληΰινή και πότε ψεύτικη' πότε ζωντανή καΐ πότε νεκρή'

πότε δύναμη, ποί» κινεί τήν πραγματικότητα και πότε δύναμη

ποί» τήν άκινητεΐ ΚαΙ μδς δίνει τ' άντικειμενικά κριτήρια (τά κοινωνικά) γιά τήν άξιολόγηση τής άλήΰειας ή τής ψευτιάς της

"Ομως τί έννοοΰμε λέγοντας «ώραΐο»; Ό δρος είναι τόσο γενικός, δσο και τ' δνομα τής Αισθητικής Σημαίνει ενα σωρδ πράματα άνόμοια κι άταίριαστα κι άντιφατικά, ποί» καταντάει

νά μή σημαίνει τίποτα κ' Ιτσι νά φέρνει σύγχιση πολλή Λέμε

«ώραΐο ποίημα», «ώραία εικόνα», «ώραΐο άγαλμα» κλπ μά λέμε

κι «ώραΐο δάσος», «ώραΐο ήλιοβασίλεμα», «ώραία γυναίκα»,

«ώραΐο άλογο», «ώραΐο κρασί», «ώραία ιδέα» κι «ώραία πράξη» Αύτή ή άσυδοσία κι άσάφεια και παντοδυναμία τοϋ δρου στήν κοινή του χρήση μπέρδεψε και μπερδεύει κοτζά μου φιλο-σόφους — πόσο περισσότερο τοί»ς κοινούς θνητούς Γενικά Ονο-μάζουμε «ώραΐον» κάθε πράμα πού μας εύχαριστεΐ, μας άρέσει, μάς ώφελεΐ ή μάς συμφέρει

Ό δρος κυριολεχτεΐται μονάχα στά έργα τής Τέχνης Και τοΰτα δέν είναι δημιουργήματα τής Φύσης παρά τοϋ άνθρώπου,

τοϋ κοινωνικού άνθρώπου Ξεχωρίζουμε λοιπδν τά φυσικά ώραία άπδ τά αίο&ητικά ώραία Τδ φυσικό ώραΐο δέν είναι «άξία»

Δέν δέχεται «τεχνική» και «σκοπούς» καΐ δέν ύπόκειται στούς νόμους τής κοινωνικής άλλαγής1 Επίσης τδ αίσ&ητικά ώραΐο

τδ ξεχωρίζουμε άπδ τδ «ήθικά» ή «ιδεολογικά ώραΐο» Αύτά είναι «αξίες», άλλά διαφορετικής ποιότητας Γιά νά γίνουν δμως «αισθητικά ώραία» πρέπει ή τέχνη νά τά μετουσιώσει ποιοτικά σ' Ιργα αισθητικά μέ σκοπδ αισθητικό Γιά νά είναι δμως διαφορετικής ποιότητας τδ ήθικδ και τδ ίδεολογικδν ώραΐο

δέ θά πει, πώς είναι κι άδιάφορα γιά τήν τέχνη συνθετικά χεία Τουναντίον Άλλά πρέπει νά μετουσιωθούν τεχνικά

στοι-1 01 xi)noi το3 Λ«νότρ στίς Ββροαλλίις (Ναι Τ4χνη xal μ^λιατα μ·γάλη 'Αλλ' (Ιναι άνθρώπινο χι ίχι φυοιχό δημιούργημα

0 1 Π Λ Α Σ Τ Ι Κ Ε Σ Τ Ε Χ Ν Ε Σ

ΑΡΧΗ ΚΑΙ 2Κ0Π0Ζ

ΔΕΝ βίναι μιά βίναι πολλές οί τέχνες Καί χωρίζονται σέ

ϊυ& μεγάλες κατηγορίες : α) στίς τέχνες τοδ χώρον ή τής στάσης, πού λέγονται, καί πλαστικές ή άκαστικ&ς (άπό

τό άρχαΐο ρήμα άπεικάζω = άπεικονίζω ) κι αύτές είναι ή ζ ω

-γραφική, ή γλυπτική, ή άρχιτεκτονική — καί δλες ο£

διακοσμη-τικές ή βιομηχανικές τέχνες· καί β) στίς τέχνες τοδ χρόνου ή τής κίνησης, πού λέγονται καί μουσικές' κι αύτές είναι οί τέχνες

τοδ λόγου ( ποίηση, δράμα, πρόζα ) καί ή μουσική Ό χορός άποτελεΐ τό συνδετικό κρίκο άνάμεσα στίς τέχνες τοδ χώρου καί χρόνου Είναι κίνηση όργανωμένη ή, δπως τόν εΓπανε, πλα-

στική έμψυχωμένη

θά ξετάσουμε ποιά είνε ή άρχή των πλαστικών τεχνών Καί γι* αύτό θά στραφοδμε στήν τέχνη τών πρωτόγονων, δπου

τά πρώτα φανερώματά της, παρουσιάζονται μέ τήν άπλούστερη μορφή

Όπως δέν μποροδνε νά ύπάρξουν Ιννοιες ήθικής καί δίκιου χωρίς έργανωμένη κοινωνία, έτσι δέν μπορεί νά ύπάρξει καί Τέχνη Κι άν ό σκοπός τής ήθικής καί τοδ δίκιου είναι ή αύτο-

συντηρησία τής κοινωνίας αύτός σέ τελευταία άνάλυση είναι καί τής Τέχνης

κοι-Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ κοι-Α 17

νωνικοϋ δργανισμοϋ Λέγει ακόμα δ Σπένσερ, -πώς xb ωραίο χίζει άπ& κει ποί> τελειώνει τ& ωφέλιμο Λέγει Όμωςτδ ώραΐο

άρ-καί τ& ώφέλιμο συνυπάρχουνε, μονάχα που είναι διαφορετικού ποιοϋ ιδιότητες Κι αδτή μονάχα ή αισθητική ήδονή στήν πι6 άφαιρεμένη της άνιδιοτέλεια, μέ τ& νά τονώνει τήν ψυχική όγεία του συνόλου, είναι δπωσδήποτε ωφέλιμη

Οί πλαστικές τέχνες άρχίζουν άπ& τή στιγμή ποί> άρχισε

δ άνθρωπος νά φκιάνει μέ τά χέρια του τά πρώτα του λεΐα, δπλα καΐ οικιακά σκευή Δηλαδή ώφέλιμα πράγματα 'Αλ-

έργα-λά ή δουλειά προϋποθέτει μιά κοινωνικά δργανωμένη τεχνική

"Ενα στυλιάρι πελεκιοϋ, ενα τόξο, ενα λαγήνι, γιά νά τελοΟνε καλύτερα τ& σκοπό τους, πρέπει νά χουνε σχήμα, βά-ρος, μέγεθος, τέτια, που νά μποροΟμε νά τά μεταχειριστούμε Τά πρώτα έργαλεΐα καί δπλα είναι προέκταση τοΟ χεριοϋ, πρέπει λοιπ&ν αδτά νά εδκολύνουνε τ& χέρι καί δχι νά τΐ έμποδίζουν Τ& λιμάρισμα τών έπιφανειών, ή συμμετρία κ' ή άναλογία τών μερών καί γενικά ή εδρυθμία τοΰ συνόλου είναι οί ψυχοφυσιο-λογικοί Spot τοΟ ωραίου Κι Ιτσι άμέσως τ& έργαλεΐο καί τ& δπλο ή ib ο?κειακ6 σκεΰος άπ& πραχτικά χρήσιμα, ποί> είναι,

έκ-άποκτοϋνε κι αίσθητικήν άξια Μ' ενα λόγο: δταν ή μορφή τών

πραγμάτων αυτών είναι ή τελειότερη έκφραση τοϋ σκοποΰ τους, τότες ή μορφή είναι ώραία 'Αρέσει «καθ* έαυτήν»

"Ας πάμε τώρα σέ άλλες πι& προχωρημένες μορφές τής πλαστικής: στή διακοσμητική καί τ& στολισμό Στολίζει κανέ-νας δ,τι άγαπα· άγαπα δ,τι τοϋ χρησιμεύει· καί περισσότερο άπ' δλα άγαπα τ& κορμί του Τ& στολίζει λοιπ&ν μέ διάφορα

έπιθέματα ή τ& μπογιατίζεί, zb ζωγραφίζει, τ& στιγματίζει

(τα-τουάζ ή τ& χαράζει μέ μαχαιριές Τά ύποδείγματα καί τά ύλικά τής διακόσμησης τά παίρνει άπ& τή φύση Κι δσο κι άν είναι ή μίμηση τούτη ρεαλιστική, δμως ό «τεχνίτης» δέν μπορεί νά

μήν κάνει έκλογη τών στοιχείων μέ τή φαντασία του Αδτή ή

έκλογή δίνει άξία αισθητική στ& άποτέλεσμα

Ό στολισμός κ' ή διακόσμηση μποροϋνε νά Ιχουν (και Ιχουν) αιτίες καί σκοποδς πραχτικοδς ή, δπως τοί>ς λένε, dvat-

σ&ητιχονς Τά σχέδια κ' οί μορφές, ποί> ζωγραφίζει ή

πλά-2

18 Κ8ΣΤΛ ΒΑΡΝΑΛΗ

θει, μπορούνε νά χρησιμεύσουν ώς διακριτικά τών μελών μιας φυλής* ώς μέσα νά τρομάζει τδν δχτρδ στή μάχη ΜπορεΓ άκό-

μα δ καλύτερα καΐ πλουσιότερα στολισμένος καΐ ζωγραφισμένος

νά ναι κι δ καλύτερος κυνηγός ή πολεμιστής, γιατί ΐχει σότερο άναπτυγμένη τήν δράση καΐ τή δεξιότητα τοϋ χεριού καΐ τή μνήμη (δ πρωτόγονος ζωγραφίζει, χαράζει καΐ σκαλίζει μονάχα με τή μνήμη) κι Ιτσι δ καλύτερος στδ κυνήγι καΐ στδν πόλεμο νά ναι κι δ καλύτερος γιά τήν έκλογή τοϋ θηλυκού "Ο-μως πέρα άπ' αυτές τΙς έξωαισθητικές αίτιες καΐ τούς πραχτι-κούς σκοπούς, δ στολισμός, τδ ζωγράφισμα καΐ ή γλυπτική έχου-

περισ-νε καΐ δικές τους αίτίες και σκοπούς: τήν αισθητική ήδονή Κι αύτή ή ήδονή είναι μιά ξεχωριστή ιδιότητα, πού διαφέρει ποιο-τικά άπ' δλες τις άλλες ώφελιμότητες Πάντα της, σ' δλη της τήν Ιστορία ή Τέχνη στάθηκε άγωγδς τοϋ ώφέλιμου ΚαΙ ή είδική της ωφελιμότητα είναι νά συνενώνει, συναισθηματικά καΐ ιδεο-λογικά, νά «δμοψυχοποιεΐ» καΐ νά κινεΐ σέ πράξη τά μέλη μιδς κοινωνίας

Οί αισθητικοί τοϋ γραφείου, πού βγάζουνε τά

συμπεράσμα-τά τους άπδ τή μελέτη τής Τέχνης τών πολιτισμένων λαών (και μάλιστα στή σημερινή παρακμή τοϋ πολιτισμού τους), πέφτουνε

σέ δυδ βασικά λάθη: πρώτα χαρακτηρίζουνε τήν Τέχνη ώς διοτελή καΐ δεύτερο άνάγουνε τήν καταγωγή της στή θρηοκεία Ξεκινώντας άπδ τήν Τέχνη τών άρχαίων Αιγυπτίων και τών 'Ελλήνων διαπιστώνουν αύτήν τή σύμπτωση Και τήν έπεκτεί-νουνε καΐ στούς πρωτόγονους Μά οί πρωτόγονοι δέν εχουνε θρη-

άνι-σκεία "Εχουνε μαγεία ΑΙ λοιπόν ! Ή ζωγραφική τών σπηλαίων

εχει σκοπδ μαγικό! Τίποτε άπ' αύτά Είναι απλούστατα Τέχνη καΐ μάλιστα (πρόκειται γιά τούς παλαιολιθικούς) Τέχνη άκμής, Τέχνη κλασική "Αν δ σκοπός της εΓτανε μαγικός, θά έφθανε

νά ΰποδηλώσει τδ άντικείμενό της μέ λίγες ύποτυπώδικες μές κι δχι δλάκερο παρά ένδς μέρους του Ή σκοπιμότητα της είναι πρώτ* άπ' δλα αισθητική Κ' ή αισθητική σκοπιμότητα είναι πλατύτερα κοινωνική κι δχι στενά μαγική

γραμ-"Ας πάρουμε κι άπδ τούς άρχαίους τδ μεγαλύτερό τους πλαστικδ μνημείο: τδν Παρθενώνα Είναι μνημείο θρησκευτικό Άλλ* δ θρησκευτικός του σκοπδς είναι δ λιγότερος Γιατί δ Παρ-θενώνας δέν εΓτανε ναδς λατρευτικός Ή λατρεία γινότανε πάν-

Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 19

τα στδ Χαδ τής Πολιούχου 'Αθήνας, δίπλα στδν Παρθενώνα 'Αλλά κάτω άπδ τή θρησκευτική σκοπιμότητα κρύβονταν άλλες πιδ ζωτικές σκοπιμότητες: πολιτική σκοπιμότητα (τδ δόξασμα τής άθηναϊκής ήγεμονίας), φιλοσοφική σκοπιμότητα (κατακύρω-

ση τοϋ ιδεαλισμού), κοινωνική σκοπιμότητα (άρμονία τών ξεων) 'Αλλ' άν ή καθαυτού σκοπιμότητα του, ή αισθητική, άπο-

τά-τύχαινε, τότε κι δλες οί άλλες θά πηγαίνανε χαμένες Είναι

πρώτ' άπ* δλα μεγάλο Ιργο τέχνης ΚαΙ μόνο σαν Ιργ3 τέχνης μπορεί νά έξυπηρετήσει κι δλους τούς άλλους έξωαισθητικούς του προορισμούς και νά έξυπηρετηθεΐ άπ' αύτούς

ΤΟλο τδ ζήτημα μπορεί ν' αναχθεί σ' αύτδ τδ ρώτημα: Οί σκοποί, πού έξϋπηοετεϊ ή Τέχνη είναι ζωντανοί καΐ προοδευτι-κοί, ή νεκροί κι άναδρομικοί; Μονάχα ή πρώτη Τέχνη είναι Τέ-χνη κοινωνικά ώφέλιμη Ή άλλη είναι βασικότατα άντικοινω-νική λειτουργία1

1 Ό άνθρωπος οδτε πρωτόρθε στόν κόσμο μέ δλες του τΙς ματικές δυνάμεις καΐ τΙς τεχνικές του έμιτειρίες, οδτε είχε τήν έμφυτη

Ό άνθρωπος, άφότου στάθηκε στά δυό του πόδιζ, πέρασε πολλούς σταθμούς καΐ σωματικής κ ι ΐ πνευματικές έξέλιξης ΙΙρώτα μεταχειρί- στηκε ώς έργαλεΓα τά φυσικά του δπλα: χέρια, νύχια, δόντια κ' δστερα

20 ΚΩΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ

τά κλαριά των δέντρων καί τήν πέτρα γιά νά έπιτίθεται καί γιά ν* άμύνεται Κι δπως κανένα ζώο δέ μαθαίνει τίποτα άπό τό άλλο έτσι κι δ άνθρωπος δέν έμαθε τίποτα άπό τους άλλους κατοίκους τών δασών

ΤρεΤς είναι οΕ παράγοντες πού καθορίσανε καί καθορίζουν Εως τώρα τήν έξέλιξη τών τεχνών: ή χ$ήοη, γιά τήν όποία είναι προο-

ρισμένο ένα Εργο, ή νλη, άπό τήν όποία είναι κανωμένο καί ή

TC-χνιχή του Κι άν σ' Εναν άνώτερο βαθμό πολιτισμοΟ ό άνθρωπος χισε νά κοσμεί τά δημιουργήματά του (εργαλεία, άγγεία, ύφάσματα),

άρ-μέ διάφορες μορφές παράρ-μένες κυρίως άπό τό φυτικό καί τό ζωικό σμο, οΕ δροι τής δουλειάς του τοΟ έπέβαλαν νά χρησιμοποιεί τό γεωμε- τριαμό (γραμμές σπασμένες) κι δχι καμπύλες 'Αντίθετα, πολλές φο- ρές ή μηχανική άνάγκη τής δουλειάς έδωσε σχήματα, πού πολλοί τά νομίσαν μίμηση τής φύσης Τέτοια σχήματα δίνει ή πλεχτική τών κα- λαθιών Κ' οΕ παλιοί έρευνητές ύποστηρίζανε τήν ύπόθεση, πώς δ πρω- τόγονος άνθρωπος μιμήθηκε τά λέπια τών ψαριών

κό-Άλλά δλη ή έξέλιξη τής εργασίας καί τής τέχνης δέν είναι νόμενο άτομιχό: ούτε φυσιολογικό οδτε ψυχολογικό. Είναι φαινόμενο

φαι-κοινωνικό. ΟΕ τρεις κύριοι παράγοντες τής δουλειάς, που τούς σαμε παρατάνου, δέ μποροΟνε νά ένεργήσουν, παρά μονάχα δταν εί-

σημειώ-ναι Οργανωμένοι κοινωνικά Αντή ή μιτατόπιοη τον ζητήματος άπό

το άτομο ατήν δμάόα άναιρεΐ xal τη ϋεωρία της «ϊμφντης τεχνικής οοφίας». Σ' δλα τά δημιουργήματα τοΟ άνθρώπου πρέπει ν' άναζητή- σουμε μαζί μέ τήν «Ολική άναγκαιότητα» (τό είδος τής δλης) καί τήν

«όργανωμένη έργασία» (τήν Επαγγελματική τεχνική) Γι'αύτόν τό λόγο κάθε έποχή καί κάθε τόπος έχουνε δικό τους τρόπο δουλειάς Είναι

ή τοπική παράδοση

"Ο,τι γίνεται μέ τά ύλικότερα έργα τοΟ άνθρώπου, γίνεται καί

μέ τά λεγόμενα «πνευματικά» Ή παρουσία τοΟ ώραίου (τοΟ χνινοΟ ώραίου) στή ζωή είναι στενότατα δεμένη μέ τήν ώφελιμιστική δουλειά Δέν είναι λίγοι οΕ «περιλειπόμενοι» τοΟ ξεφτισμένου ίδεαλι- σμοΟ κριτικοί τής Τέχνης, πού άνάγουν τήν αιτία τοΟ ώραίου στό πνεΰμα

καλλιτε-τό άτομικό Καί μάλιστα υποστηρίζουν, πώς ή τέχνη είναι μιά λωση άνεξάρτητη άπό τό χρόνο καί τόν τόπο Ένα έργο Τέχνης, λένε, είναι τόσο μεγαλύτερο 000 7ν ερισσότερο βγαίνει έξω άπό τό περι-

έκδή-βάλλον του 'Αφελής Απλοποίηση τοΟ προβλήματος Ή Τέχνη είναι μιά κοινωνικά όργανωμένη πολυτέλεια Κι δχι μονάχα ή τεχνική της (τό ούσιαστικό της στοιχείο) καθορίζεται άπό τήν δλη καί τήν παρά- δοση τής δουλειάς, άλλά καί of σκοποί της (αισθητικοί καί ιδεολογικοί) άπό τό είδος τής κοινωνικής διάρθρωσης καί τήν Εστορική πορεία (άνο- οική ή καθοδική) αύτής τής διάρθρωσης

"Οταν λέμε πώς ϊνα έργο Τέχνης ξεπερνά τήν έποχή του, νοοΟμε μοναχά τοΟτο: πώς έκφράζει τόσο ζωντανά τήν έποχή του, πού μπορεί νά τό νοιώθουν ( περισσότερο ή λιγότερο) δλες jot έποχές καί

έν-οΕ τόποι

Σ Ω Κ Ρ Α Τ Η Σ Κ Α Ι Τ Ε Χ Ν Η

ΣΩΚΡΑΤΗΣ κατέβασε τή φιλοσοφία άπ' τδν ούρανό, τήν άπομάκρυνε άπδ τή Φύση καΐ τήν περιόρισε στδν άνθρωπο τδν μέσα — καΐ κυρίως στδ λογικό του στοιχείο

« Τί Ιχω νά μάθω άπδ τά δέντρα; » Ιλεγε Μά Ινας θρωπος, πού δέ μαθαίνει τίποτες άπδ τά δέντρα — μάλλον δέν αισθάνεται τίποτες άπδ τδν Ιξω κόσμο— θά ναι δύσκολο νά αι-σθάνεται καΐ τήν Τέχνη

άν-Κι δμως ή σκέψη τούτη μπορεί νά ναι λογική μά δέν είναι

άληθινή Ό Σωκράτης Ινιωθε άπδ Τέχνη — στά νιάτα του τανε γλύπτης καΐ στά γεράματά του, στή φυλακή, λίγο πριν πιεΐ

εΓ-τδ φαρμάκι, στιχουργούσε μύθους τοϋ Αισώπου κατά γήν τοϋ 'Απόλλωνος! « Μουσικήν ποίει καΐ έργάζου », τοϋ διά-ταξε ό θεδς τής μουσικής και τής ποίησης

προστα-"Ηξερε λοιπόν καΐ καταλάβαινε άπδ Τέχνη — άλλ' ή σοφία του τήν πολεμοΰσϊ "Εχουμε στήν περίπτωση του τήν άν-τίθεση Φιλοσοφίας καΐ Τέχνης, «μέθης» καΐ ρασιοναλισμού, δη-μιουργίας καΐ κριτικής Γι' αύτά δλα δέν τόνε χώνευε δ Νίτσε* γιατί με τδν ξερό του ρασιοναλισμό, μέ τδν ωφελιμισμό του καΐ τήν άρνησή του σκότωσε τή διονυσιακή μέθη τής άρχαίας τρα-γωδίας κι άνοιξε τδ δρόμο στδν Ευριπίδη

φιλο-Κι άληθινά δ Σωκράτης μένει τόσον Ιξω άπδ τήν τική θέση τοϋ προβλήματος, ώστε νά θεωρεί τούς θεούς άνώτε-ρους ά~δ τούς ποιητές καΐ τούς καλλιτέχνες: « ποτερά σοι δο-

πραγμα-κοΰσιν οί άπεργαζόμενοι εΓδωλα άφρονά τε και άκίνητα

άξιο-θαυμαστότεροι είναι ή οΕ ζώα εμφρονά τε καΐ ένεργά; » σης ήθελε τά σπίτια νά μήν εχουνε ζωγραφιές καΐ διακοσμή-

Επί-22 ES2TA ΒΑΡΝΑΛΗ

σεις: « γραφαΐ γαρ καί ποικιλίαι πλείονας εδφροσύνας ροϋσιν ή παρέχουσιν » "Ισως ή έχθρότητά του αύτή έναντίον τής Τέχνης νά δφείλεται καί στδ δτι, κεΐνον τδν αιώνα, ποί) αδ-τδς θεωρούσε τή φιλοσοφία κέντρον τοϋ παντός, δλος δ πνευμα-τικές πολιτισμός εΓτανε κατά πρώτο λόγο αισθητικός Ό Τσά-μπερλαιν μάλιστα φρονεί, πώς κι δλ' ή Πολιτεία εΓτανε θεμε-λιωμένη στδ Ώραΐο

άποστε-Πρέπει νά σημειωθεί, πώς δ έξαιρετικδς αυτές άνθρωπος

μήτε νά δημηγορεΐ μπορούσε μήτε ν* αναπτύσσει ίνα θέμα σέ

συν-έχεια μήτε νά γράφει ΕΓτανε δμως άνίκητος στήν τέχνη τοϋ διαλέγεσθαι, δηλαδή στήν τέχνη τής συζήτησης 'Αλλά δέ θά μάθουμε ποτές τί άκριβώς έλεγε "Αλλοι τά γράψανε

'Αλλά γιά ποιόνε Σωκράτη μιλούμε : "Ενας δεν είναι παρά δυδ (οί κυριότεροι) Ό Σωκράτης τοϋ Ξενοφώντα κι δ Σωκρά-της τοϋ Πλάτωνα

Ό ξενοφώντειος Ιχει περισσότερην ίστορικήν άλήθεια άπδ τδν πλατωνικό Είναι πιδ ζωντανός Τ' « Απομνημονεύματα » είναι σάν ίνα είδος ρεπορτάζ Οί κουβέντες τοϋ Σωκράτη Ιχουν πολλές φορές τήν απλοϊκή μά πάντοτες Ιξυπνη θυμοσοφία τοϋ ΝαστραντΙν Χότζα Τοϋ παραπονιέται π.χ κάποιος πώς δέν έχει

δρεξη νά φάγει « Ξέρω έγώ, τοϋ άπαντα δ Σωκράτης, πώς δ

Άκουμενός, δ γιατρός, έχει ενα κατάλληλο φάρμακο γιά τήν ρεξιά » — « Ποιό » ; — « Νά πάψεις νά τρώς » !

άνο-Καθένας άπ' αυτούς τους δυδ Σωκράτηδες είναι κανωμένος

« κατ' εικόνα καί δμοίωσιν » τοϋ βιογράφου του Ό Ξενοφώντας,

ζηλωτής τών σωκρατικών ήθών, δέν μποροϋσε νά παραδεχτεί ποτα γιά ώραΐο, άν δέν εΓτανε χρήσιμο Κι δ ιδεαλιστής Πλάτω-νας δέν μποροϋσε νά έχτιμήσει τίποτες άλλο άπδ τά « άειδή » πράγματα, δηλ τά άμορφα: τά ψυχικά και τά πνευματικά Ή Τέχνη δμως είναι άπαραίτητα καί πρώτ' άπ' δλα «είδος» Χω-ρίς « είδος » δέν υπάρχει Τέχνη

τί-Ό ξενοφώντειος Σωκράτης είναι πιδ πραγματικός νοϋ τΙς γνώμες γιά τήν Τέχνη θά ξετάσουμε Οί κουβέντες ποί) κάνει μέ τδν Παρράσιο τδ ζωγράφο, μέ τδν Κλείτωνα τδν άν-δριαντοποιό, μέ τδν Πιστία τδ θωρακοποιό, μέ τή θεοδότη τήν έταίρα καί μέ τδν 'Αρίστιππο τδ μαθητή του (τδν Ιδρυτή κατόπι

24 ΚΩΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ

— « *Αρ' ούν καί κάλαθος κοπροφόρος (καλάθι τών

σκου-πιδιών) καλόν έστιν » ;

— Καί βέβαια άπαντα δ Σωκράτης Και μιά ασπίδα λαματένια είναι άσκημο πράμα («αίσχρόν»), δταν, γιά τή δου-λειά ποί» τά θέλουμε καί τά δυδ αύτά πράγματα, δ «κοπροφό-ρος κάλαθος» είναι καλύτερα φκιαγμένος κ' ή μαλαματένια άσπίδα δέν είναι

μα-ΣτΙς κουβέντες αδτές ύπάρχει ενα μέρος άλήθειας μά καί πολλή ύπερβολή Ό Σωκράτης δέ συζητεί γιά τΙς άνώτερες μορ-φές τής τέχνης, μά γιά βιοτεχνικά προϊόντα πραχτικής άνάγ-κης Καί φυσικά τά καλοφκιαγμένα πράγματα κάνουνε καλύτερα

τή δουλειά τους Ηά είναι καί γι' αύτδ ώραία; Ναι άπαντα δ Λέ Κορμπουζιέ Ή όμορφιά παρουσιάζεται, μας λέει δ Φραντσέζος καλλιτέχνης, στ* άνθρώπινα εργαλεία "Οσο πιδ κατάλληλο είναι Ινα εργαλείο γιά τδ σκοπό του, τόσο είναι καί πιδ ωραίο (« εύ-ρυθμο » θά ελεγε δ Σωκράτης) 'Ενώ ή διακόσμηση τδ χαλάει

Ό Εύγένιος Βερδν λέγει τδ αντίθετο: « ενα πράγμα τδ τιμούμε

μέ τήν δμορφιά (τδ διακοσμούμε ή τοϋ δίνουμε όμορφη φόρμα), γιατί ναι ωφέλιμο Κι δ Ριμπώ ( «L' imagination creatrice» ) γενικεύοντας τδ ζήτημα λέγει: « τδ ώραΐο επιζεί σέ δλους τους ιστορικούς κατακλυσμούς, γιατί πάντα στάθηκε άγωγδς τοϋ ωφέλιμου »

Οί πρωτόγονες τέχνες είναι δλες ώφέλιμες άπδ τδ χορδ ( πού είναι μαζι δράμα, μουσική καί ποίηση ) Γσαμε τδ βάψιμο τοϋ κορμιοΰ, τδ τατουάζ, καί κάθε διακόσμηση, δπως λέγει δ Γκρόσσε (« 'Αρχές τής Τέχνης »>) Είναι άπδ τή μιά μεριά έξά-σκηση τών πολεμικών ικανοτήτων κι άπδ τήν άλλη μιά έπίδειξη τής άντοχής τών άντρών στδν πόνο (τατουάζ) ΣτΙς πολιτισμέ-νες κοινωνίες ενας καλδς χορευτής μπορεί νά είναι ένας άσή-μαντος κοινωνικά άνθρωπος· μά στίς πρωτόγονες ενας καλδς χο-ρευτής είναι κ' ενας καλδς πολεμιστής κι άξιος άντρας γιά τις γυναίκες

Τδ ίδιο είναι ώφελιμες δλες οί βιομηχανικές ή κατώτερες τέχνες καί μαζί ή άρχιτεκτονική Ό Μπέλτσερ στδ βιβλίο του

«Οί βασικές άρχές τής Αρχιτεκτονικής» δνομάζει τή συμφωνία τοϋ Ιργου μέ τδ σκοπό του « άρχή τής αλήθειας » Δέ μπορεί π.χ νά είναι άληθινά ώραΐο ένα βάζο, άν δέν είναι κανωμένο

Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 25

γιά βάζο παρά γιά pressepapier Αύτή τήν άρχή δ Έρκενχαρτ τήν δνομάζει « άρχή τής άποτελεσματικότητας » Εννοεί, πώς πρέπει τά μέλη ένδς καλλιτεχνικού δργανισμού νά μήν είναι ούτε άνώτερα ούτε κατώτερα άπδ τήν ένέργεια πού έχτελοϋνε- πολύ περισσότερο δέν πρέπει νά είναι περιττά ή άδικαιολόγητα, δπως π.χ οί παλιές έκείνες « προβοσκίδες » τοϋ 'Αρσάκειου ή τά άε-τώματα τοϋ « ίησουητικοϋ ρυθμού »

Μά δ,τι ισχύει γιά τϊς πρωτόγονες Τέχνες, γιά τήν γηση τής καταγωγής τής Τέχνης) ή γιά τις βιομηχανικές τέχνες, δέν ισχύει καΐ γιά τΙς άνώτερες ή πνευματικότερες Γιά τήν ποίηση, τή μουσική, τή ζωγραφική, τή γλυπτική, δ δρος τής

έξή-τιραχτιχής χρησιμότητας δέ λειτουργεί Ό Σωκράτης μονάχα,

δταν δμιλεί γι* άσπίδες, γιά θώρακες, γιά σπίτια καΐ γιά κέδες τών σκουπιδιών, θεωρεί τήν καταλληλότητα τής « χρείας » γιά άπαραίτητον δρο τής δμορφιας "Οταν δμως δμιλεί γιά άν-δριάντες καΐ γιά ζωγραφικούς πίνακες, άλλάζει τδν τόνο Ζητάει άπδ τδν άνδριαντοποιδ κι άπδ τδ ζωγράφο νά έκφράζουν « τψ εΓδει » τις ψυχικές διαθέσεις, « τά Ιργα τής ψυχής », καΐ μά-λιστα τά « καλά τε κάγαθά »

τενε-Ώς τόσο κι αύτές οί άνώτερες τέχνες έχουν ωφελιμότητα

Ή μέθοδο, πού χρησιμοποιούσε δ Σωκράτης, δταν τοϋσε, λέγεται « μαιευτική » Δηλαδή προσπαθούσε μέ τίς άπα-νωτές έρωτήσεις ν' άναγκάσει τδν άντίπαλο νά δμολογήσει τ' άν-τίθετα άπ' δσα υποστήριζε 'Αλλά σωστότερα θά λεγότανε μέ-θοδο « κατηχητική » Γιατί οί έρωτήσεις του περιέχουνε μέσα τους τήν άπάντηση Άλλ' αν κι άποστομώνει πάντα τούς συζη-τητές του, αύτδ δέ σημαίνει, κα'ι πώς είχε πάντα δίκιο 'Απλού-στατα ήξερε νά συζητεί τεχνικότερα — μάλλον οί βιογράφοι του μας τδν φέρνουνε πάντα νικητή

συζη-Ρωτά λοιπδν δ Σωκράτης τδν Παρράσιο :

—Ή ζωγραφική δέν είναι μίμηση τών δρατών πραγμάτων ; (τυπικδ παράδειγμα « κατηχητικής » ερώτησης)

ΚαΙ τώρα ποιδς άνθρωπος μπορεί νά παραδεχτεί, πώς δ μεγάλος καλλιτέχνης Παρράσιος ποί) ζωγράφισε πίνακες γεμά-τους πάθος (τδ «Φιλοχτήτη στή Λήμνο», τδν «Προμηθέα» κ.λ.), πίνακες ποί) τοί>ς θαύμαζαν οί άρχαΐοι γιά τή ζωντανήν άπόδοση τοϋ σωματικοΰ καϊ ψυχικοΰ πόνου, δέν ήξερε πώς ή ζωγραφική μπορεί νά έκφράσει καί τδ τής « ψυχής ήθος » ;

Άλλ* Ιτσι μάς παράδωσε τήν κουβέντα στ* «

Άπομνημο-νεύματά» του δ Ξενοφώντας Ό καθένας θά περίμενε, πώς σέ μιά συζήτηση μεταξύ ένδς θεωρητικού κ* ένδς δημιουργοΰ, δ δημιουρ-γός θά εΓταν δ δάσκαλος τοϋ θεωρητικοΰ

Άλλ' δ Παρράσιος ΙπΙ πλέον εΓτχνε ζωγράφος στής Επομένως παράσταινε καί τά «ώραία» και τ* «άσκημα» τής φύσης καί τής ζωής Κ' ήξερε, πώς γιά τήν καλλιτεχνική δημιουργία τδ πάν είναι ή πετυχημένη παράσταση τής ιδέας κ' ή

νατουραλι-άλήθεια ( ζωντάνια ) τής ιδέας — καϊ γιά ποιους;

Ό Κλείτων δ άνδριαντοποιδς είναι άγνωστος στήν ιστορία τής άρχαίας τέχνης Κι αύτουνοΰ τοΰ κάνει τδ δάσκαλ' δ Σωκρά-της ΚαΙ τοΰ μαθαίνει, 8τι «δει άρα τδν άνδριαντοποιδν τά Ιργα τής ψυχής τω είδει ( = μέ τή μορφή) άπεικάζειν», δηλ τδν άναγ-κάζει νά παραδεχτεί μιά κοινοτυπία — γιά δσα Ιργα παρασταί-νουν άνθρώπους μέ ψυχή Γιατί ή τέχνη, στή γενικότητά της,

παρασταίνει καί πράγματα χωρίς ψυχή Αυτή τούς δίνει ψυχήί

Π Λ Α Τ Ω Ν Α Σ Κ Α Ι Π Ο Ι Η Σ Η

ON ΚΟΣΜΟ πού μας περιβάλλει μπορούμε νά τόν σουμε καί νά τόν καταχτήσουμε καί νά τόν κάνουμε γερό στήριγμα γιά τήν προκοπή μας μονάχα μέ τήν έπιστήμη Αύτη-νής Ιργο είναι νά λύνει δσα προβλήματα μας παρουσιάζονται κάθε τόσο εΓτε στήν πραχτική είτε στήν πνευματική μας ζωή

γνωρί-"Ενα άπό τά προβλήματα αύτά, πραχτικό μαζί και θεωρητικό, είναι καί ή Τέχνη

Ή Τέχνη είναι ένα άπό τά πολλά κοινωνικά φαινόμενα, μιά λειτουργία τής όμαδικής ζωής Ή παραδοσιακή φιλοσοφία δέν Ιχει καμιά δουλειά σ' ένα τέτοιο ζήτημα "Οπως δέν μπο-ρεί νά μας έξηγήσει τήν κοινωνία, δέν μπορεί νά μας έξηγήσει καί τά διάφορα της φανερώματα: τήν ήθική, τήν πολιτική κτλ καί είδικά τήν Τέχνη Αιώνες τώρα ή φιλοσοφία άγωνίζεται νά λύσει τό πρόβλημα τής Τέχνης καί τό πρόβλημα μένει άλυτο Γιατί τό βγάζει άπό τήν πραγματικότητα, πού είναι άδιάσπαστα δεμένη μαζί του, καί τό πάει στόν κόσμο τών άφαιρεμένων καί άπόλυτων «ούσιών»

Εύτυχώς, δσο ή έπιστήμη προχωρεί κι άπλώνεται α' δλους τούς τομείς τής άνθρώπινης έρευνας, τόσο ή φιλοσοφία μαζεύει

τά λουριά της Μιά φορά δλα τά προβλήματα τοϋ φυσικοϋ καί τοϋ ψυχικοΰ κόσμου κι δλα τά προβλήματα τής κοινωνικής συμ-βίωσης τά έλυνε ή φιλοσοφία Τά μαθηματικά, ή φυσική, ή άστρονομία, ή χημεία, ή ψυχολογία, ή ήθική, τό δίκαιο, ή παι-δαγωγική εΓταν οικόπεδα τής φιλοσοφίας, πού τά Ιχασε τό ενα μ·τά τό άλλο Μερικά δμως άπ' αύτά έξακολουθεΐ νά τά διεκδι-

I

28 ΚΰΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ

χει άκόμα καΐ κυρίως τΙς ήθικές έπιστήμες Και μαζί μ' αύτές και τήν « έπιστήμη τού καλού »

Μ' αύτά δέ θέλουμε νά πούμε, πώς ή φιλοσοφία δέ μας χρειάζεται, επειδή μπερδεύει καΐ δέ λύνει τά ζητήματα Δέ μας χρειάζεται ή μεταφυσική, ή ίδεοκρατία κι 6 μυστικισμός Κι

αν θέλουμε μιά γενική θεωρία τού κόσμου μιάν «έπιστήμη τών έπιστημών» αύτή υπάρχει: είναι ό διαλεχτικδς υλισμός πού έξε-τάζει τούς γενικούς νόμους τής πραγματικότητας, φυσικής καΐ κοινωνικής

Είναι περίεργος ό τρόπος, πού μ* αύτδν θελήσανε νά σουν τδ πρόβλημα τού καλού μερικοί άρχαϊοι καΐ νέοι φιλόσο-φοι Βρήκανε, πώς ή ποίηση είναι πράγμα έπικίνδυνο γιά τή ζωή ή πράγμα άδικαιολόγητο καθ* εαυτό Ό Πλάτωνας όμολογεΐ άπερίφραστα, πώς ή φιλοσοφία καΐ ή ποίηση βρίσκονται άνέκα-θεν στά μαχαίρια Δέν μπορούν οδτε νά συνεργαστούν οδτε νά συνυπάρξουν Γιατί ή ποίηση χαλάει τή δουλειά τής φιλοσοφίας!

λύ-« Παλαιά μεν τις διαφορά φιλοσοφία XCCC ιν οιητικ*5» λέγει στή ν

« Πολιτεία » του Πριν άπδ τδν Πλάτωνα, ό 'Ηράκλειτος κι ό Ξενοφάνης χτυπήσανε τδν "Ομηρο γιά λόγους ήθικούς Κι άργό-τερα οί στωικοί κι δ "Εγελος μόλις κι άνεχθήκανε τήν Τέχνη,

οί μέν πρώτοι ώς προπαίδεια τής φιλοσοφίας, ό δέ δεύτερος ώς προβαθμίδα τής άπόλυτης γνώσης "Οταν δηλ δλ* οί άνθρωποι

θά είναι μορφωμένοι, δέ θά χρειάζεται ή ποίηση (στωικοί) Κι δσο ή φιλοσοφία θά κατορθώνει νά μας γνωρίζει τδ πνεύμα μέ-σον τού πνεύματος, ή αισθητή παράσταση τών ίδεών, δηλ ή Τέ-χνη, θά περιορίζεται εως δτου θά λείψει ("Εγελος)!

Ό Πλάτωνας λοιπδν όρθά - κοφτά διώχνει άπδ τήν ιδανική πολιτεία τού φιλόσοφου, άπδ τήν «καλλίπολιν», τήν ποίηση, γιά λόγους ήθικούς καΐ παιδαγωγικούς («Πολιτείας», βιβλ II καΐ III) καΐ γιά λόγους ψυχολογικούς και μεταφυσικούς (βιβλ Χ)

Τδ πώς καΐ τδ γιατί θά τδ δούμε παρακάτου Τώρα άρκεΐ νά μειώσουμε, πώς τδ μίσος ή ή περιφρόνηση τής φιλοσοφίας γιά τήν ποίηση δέν είναι πράγμα άμοιβαΐο Ή ποίηση — καΐ γενικά

ση-ή Τέχνη — δέ μισεί τση-ή φιλοσοφία Ούτε τση-ήν περιφρονεί πλούστατα ή Τέχνη τραβάει τδ δρόμο της, φιλοσοφεί κ* ή Γδια μά δέν προσέχει τή σκέψη έκείνη, πού δέν είναι σέ θέση νά κατα-νοήσει τδ ώραΐο

'Α-Οί περισσότεροι φιλόσοφοι θέλουν τήν Τέχνη δργανο

30 Κ&ΣΤΛ ΒΑΡΝΑΛΗ

«Γοργία», έξέτασε αδτό τό ζήτημα είτε συμπτωματικά εΓτε τύτερα Ώς τόσ* 5 Πλάτωνας μένει πάντα έξω άπό τό θέμα καί γι* αύτό ot λύσεις του καταλήγουν στήν άπόλυτη άρνηση τής Τέχνης Γιατί, δταν έξετάζει τό « ώραΐο » άπό ήθική, παιδαγω-γική, γνωσιολογική, ωφελιμιστική καί μεταφυσική άποψη, δταν συγχίζει τό ώραΐο μέ τό άγαθό καί τό άληθινό, δταν συγχίζει

πλα-τό καλλιτεχνικό ώραΐο μέ πλα-τό φυσικό ώραΐο κι αύτά τά δυό

μέ τό « εν ταΐς ψυχαΐς κάλλος», δηλ μέ τά « άμορφα » ματα τής ψυχής μας καί τής σκέψης μας, είναι πολύ λογικό

κινή-νά φτάσει στόν παραλογισμό τής γενικής άρνησης τής σης, γιατί ή ποίηση σ' δλες αύτές τΙς άπαιτήσεις τοϋ φιλό-σοφου άπαντα: «Δέν είναι δουλειά μου» Βέβαια δέν έχουμε τήν άπαιτηση άπό τόν μεγαλοφυέστερο ίδεοκράτη, πού γέννησε

ποίη-Γσαμε σήμερα δ κόσμος, νά κατεβεί τόσο χαμηλά καί νά Ιξετάσει

μέ τρόπο έπιστημονικόν αύτό τό ζήτημα· νά τό περιορίσει μέσα στήν αύστηρή του περιοχή, νά τό θεωρήσει ώς μιά κοινωνική άξία ειδικής κατηγορίας καί νά ψάξει νά βρει τήν πραγματική φύση τοϋ ώραίου, τούς σκοπούς του καί τούς νόμους τής έξέλιξής του Δέ ζητούμε τέτιο πράμα άπό τόν Πλάτωνα· ζητούμε μονάχα άπό τούς σημερινούς μαθητές του νά μή παίρνουνε τοις μετρητοίς τΙς γνώμες τοϋ Πλάτωνα καί νά μήν υποβάλλουνε στό δάσκαλό τους πράγματα πού δέν τά είπε

Ό 'Αριστοτέλης έκανε τήν πρώτη απόπειρα Ιπιστημονικής έξέτασης τοΰ περιμάχητου προβλήματος "Εκανε αισθητική « έκ τών κάτω », άντίθετα μέ τήν « έκ τών άνω » αισθητική τού Πλάτωνα "Εδωσε τόν όρισμό τής τραγωδίας, τήν άνάλυσε στά τεχνικά της στοιχεία καί καθόρισε τό ψυχολογικό άποτέλεσμά της Ό Πλάτωνας πιστεύει, πώς ή τραγωδία μας ύποδουλώνει στά πάθη μας (δταν μάθουμε νά στενοχωριόμαστε μέ τά πάθη τοΰ άλλου, τότε δέ θά μπορέσουμε νά συγκρατήσουμε τά δικά μας),

ένώ δ 'Αριστοτέλης ύποστηρίζει πώς μας άπολυτρώνει άπό τά πάθη μας («κάθαρσις παθημάτων»)· δ Πλάτωνας πιστεύει πώς ή

Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 31

δηλαδή, καί τΙς εικαστικές τέχνες καί τήν ποίηση, γιατί

άπο-τείνονται στδ κατώτερο στοιχείο τής ψυχής τί άλόγιστον (τδ αίσθητικδν) καί βλάπτουν τδ άριστο τδ λογιστικόν Δηλαδή δ

Πλάτωνας καταδικάζει στήν Τέχνη δ,τι άποτελεΐ τήν οδσία της καί τήν άξία της, τδ αίσθητδ δηλ τή μορφή Γιατί νομίζει, πώς

ή μορφή εΐναι μίμηση τοϋ πραγματικού, δέν εΐναι τδ Γδιο τδ πραγματικό, άρα είναι ψέμα Άλλά γι" αύτήν τήν άντίληψη θά μιλήσουμε παρακάτου Πάντως τδ περιεχόμενο τής ποίησης μέ

τδ νά είναι ψεύτικο, άνήθικο και παθητικό, εΐναι δλέθριο και γιά τή νεολαία καί γιά τούς ώριμους! Ωστόσο ή μορφή τής Τέ-χνης μετουσιώνει τδ περιεχόμενό της καί τδ κάμνει «ώραΐο» Καί τότε δέ μπορεί νά βλάψει δχι γιατί τδ ώραΐο είναι «άνιδιοτε-λές» παρά γιατί ναι χρησιμότατο γιά τήν κοινωνική συμβίωση

Ό Πλάτωνας άρνιέται τήν Τέχνη, γιατί αύτδ τοΰ έπιβάλλει

ή «λογική» του «Ό λόγος ήμάς ήρει» Ό Πλάτωνας ται μεγάλες τις ηθικές του εύθύνες στήν δργάνωση τής φιλοσο-φικής του πολιτείας Γι* αύτδ λέγει: «ούκ έσμέν ποιηταί, άλλ" οίκισταΐ πόλεως», δηλ δέν πρέπει νά παίρνουμε έπιπόλαια τδ

αισθάνε-ζήτημα, άλλά πολύ σοβαρά" τόσο σοβαρά, ώστε μιάν άπδ τΙς

εύγενέστερες άξίες τής ανθρώπινης ζωής και μιάν άπδ τις πιδ ζωτικές, πού δέ μπορϊΐ νά λείψει ούτε άπδ τις κοινωνίες τών άν-θρωποφάγων, τή διώχνει μέ περιφρόνηση Ασφαλώς ή πολι-τεία τοΰ Πλάτωνα χωρίς τέχνες και ποίηση, άν ποτές μποροΰσε

νά πραγματοποιηθεί, θά εΓτανε ή πιδ πένθιμη πολιτεία τοΰ σμου, άληθινή «κοιλάς τοΰ κλαύθμωνος!»

κό-Μερικοί ίδεοκράτες θελήσανε νά δικαιολογήσουνε τδν τωνα Λένε, πώς δ Πλάτωνας δέ διώχνει άπδ τήν πολιτεία του δλους τούς ποιητές, παρά μονάχα τούς κακούς ΚαΙ θέλησε νά τούς διώξει γιατί ή Τέχνη στδν καιρό του είχε ξεπέσει πολύ Τί-

Πλά-τ.οτ άπ' αυτά δέν είναι άλήθεια "Οταν διώχνει τδν "Ομηρο, τδν

'Ησίοδο, τδν Αισχύλο καί τδν Πίνδαρο, τότε ποιδς μένει γιά καλδς ποιητής; Μένουν μερικοί άφηγηματικοί ύμνοι τών θεών,

σά νά λέμε ψυχωφελή στιχουργήματα γιά τά ρια» τών μειρακίων!

«άναγνωσματά-Νά τί λέγει έπάνω σ' αύτδ τδ ζήτημα δ κ Κ λης, πού έξέδωκε μιά μετάφραση τής «Πολιτείας» στή δημο-τική γλώσσα, μέ σοφά προλεγόμενα καί σημειώσεις κ* ευρετήριο (Ικδοση Ε Αλεξίου, σελ 730): «Ή ποίηση, καταδικάζεται

Γεωργού-3a KMTA ΒΑΡΝΑΛΗ

γενικά κι δλοκληρωτικά καΐ είναι πλάνη ή άντίληψη μερικών έρμηνευτών, πού φρονούν δχι ή κριτική αύτή (τοϋ Πλάτωνα) κα-ταδικάζει τήν έκφυλισμένη έμφάνιση τής τέχνης στδν 4ον αιώ-

να Ό Πλάτωνας μέ τδ νά έξορίσει τδν "Ομηρο άπδ τήν πολιτεία

του δείχνει, δτι καταδικάζει δλην τήν τέχνη, δπως στηκε άπδ τήν άρχαϊκή έποχή ίως τΙς μέρες του» ΚαΙ προσθέ-

παρουσιά-τουμε : καΐ εως τις μέρες μας

ΈπΙ πλέον δ Πλάτωνας βάζει στήν κατώτατη βαθμίδα τούς ποιητές στή σειρά τής κοινωνικής Ιεραρχίας Τούς βάζει μετά άπ'τούς «δημιουργούς», δηλ τούς χειροτέχνες! "Οταν λοιπδν θά κάνουνε καΐ οΕ καλλιτέχνες τή δική τους πολιτεία, άς διώξουνε κι αϋτοί άπδ τήν «καλλίπολίν» τους τούς υπερβατικούς φιλόσοφους

III

Ό κόσμος έπλάσθη άπδ τδ θεδ «ζώον δρατδν τά δρατά περιέχον» Ό κόσμος αύτδς είναι μίμηση τοϋ νοητοϋ, άρα εΓδωλον ή φάντασμα τοϋ άληθινοΰ κόσμου, τοϋ «δντως δν-τος» Αύτδς δ άπατηλδς φαινομενικδς κόσμος άποτείνεται στδ

«άλόγιστον» στοιχεΐον τής ψυχής, σά νά λέμε στήν κατώτερη αισθητηριακή της λειτουργία, πού σ* αύτήν ύπάγεται καΐ τδ θυ-

μικδν (ΰνμοειδές καΐ έπι&νμητικόν και άγανακτητιχόν, δπως τά

λέγει δ Πλάτωνας) 'Ενώ ή άλήθεια, ή ουσία τού κόσμου ζεται άπδ τδ «λογικδ» στοιχείο τής ψυχής.Ή τέχνη άνήκει στήν περιοχή τού άλόγιστου Επομένως είναι κατώτερη γνώση, πού άποβλέπει μονάχα στήν αισθησιακή ήδονή κι άντί νά έξυψώνει

«ιδέα» τοϋ κρεβατιού στδ κεφάλι του φκιάνει ίνα δμοιο

κρε-Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ κρε-Α 33

βάτι Αύτδς δ μιμητής τής ιδέας λέγεται «δημιουργός» Και τέλος έρχεται δ ζωγράφος καί μιμείται τδ μίμημα τοϋ ξυλουρ-γού : ζωγραφίζει τδ κρεβάτι "Ετσι δ ξυλουργδς μάς απομάκρυνε μιά φορά άπδ τήν άπόλυτη ιδέα μέ τδ κρεβάτι, ποί» έφκιασε, κι

δ ζωγράφος μας άπομάκρυνε άλλη μιά φορά Τδ έργο του είναι μίμηση τρίτου βαθμοδ Επομένως άνίκανο νά μας γνωρίσει τήν άληθινήν ούσία (τήν «ίδέα») τοΰ κρεβατιοΰ

«Ούκοΰν τριτταί τίνες κλΐναι αύται γίνονται* μία μέν ή έν

τή φύσει ούσα ( = ή «ιδέα» τής κλίνης), ήν άν φαΐμεν, ώς ϊγψ μαι ( = ώς έγώ νομίζω) θεδν έργάσασθαι- μία δέ γε, ήν δ τέ-κτων μία δέ, ήν δ ζωγράφος Ζωγράφος δέ, κλινοποιός, θεός — τρεις ούτοι έπιστάται τρισϊν είδεσι κλινών» !

"Ετσι ή πραγματική κλίνη είναι ή ίδέα τής κλίνης· ή κλίνη τοϋ ξυλουργοΰ είναι είδωλο τής ίδέας· και τοϋ ζωγράφου είδωλον ειδώλου

Οί τέχνες πάλι στή ζωή είναι κι αύτές τρεις: είναι ή χνη έκεινοΰ, πού θά φκιάσει κάτι («ή ποιήσουσα»), ή τέχνη έκεινοΰ, πού θά χρησιμοποιήσει τδ κατασκεύασμα τοϋ πρώτου («ή χρησομένη») καί τέλος ή τέχνη τοΰ καλλιτέχνη καί τοΰ ποιητή, πού θ' άναπαραστήσει (θά μιμηθεί), τδ έν λόγψ κατα-σκεύασμα («ή μιμησομένη») *Απ* τις τρεϊς αύτές ή «χρησο-μένη» κατέχει τήν πιδ άπηκριβωμένη γνώση τοΰ άντικειμένου Π.χ δ σκυτοτόμος, πού φκιάνει ένα χαλινάρι, θά κάνει 8,τι τοΰ πεϊ δ ιππέας, πού παραγγέλνει τδ χαλινάρι* θά συμμορφωθεί μέ τΙς δδηγίες τοΰ ιππέα Ό σκυτοτόμος έχει άπλή πίστη κι δ ιππέας έχει τήν έπιστήμη Κι δ ζωγράφος πού άναπαριστα τδ

τέ-χαλινάρι χωρίς νά ξαίρει υϋτβ νά τό φκιάσει οϋτβ νά τό

χρησι-μοποιήσει, αύτδς τριγυρίζει στή σφαίρα τής εικασίας

Καλά, θά ρωτήσει δ άναγνώστης: καί τί νόημα έχει δλη αύτή ή συζήτηση; Νά ποιδ είναι τδ νόημα "Οταν δ "Ομηρος φκιάνει τδ Μαχάονα γιατρό, δέ σχαμπάζε: τίποτα άπδ γιατρική 'Επομένως δέ μπορεί νά ωφελήσει Δηλ δ Μαχάονας δ πραγμα-τικός, είναι άνώτερος άπδ τδν Μαχάονα τδν ποιητικό Μέ τδν ίδιο συλλογισμδ δ 'Αχιλλέας είναι άνώτερος άπδ τδν "Ομηρο κι ένας σκυτοτόμος άνώτερος άπδ τδ Ζεύξη καί τδ Λύσιππο, πού φκιάσανε άλογα μέ μπογιές ή μέ μπροΰντζο!

'Ωραίος άλήθεια συλλογισμός! Μά ή Τέχνη δέν έχει σκοπδ ούτε νά διδάξει ούτε νά ώφελήσει πραχτικά τδν κόσμο, δηλ νά

84 KQ2TA ΒΑΡΝΑΛΗ

γιατρεύει τούς άρρώστους, νά έκπαιϊεύει τούς καβαλάρηδες ή

νά διδάσκει τήν τέχνη τοϋ πολέμου ! Καί μάλιστα δ Πλάτωνας λέγει ρητά: Καμιά πολιτεία δέν διοικήθηκε σοφά καί σωστά χάρη στδν "Ομηρο, δπως διοικήθηκε χάρη στούς μεγάλους νομο-θέτες: τδ Αυκοϋργο, τδ Σόλωνα « Ώ φίλε "Ομηρε, λέγε ήμΐν, τίς τών πόλεων διά σέ βέλτιον ώκησεν, ώσπερ διά Αυκοϋργον Λακεδαίμων;»

'Απορρίπτεται λοιπόν, δ "Ομηρος κι δ 'Ησίοδος κι δ σχύλος κι δ Πίνδαρος, γιατί δέν είναι εύσεβεϊς πρδς τούς θεούς, γιατί άντί άνδρείας, σωφροσύνης, δικαιοσύνης, άγάπης πρδς τήν άλήθεια έκθέτουν τά σκάνδαλα τών Θεών καί έτσι ύποβιβάζουν

Αι-τδ κύρος τους καί διδάσκουν τήν ψεφτιά, τήν άδικία, Αι-τδ φόβο τοΰ θανάτου, τή φιλοχρηματία, τήν οινοποσία, τήν πολυφαγία,

τή δειλία, κτλ Όλα δσα λέγει, ειδικά δ Όμηρος, γιά θεομαχίες

«ού παραδεκτέον εις τήν πόλιν οδτ* έν ύπονοίαις πεποιημένας ούτε άνευ δπονοιών», δηλ ούτε άλληγορικά ούτε κυριολεχτικά πρέπει νά διδάσκουμε τΙς θεομαχίες στούς νέους «Ούκ έσμέν ποιηταΐ έγώ τε καί σύ, άλλά οίκισταΐ πόλεως» Δηλαδή έχουμε μεγάλη εύθΰνη άπέναντι τής άνθρωπότητας «Εί δέ ύών ( = χοί-ρων) πόλιν κατεσκεύαζες, τί άν αύτάς άλλο ή ταϋτα έχόρταζες;» Δηλαδή, δ Όμηρος είναι άξιος μονάχα γιά πνευματική τροφή γουρουνιών Καί μιά λέγει: άν ή ψευτιά είναι γιατρικό, τδ για-τρικδ αύτδ πρέπει νά τδ χρησιμοποιούν μονάχα ot γιατροί δχι

οΕ κοινοί άνθρωποι («ίδιώται») Κ'έπειτα: «Τοις άρχουσι ϊή τής πόλεως, εΓπερ τισιν άλλοις, προσήκει ψεύδεσθαι», δηλ παραδέχε-ται τδ ψέμα* άλλά μονάχα γιά τούς πολιτικούς ΑδτοΙ μπορούνε

νά λένε ψέματα εΓτε γιά νά ώφελήσουν τούς πολίτες είτε γιά νά βλάψουν τούς έχθρούς!

"Ετσι δ μέγας λογικοκράτης Πλάτωνας έγινε θύμα τής γοκρατίας του 'Επειδή «δ λόγος ήμδς ήρει» έρριξε στά σκουπί-δια δ,τι άνώτερο καί πολυτιμότερο έφκιασε ίσαμε σήμερα δ άν-θρώπινος λόγος καί ή δημιουργική φαντασία: τήν Τέχνη και τήν Ποίηση Κι ώστόσο εΓτανε μέγας λογοτέχνης Γι' αύτδ δέν τοΰ κρατάνε κάκια ή Ποίηση κ' ή Τέχνη

λο-Ψ Γ Χ Α Γ Ω Γ Ι Α - Δ Ι Δ Α Σ Κ Α Α Ι Α

ΣΤΡΑΒΩΝΑ2 θεωρεί τή γεωγραφία Ιργο φιλοσοφικό («τής τοϋ φιλοσόφου πραγματείας εΐναι νομίζομεν τήν γεωγρα-φικήν»)· έπίσης θεωρεί καί τήν ποίηση «πρώτην τινά φιλοσοφίαν»

Ό Στράβωνας δηλαδή χαραχτηρίζοντας γιά φιλοσοφικά γματα τή γεωγραφία και τήν ποίηση ήθελε νά δώσει υπόληψη καί στή μιά καί στήν άλλη Στήν πραγματικότητα δμως αυτές οί δυό πνευματικές ένέργειες δέν Ιχουν καμιά σχέση ύπαλληλίας, καμιά σχέση ποιοτική οδτε μέ τή φιλοσοφία ούτε συναμετα-

πρά-ξύ τους

'Αλλ' ό Στράβωνας εΓτανε στωικός."Ανήκε στή σχολή νος «τοϋ ήμετέρου» ΚαΙ ύπήρξε μαθητής τοΰ στωϊκοΰ 'Αριστό-δημου, τοϋ γραμματικού Τυραννίωνος τοΰ «φιλαριστοτέλους» Σάν φιλοσοφημένος άνθρωπος σέ μιάν εποχή, ποί» ή φιλοσοφία,

Ζήνω-ή ρητορικΖήνω-ή καί Ζήνω-ή πολιτικΖήνω-ή εΓτανε τά κορυφαία σπουδάσματα, λησε νά υπαγάγει κάθε σοβαρή πνευματική ένέργεια κάτω άπδ

θέ-τά φτερά τής φιλοσοφίας Καί θέ-τά βιβλία του θέ-τά Ιγραφε μέ τδ σκοπό νά ώφελήσουν τοί»ς πολιτικούς άντρες καί τδ λαό — τό λαό πού Ιχει τή στοιχειώδη μόρφωση, πού αρμόζει σ* έλεύθβ-ρους πολίτες 'Ιστορία, γεωγραφία καί ποίηση Ιχουν σκοπό διδα-χτικό κι δχι μονάχα ψυχαγωγικό

Τήν άντίληψη πώς ή ποίηση «διδάσκει τέρπουσα», τή αντούμε δχι μονάχα στούς στωικούς παρά καί στούς Πυθαγό-ρειους καί στόν Πλάτωνα καί στόν ποιητή 'Αριστοφάνη (βλέπβ

συν-«παραβάσεις» τών κωμωδιών του), στόν Πλούταρχο («Πώς δεΐ

36 Κ&ΣΤΛ ΒΑΡΝΑΛΗ

τόν νέον τών ποιημάτων άκούειν») στόν 'Οράτιο, στό Αουκρήτι^ καί στούς «μυστικούς» Πλωτίνο, Τολστόη κλπ

Άλλ* άς ίδοΰμε πώς έκθέτει τις γνώμες του γι' αύτό τό ζήτημα δ Στράβωνας στό Α' βιβλίο τών «Γεωγραφικών» του.'Εκεϊ άντικρούει τΙς γνώμες τοϋ Ερατοσθένη, τοΰ «πεντάθλου» (γιατί άσχολήθηκε μέ δλα τά ζητήματα), τοΰ «Βήτα» (γιατί σέ δ,τι άσχολήθηκε έμεινε δεύτερος), τοΰ «φιλολόγου» (δπως δνόμαζε

δ "ίδιος τόν έαυτό του) Ό Ερατοσθένης είχε γράψει κι τός πρίν άπό δυο τρεις αιώνες «Γεωγραφικά» Κ' είχε διατυ-πώσει τή γνώμη, πώς δ Όμηρος δέν άποτελεϊ καθόλου άξιό-πιστη γεωγραφική πηγή, γιατί δ σκοπός του δέν είτανε νά δι-δάξει παρά νά τέρψει Ό Στράβωνας φρονεί δλότελα τό άντί-θετο θεωρεί τόν Όμηρο «άρχηγέτην τής γεωγραφικής έμπει-ρίας» καί δέχεται, πώς δ μέγας έπικός είχε σκοπούς διδαχτι-κοΰς: Ιστορικούς, γεωγραφικούς, πολιτικούς, ήθικούς κτλ «Καί

αυ-εί μυθώδη τινά προσπέπλεκται τοΐς λεγομένοις Ιστορικώς καί δακτικώς ού δει μέμφεσθαι » Καί συνεχίζει: «Δέν είναι άλήθεια αύτό πού λέγει δ 'Ερατοσθένης, πώς κάθε ποιητής έχει γιά σκο-

δι-πό του μονάχα νά τέρψει τήν ψυχή τών άκροατών του κι δχι νά τούς διδάξει ( « δτι ποιητής πάς στοχάζεται ψυχαγωγίας, ού διδασκαλίας») «Τάναντία γάρ ο£ φρονιμώτατοι τών περιποιητι-

κής τι φθεγξαμένων πρώτην τινά λέγουσι φιλοσοφίαν τήν

ποιη-τικήν»

Είναι, λοιπόν, ή ποίηση ένα είδος προκαταρκτικής φίας «Αύτή μάς εισάγει άπό τή νεανική μας ήλικία στή ζωή καί μάς διδάσκει «μεθ' ήδονής» τά ήθη, τά πάθη καί τή δράση

φιλοΟί δέ «ήμέτεροι» (δηλαδή ot στωικοί) είπαν πώς μονάχα δ φός είναι ποιητής Γι' αύτόν τό λόγο καί οί έλληνικές πολιτείες

σο-μέ τήν ποίηση πρό πάντων έκπαιοεύουν τούς νέους, δχι βέβαια γιά νά τούς διασκεδάζουν παρά γιά νά τούς σωφρονίζουν («&ύ ψυχαγωγίας χάριν, άλλά σωφρονισμού») Καί ot μουσικοδιδά-σκαλοι, πού μαθαίνουν στά παιδιά τό τραγούδι, τή λύρα, καί τή φλογέρα έχουνε τή γνώμη πώς κι αύτοί είναι «έκπαιδευτικοί» καί μορφώνουν τό ήθος τών παιδιών Κι αύτό δέν τό λένε μο-νάχα ot Πυθαγόρειοι παρά κι δ Άριστόξενος (δ περίφημος θεω-ρητικός τής μουσικής) Κι δ Όμηρος θεωρεί τούς «άοιδούς» σω-φρονιστές θά έπρεπε λοιπόν δ 'Ερατοσθένης νά πεΐ, πώς κάθε

Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 37

ποιητής άλλα μέν τά λέγει χάριν ψυχαγωγίας άλλα δέ χάριν διδασκαλίας »

Κι έξακολουθεΐ δ Στράβωνας: «Το νά ζητάει κανείς νά έξάρει τδν "Ομηρο άποδίδοντάς του κάθε γνώση, είναι υπερβολή

"Ομως καί τδ νά θέλει ν' αποδείξει, πώς ή ποιητική τέχνη είναι

παραμύθια γιά τά γραΐδια δέν είναι κι αύτδ σωστό Γιατί οί

ποιητές (καί πρδ πάντων δ "Ομηρος) βοηθούν τδν άνθρωπο νά γίνει ένάρετος καί τοΰ προσφέρουν γνώσεις γεωγραφικές, στρα-τηγικές, γεωργικές καθώς και γνώσεις τής ρητορικής τέχνης Ό θαυμασμδς καί ή κατάπληξη, πού γεννάει ή ποίηση, κάνουνε τδν άκροατή νά τήν άκούει εύχάριστα κ* έτσ' ή ποίηση γίνεται τδ γλυκδ φάρμακο, πού διεγείρει τδν έρωτα τής μάθησης

Επειδή δ "Ομηρος δίνει στούς μύθους του μορφωτικούς σκοπούς, γι* αύτδ τδ λόγο προσπαθεί νά βάλει πολλήν άλήθεια στά ποιήματά του, άλλά άνακατεύει καί μερικά ψέματα γιά νά καταθέλγει τά πλήθη »

Αύτή ή ήδονικοπαιδαγωγική άντίληψη τής τέχνης δέν είναι δπως εΓπαμε νέα Καί μπορεί νά συνοψισθεί μέσα στδ άξίωμα, πού κάθε τόσο ξαναγίνεται τής μόδας: «utile dulci»(= τδ τερ-πνδν μετά τοΰ ώφελίμου) Αύτή δμως ή φιλότιμη, άλλά λαθεμέ-

νη, άντίληψη όφείλεται στδ γεγονός, δτι οί άρχαΐοι, δ

Μεσαίω-νας, ή 'Αναγέννηση κ' ή έποχή μας, Γσαμε τά μέσα τοϋ αιώνα μας,

«φιλοσοφούσαν» περί Τέχνης Είναι πολύ πρόσφατη ή προσπάθεια

νά έξετασθεΐ ή Τέχνη έπιστημονικά ώς ενα άπδ τά θεμελιώδη κοινωνικά φαινόμενα Σήμερα δέν έπιτρέπεται νά συγχίζουμε τά δρια τοΰ Καλοΰ, τοΰ Άληθινοΰ και τοΰ Έθικοΰ καί τοΰ Δίκιου Κάθε μιά άπ* αυτές τις «άξίες» έχει τή δική της περιοχή κι έκτε-λεΐ δρισμένο έργο μέσα στήν άδιάκοπη ροή τής δμαδικής ζωής

Ή Τέχνη έχει γιά κύριο σκοπό της νά τέρψει — νά τέρψει σθητικά Κοινωνικοποιεί τδ συναίσθημα, φρονηματίζει, άκόμα καί διδάσκει, άλλ' δταν κουτσαίνει άπδ τήν άποψη τής τεχνικής και τής έμπνευσης, δλη της ή «διδασκαλία» γίνεται «άσκδς ήχων»1 Πάντως κανενδς φιλόλογου καί κανενδς λογοτέχνη σήμερα δέν τοΰ περνάει ή σκέψη, πώς δ "Ομηρος «διδάσκει» γεωγρα-φία, Ιστορία, γεωργία, ρητορική, πολεμική )«τλ Φρονηματίζει

αι-1 Αύτό τό θέμα θά τό ξιτάσουμ* πλατύτιρα ατό &ρθρο «'ΰφβλιμότητα τής Τίχνης

38 Κ&ΣΤΛ ΒΑΡΝΑΛΗ

δμως, ένώνει τοί>ς "Ελληνες Τούς δίνεt κουράγιο καί συνείδηση υπεροχής Ό Πλάτωνας ζητώντας άπδ τήν Ποίηση νά διδάσκει τήν άλήθεια και τήν άρετή, βρίσκει, πώς δ "Ομηρος τίποτ" άπ* αύτά δέν κάνει Αντίθετα ψεύδεται καί διδάσκει τήν άνηθικό-τητα "Ετσι άποπλανδ τούς νέους καί τούς διαφθείρει Καί γιά τοϋτο διώχνει άπδ τήν ίδανική του πολιτεία τδν ποιητή τών ποιητών, τδν "Ομηρο

Φταίει ή κακή τοποθέτηση τοϋ ζητήματος

Ι Π Π Ι Α Σ Ο Μ Ε Ι Ζ Ω Ν

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗΣ (είτε πρωτόγονος πηλοπλάστης είτε λιτισμένος βιρτουόζος), δσο χι άν Ιχει άπδ τήν πολλή πείρα μηχανοποιήσει τή δουλειά του, δέ δημιουργεί αυτόματα

πο-σά ρομπότ Ει δσο χι άν πιστεύουνε πολλοί, πώς ή έμπνευση είναι μιά ψυχολογική κατάσταση μανιακή καί ύπέρλογη, πάν-τως καί στήν πρώτη περίσταση τής μηχανοποιημένης πείρας καί στή δεύτερη τής ύπέρλογης έμπνευσης, ή συνείδηση καί ή σκέψη μετέχουνε ένεργότατα στήν καλλιτεχνική δημιουργία

Ό καλλιτέχνης αισθάνεται καί στοχάζεται καί κρίνει δ,τι κάνει Τδ Γδιο και τδ κοινό: αισθάνεται καί στοχάζεται και κρί-νει, άνάλογα μέ τή μόρφωσή του, δ,τι ώραΓο βλέπει ή άκουε ι Ή κριτική λοιπδν τής τέχνης, είτε ώς αυτοκριτική άπδ μέρος τού δημιουργού, εΓτε ώς «έτεροκριτική» (άς μας έπιτραπεΐ δ δρος) άπδ μέρος τού κοινού, συνυπάρχει μέ τήν Τέχνη

Ή θεωρία (φιλοσοφία ή έπιστήμη) τού Καλού είναι τερο φαινόμενο Πρώτοι οί σοφιστές στήν άρχαία Ελλάδα θέ-σανε τδ πρόβλημα τού Καλού Δυστυχώς δέ σώζεται κανένα τους έργο γιά νά ξέρουμε τί είπανε πάνω σ* αύτδ τδ ζήτημα Ξέ-ρουμε δμως τήν πολεμική τών έχθρών τους: τού Σωκράτη καί τού Πλάτωνα καί τού 'Ισοκράτη 'Αλλ' αύτοί δέν είτανε Αντι-κειμενικοί Προσπαθήσανε νά τούς γελοιοποιήσουνε, χωρίς νά καταφέρουνε ν' άνατρέψουν τή διδασκαλία τους

ύστερό-θέλουμε λοιπδν δέ ύστερό-θέλουμε, πατέρα τής Αισθητικής θά θεωρήσουμε τδν Πλάτωνα Τδ πρόβλημα «τί έστί τδ καλδν» τδ πραγματεύεται κυρίως στήν «Πολιτεία» του Μά καί σ' άλλους διάλογους του μιλεΐ γιά τδ Καλό, φυσικδ καί καλλιτεχνικό,

(«ΠΕΡΙ ΚΑΑΟΓ ΑΝΑΤΡΕΠΤΙΚΌΣ»)