hệ bạch huyết, hệ miễn dịch

Cấu tạo chung của cơ quan tạo huyết và miễn dịch gồm có: - Mô lưới: được cấu tạo bởi những tế bào võng tế bào lưới với những nhánh bào tương dài nối với nhau thành lưới tế bào tựa trên l

HỆ BẠCH HUYẾT - HỆ MIỄN DỊCH

Mục tiêu học tập

1 Phân biệt được cơ quan bạch huyết trung ương và cơ quan bạch huyết ngoại vi

2 Mô tả được cấu tạo và chức năng của tuyến ức.

3 Mô tả được cấu tạo và chức năng của hạch bạch huyết.

4 Mô tả được cấu tạo và chức năng của lách.

Hệ bạch huyết bao gồm các tế bào, mô, cơ quan bảo vệ cơ thể chống lại sự xâm nhập

và gây hại của các chất ngoại lai (vi sinh vật và các chất lạ)û

Cấu tạo chung của cơ quan tạo huyết và miễn dịch gồm có:

- Mô lưới: được cấu tạo bởi những tế bào võng (tế bào lưới) với những nhánh bào tương dài nối với nhau thành lưới tế bào tựa trên lưới sợi võng (sợi lưới) do tế bào võng tổng hợp và chế tiết Ngoại trừ tuyến ức được cấu tạo bởi tế bào lưới biểu mô

- Các tế bào nằm trong các lỗ lưới của mô lưới gồm có: lympho bào, tương bào, đại thực bào, các tế bào trình diện kháng nguyên

Các tế bào của hệ bạch huyết có tính đặc trưng là phân biệt được vật chất của cơ thể hay không phải của cơ thể và có khả năng phá huỷ hoặc làm mất khả năng hoạt động của các chất lạ ấy

Phân loại hệ bạch huyết: mô, cơ quan bạch huyết được phân biệt 2 loại:

- Cơ quan bạch huyết trung ương: sự tạo lympho bào từ các tế bào tiền thân của dòng lymmpho không phụ thuộc vào sự có mặt của kháng nguyên và cung cấp các tế bào lympho tiền thân của dòng lympho B và lympho T cho các cơ quan bạch huyết ngoại vi Ðó là tuyến

ức, tuỷ xương

- Cơ quan bạch huyết ngoại vi: sự tạo lympho bào phụ thuộc vào sự có mặt của kháng nguyên và cung cấp các tế bào lympho có thẩm quyền miễn dịch để đáp ứng với các kháng nguyên đặc hiệu Ðó là hạch bạch huyết, lách, hạnh nhân, nang bạch huyết

I TUYẾN ỨC

1 Cấu tạo

Tuyến ức nằm sau

xương ức, được bao quanh

bởi một lớp vỏ xơ Tuyến ức

có kích thước lớn nhất sau

khi sinh đến tuổi dậy thì, sau

dậy thì tuyến ức bắt đầu

thoái triển từ từ

Nhu mô tuyến ức

chia thành nhiều tiểu thùy,

các tiểu thuỳ không hoàn

toàn độc lập với nhau và

được ngăn cách với nhau bởi

các vách mô liên kết mỏng

Mỗi tiểu thuỳ gồm có 2

vùng: vùng vỏ và vùng tuỷ

- Vùng vỏ : là vùng

ngoại vi tiểu thuỳ, vùng này

dày đặc tế bào Lympho,

nhuộm màu đậm nên có màu

sẫm

H.1: Cấu tạo vi thể tuyến ức

- Vùng tủy: nằm ở trung tđm tiểu thuỳ, vùng tủy giữa câc tiểu thùy thường thông với nhau Vùng tuỷ ít tế băo hơn vă ít nhuộm mău nín mău sâng hơn

Thănh phần tế băo cấu tạo ở vùng vỏ vă vùng tuỷ đều như nhau nhưng khâc nhau về

tỷ lệ vă sự phđn bố

1.1 Tế băo lưới biểu mô

Lă những tế băo

hình sao, có nhiều nhânh

băo tương

Câc nhânh băo tương

giữa câc tế băo được nối

với nhau bằng thể liín

kết tạo thănh lưới tế băo

Nhđn tế băo sâng mău,

băo tương chứa nhiều

hạt chế tiết, những hạt

năy có lẽ chứa câc

peptide được gọi lă

hormon tuyến ức

(Thymopoietin,

Thymosin) Câc hormon

năy tâc động lín quâ

trình sinh sản vă biệt

hoâ của tế băo lympho

T

Ở vùng vỏ, câc tế

băo lưới biểu mô bao

xung quanh câc tế băo

lympho đang sinh sản vă

biệt hoâ thănh từng

nhóm vă bao quanh câc

mao mạch mâu để tạo

hăng răo mâu- tuyến ức

Ở vùng tuỷ, tế băo lưới

biểu mô nhiều hơn vùng

vỏ vă có sự thoâi hoâ Sự

thoâi hoâ của câc tế băo

lưới biểu mô tạo nín câc

tiểu thể hình cầu gọi lă

tiểu thể Hassall(tiểu thể tuyến ức) Tiểu thể Hasssal có đường kính khoảng 30 -150(m, gồm câc lớp tế băo lưới biểu mô dẹt, xếp đồng tđm quanh một số tế băo ở trung tđm đê thoâi hoâ

vă chết

1.2 Tế băo lympho T (tế băo tuyến ức)

Tế băo lympho T nằm trong câc lỗ lưới của tế băo lưới biểu mô Vùng vỏ lă nơi tập trung dăy đặc của câc lympho băo T (chiếm 95% lympho băo tuyến ức) vă ở câc giai đoạn khâc nhau của sự biệt hoâ tạo tế băo lympho T trưởng thănh (lympho băo chín) Vùng vỏ lă nơi sinh sản vă biệt hoâ để tạo câc tế băo lympho T trưởng thănh, ở vùng năy thấy nhiều hình ảnh phđn chia tế băo vă cả những vùng lympho băo đang thoâi hoâ

Ở vùng tuỷ, mật độ tế băo lympho T ít hơn vùng vỏ (chỉ chiếm khoảng 5%), vă đều lă câc tế băo lympho T trưởng thănh Những tế băo năy đi văo tiểu tĩnh mạch hậu mao mạch để

ra khỏi tuyến ức đến cư trú ở câc cơ quan Lympho ngoại vi như lâch, hạch

Vùng vỏ

Vùng tuỷ

Tế bào lưới- biểu mô

Tế bào tuyến ức

Tế bào tuyến ức

Tế bào lưới- biểu mô Tiểu thể Hassal

H.2: Cấu tạo tiểu thuỳ tuyến ức

1.3 Sự phân bố mạch trong nhu mô tuyến ức

Động mạch đi qua vỏ xơ và phân nhánh trong các vách xơ rồi xâm nhập vào nhu mô tuyến ức phân thành những lưới mao mạch ở vùng vỏ và các tiểu tĩnh mạch hậu mao mạch ở vùng tuỷ tiểu thuỳ Mao mạch ở vùng vỏ thuộc loại mao mạch liên tục, có màng đáy dày, được bao quanh bởi các đại thực bào và tế bào lưới biểu mô hình thành hàng rào máu- tuyến

ức Hàng rào này gồm các lớp:

+ Lớp tế bào nội mô mao mạch

+ Màng đáy mao mạch

+ Khoảng gian bào quanh mao mạch chứa các đại thực bào

+ Màng đáy tế bào lưới biểu mô

+ Lớp tế bào lưới biểu mô

Hàng rào máu - tuyến ức ngăn cản sự tiếp xúc của các kháng nguyên tuần hoàn trong các mao mạch với các nhóm lympho bào đang sinh sản và biệt hoá ở vùng vỏ Nhu mô tuyến

ức không có hệ mạch bạch huyết

2 Mô sinh lý

- Tuyến ức là nơi tạo ra nguồn lympho bào T cung cấp cho các cơ quan lympho ngoại biên Các tế bào lympho T trưởng thành được tạo ra ở vùng vỏ di chuyển đến vùng tuỷ của mỗi tiểu thuỳ và đi vào vòng tuần hoàn qua các tiểu tĩnh mạch hậu mao mạch ở vùng tuỷ để rời khỏi tuyến ức đến các cơ quan lympho ngoại vi Ở các cơ quan lympho ngoại vi, các tế bào lympho T được phân bố tập trung ở những vùng xác định được gọi là vùng phụ thuộc tuyến ức Trong các cơ quan lympho ngoại biên, khi tiếp xúc với kháng nguyên chúng trở thành những tế bào lympho T có khả năng miễn dịch Chúng giữ vai trò chính trong đáp ứng miễn dịch tế bào, chống virus, tiêu diệt tế bào

ung thư và hỗ trợ trong đáp ứng miễn dịch thể dịch

- Tuyến ức chế tiêtú một số hormon: thymopoietin, thymosin (1, yếu tố thể dịch tuyến

ức, yếu tố huyết thanh tuyến ức Có lẽ các hormon này tạo nên vi môi trường cần thiết cho quá trình sinh sản và biệt hoá tế bào lympho T

II HẠCH BẠCH HUYẾT (BẠCH HẠCH)

1 Cấu tạo

Hạch bạch huyết là những cơ quan bạch huyết nhỏ nằm chặn trên đường đi của các mạch bạch huyết Hạch bạch huyết thường đứng thành nhóm, nhận bạch huyết của từng vùng

cơ thể Hạch bạch huyết hình hạt đậu hoặc hình trứng, được bao bọc ở phía ngoài bởi vỏ xơ, nơi vỏ xơ lõm vào gọi là rốn hạch Rốn hạch là nơi đi vào nhu mô hạch của động mạch, là nơi

đi ra của bạch huyết quản đi (dẫn bạch huyết ra khỏi hạch) và tĩnh mạch Trên bề mặt vỏ xơ

có nhiều mạch bạch huyết mang bạch huyết đến hạch gọi là bạch huyết quản đến Từ vỏ xơ tách ra các nhánh xơ tiến sâu vào nhu mô hạch gọi là vách xơ và dây xơ Vỏ xơ, vách xơ, dây

xơ tạo thành khung xơ chống đỡ và bảo vệ nhu mô hạch nằm bên trong khung xơ đó , chúng đều được cấu tạo bởi mô liên kết xơ

Cấu tạo của nhu mô hạch gồm:

1.1 Mô lưới

Gồm các tế bào võng hình sao có nhiều nhánh bào tương nối với nhau tạo thành lưới

tế bào võng tựa trên lưới sợi võng

1.2 Các tế bào

Nằm trong các lỗ lưới của mô lưới gồm: lympho bào, tương bào, đại thực bào Sự sắp xếp và phân bố của các tế bào chia nhu mô hạch thành 3 vùng:

- Vùng vỏ: là vùng ngoại vi của hạch và là nơi tập trung của nhiều tế bào lympho B tạo thành những đám tế bào hình cầu gọi là nang bạch huyết

Cấu tạo của một nang bạch huyết gồm 2 vùng nhuộm màu khác nhau:

+ Vùng ngoại vi tối: là vùng ngoại vi của nang bạch huyết, vùng này có màu đậm, mật

độ lympho bào dày đặc hơn vùng trung tâm của nang

+ Vùng trung tđm sâng (trung tđm sinh sản, trung tđm mầm): nằm ở trung tđm nang bạch huyết, mật độ tế băo ít hơn vă chủ yếu lă câc nguyín băo lympho có kích thước lớn hơn

vă nhđn bắt mău nhạt hơn Ðđy lă vùng sinh sản vă biệt hoâ của nang bạch huyết để tạo tương băo vă câc tế băo lympho nhớ khi có khâng nguyín kích thích

- Vùng cận vỏ (vùng vỏ sđu): vùng năy không có ranh giới rõ rệt vă lă nơi tập trung chủ yếu lă câc tế băo lympho T nín được gọi lă vùng phụ thuộc tuyến ức Ngoăi ra còn có đại thực băo, tương băo, tế băo trình diện khâng nguyín Ðặc biệt ở vùng cận vỏ được phđn bố những tiểu tĩnh mạch

hậu mao mạch, lă nơi

câc tế băo lympho T từ

dòng mâu xđm nhập

văo mô bạch huyết (tế

băo lympho tâi tuần

hoăn)

- Vùng tuỷ:

gồm những dđy tế băo

kĩo dăi từ những nang

bạch huyết vă vùng

cận vỏ văo trung tđm

hạch gọi lă câc dđy

tuỷ (dđy nang), câc dđy

tuỷ có kích thước, hình

dạng không đều vă nối

với nhau thănh lưới

Thănh phần tế băo

trong câc dđy tuỷ gồm:

tương băo, lympho băo

, đại thực băo

1.3 Xoang bạch huyết

Bạch huyết

được dẫn văo hạch bởi

những mạch bạch

huyết đến Khi văo

trong hạch, bạch huyết

được lưu thông qua

lưới xoang bạch huyết

được phđn bố trong

nhu mô hạch gồm

xoang dưới vỏ vă

xoang tuỷ Sau đó,

bạch huyết được dẫn ra

khỏi hạch bởi 1hoặc 2

mạch bạch huyết gọi lă

mạch bạch huyết đi

nằm ở rốn hạch Xoang

bạch huyết ở vùng vỏ,

nằm giữa vỏ xơ hoặc

vâch xơ vă nang bạch huyết gọi lă xoang dưới vỏ (xoang quanh nang) Mao mạch bạch huyết

ở vùng tuỷ nằm giữa câc dđy tuỷ hoặc giữa dđy tuỷ vă dđy xơ gọi lă xoang tuỷ (hang bạch huyết)

Vỏ xơ Xoang dưới vỏ Nang bạch huyết Trung tâm mầm

Bè xơ

TT mầm Vùng cận vỏ Vùng tuỷ Dây tuỷ Vỏ xơ Mạch bạch huyết đi

Mạch bạch huyết đến

Xoang tuỷ Dây tuỷ Dây xơ

H.3: Sơ đồ cấu tạo hạch bạch huyết

Cấu tạo của xoang dưới vỏ và xoang tuỷ đều là những mao mạch kiểu xoang, đường kính lòng mạch lớn, rộng hẹp không đều Thành xoang được lợp không liên tục bởi các tế bào võng và đại thực bào Trong lòng xoang có lưới tế bào võng và lưới sợi võng đan ngang qua xoang Cấu trúc này tạo điều kiện thuận lợi cho việc làm sạch dòng bạch huyết khi lưu thông qua hạch

- Tuần hoàn máu trong hạch: động mạch vào hạch qua rốn hạch, rồi phân nhánh

trong vỏ xơ, vách xơ Ðến vùng vỏ chúng tạo thành lưới mao mạch phân bố trong các nang bạch huyết, sau đó mao mạch tập hợp tạo thành những tiểu tĩnh mạch hậu mao mạch ở vùng cận vỏ Máu ra khỏi hạch qua tĩnh mạch nằm ở rốn hạch

2 Mô sinh lý

- Lọc bạch huyết: hạch bạch huyết có thể coi như một rây lọc, những kháng nguyên lạ (vi sinh vật, tế bào ung thư ) trong bạch huyết sẽ bị giữ lại và bị tiêu diệt bởi các đại thực bào

và các tế bào võng nội mô dọc đường bạch huyết Vì vậy, sau khi đi qua hạch bạch huyết được làm sạch trước khi đổ vào tuần hoàn máu

- Tạo tế bào lympho: sự sinh sản và biệt hoá của tế bào lympho ở trung tâm sinh sản của nang bạch huyết và vùng cận vỏ Các tế bào lympho trưởng thành được đẩy dần ra vùng ngoại vi nang để từ đó chui vào xoang bạch huyết và rời khỏi hạch Nếu không có sự kích thích của kháng nguyên, số lượng lympho bào rời khỏi hạch rất ít, đặc biệt đối với lympho T

là loại tế bào hay thay đổi vị trí để đi tìm kháng nguyên

- Tạo kháng thể: khi tế bào lympho B bị kích thích bởi kháng nguyên, chúng sẽ chuyển dạng và phân chia, biệt hoá thành các nguyên bào miễn dịch Tế bào này tiếp tục phân chia thành tương bào và tế bào lympho B nhớ Tương bào rời trung tâm sinh sản, di chuyển đến dây tuỷ thực hiện việc tổng hợp kháng thể và đưa vào bạch huyết ở các xoang tuỷ

III LÁCH

1 Cấu tạo

Lách là một cơ quan bạch huyết nằm trên đường tuần hoàn máu Lách có chức năng rất đa dạng Lách được bọc ngoài bởi một lớp vỏ xơ, từ vỏ xơ cho ra những bè xơ tiến vào

H 4: Sơ đồ cấu tạo nhu mô lách

nhu mô lâch Vỏ xơ, bỉ xơ tạo thănh khung xơ chống đỡ vă bảo vệ cho nhu mô lâch, chúng đều được cấu tạo bởi mô liín kết xơ Nơi vỏ xơ dăy lín gọi lă cuống lâch, lă nơi động mạch, tĩnh mạch lâch văo, ra khỏi nhu mô lâch Nhu mô lâch (chất lâch) có mău đỏ sẫm, trín đó có nhiều chấm trắng nhỏ Phần chất lâch có mău đỏ sẫm gọi lă tuỷ đỏ, những chấm trắng gọi lă tuỷ trắng

1.1 Tuỷ trắng của lâch

Tuỷ trắng của chiếm khoảng 1/5 trọng lượng lâch Tuỷ trắng bao gồm mô bạch huyết bao quanh động mạch được gọi lă bao bạch huyết quanh động mạch vă câc nang bạch huyết gắn với bao bạch huyết đó gọi lă câc tiểu thể lâch (tiểu thể Malpighi) Cấu tạo của tuỷ trắng gồm:

+ Mô lưới: gồm lưới tế băo võng vă lưới sợi võng

+ Câc tế băo nằm trong câc lỗ lưới: lympho băo, đại thực băo, tương băo

Tuỷ trắng được chia thănh 3 vùng, ranh giới không rõ rệt:

- Vùng quanh động mạch: gồm chủ yếu lă câc tế băo lympho T bao xung quanh câc tiểu động mạch trung tđm vă lă vùng phụ thuộc tuyến ức của lâch

- Trung tđm sinh sản (trung tđm mầm): lă nơi tập trung chủ yếu của câc tế băo lympho B

- Vùng rìa: lă vùng chuyển tiếp giữa tuỷ trắng vă tuỷ đỏ, chứa nhiều đại thực băo, tương băo, tế băo lympho Ở vùng năy bắt đầu xuất hiện một ít xoang tĩnh mạch Trong vùng rìa ẩn dấu nhiều khâng nguyín từ mâu, do đó đóng vai trò quan trọng trong hoạt động miễn dịch

1.2 Tuỷ đỏ của lâch

Tuỷ đỏ có nền cấu

tạo lă mô lưới với nhiều tế

băo mâu câc loại, lympho

băo, tương băo, đại thực

băo nằm trong câc lỗ lưới

của mô lưới Tuỷ đỏ gồm

2 phần cấu tạo: dđy

billroth (dđy tuỷ) vă xoang

tĩnh mạch

- Dđy Billroth (dđy

tuỷ): lă những đâm tế băo

của tuỷ đỏ nhu mô lâch

Những đâm tế băo năy có

hình dạng vă kích thước

không đều nhau, nối với

nhau thănh lưới nằm xen

kẽ với câc xoang tĩnh

mạch Cấu tạo nền của dđy

Billroth lă mô lưới, nằm

trong câc lỗ lưới lă: hồng

cầu, bạch cầu hạt, tiểu cầu, lympho băo, tương băo, đại thực băo

- Xoang tĩnh mạch: lă những mao mạch kiểu xoang, đường kính lòng mạch rộng, không đều Thănh mao mạch được lợp bởi một lớp tế băo nội mô không liín tục, không có măng đây

2 Tuần hoăn lâch

Ðộng mạch lâch văo nhu mô lâch qua cuống lâch rồi phđn nhânh chạy trong câc bỉ

xơ Sau đó câc nhânh động mạch rời khỏi bỉ xơ vă xđm nhập văo nhu mô lâch vă được gọi lă câc động mạch trung tđm Câc động mạch trung tđm được bao quanh bởi mô bạch huyết tạo

H.5: Sơ đồ cấu tạo tuỷ đỏ của lâch

1 Xoang tĩnh mạch (tuần hoàn mở); 2 Dây billroth;

3 Xoang tĩnh mạch (tuần hoàn kín)

1

3 2

thănh bao bạch huyết quanh động mạch, những chỗ bao bạch huyết dăy lín tạo thănh câc tiểu thể lâch

Ðộng mạch trung tđm chia nhiều nhânh nhỏ, rời khỏi tuỷ trắng vă phđn nhânh tạo nín câc tiểu động mạch bút lông Tiếp với tiểu động mạch bút lông lă mao mạch có vỏ bọc ngoăi được tạo thănh bởi câc đại thực băo vă tế băo võng được gọi lă vỏ Schweigger - Seidel Câc mao mạch

sau tiểu động

mạch năy hoặc

nối trực tiếp với

xoang tĩnh mạch

vă đổ mâu trực

tiếp văo xoang

tĩnh mạch, hình

thănh tuần hoăn

kín hoặc mở trực

tếp văo câc dđy

billroth, sau đó

mâu xuyín qua

thănh xoang tĩnh

mạch để trở về

xoang tĩnh mạch

hình thănh tuần

hoăn hở Mâu

trong câc xoang

tĩnh mạch tập

trung văo tĩnh

mạch vă được

dẫn ra khỏi lâch

bởi tĩnh mạch

lâch ở cuống

lâch

3 Mô sinh lý

Lâch lă cơ quan bạch huyết quan trọng với những chức năng:

- Lọc mâu: Mâu khi đi qua lâch được lọc sạch Vai trò lăm sạch dòng mâu do câc đại thực băo lâch đảm nhiệm

- Tạo tế băo lympho: cả 2 loại tế băo lympho B vă T đều được hoạt hoâ ở lâch Tương tâc giữa tế băo lympho vă khâng nguyín xẩy ra mạnh hơn ở tuỷ trắng, đặc biệt ở vùng rìa Câc lympho băo T hiệu ứng dược hình thănh ở vùng quanh động mạch qua dđy tuỷ đến xoang tĩnh mạch để văo vòng tuần hoăn Câc lympho băo B được kích thích ở vùng rìa sẽ di chuyển đến trung tđm sinh sản phđn chia vă biệt hoâ tạo tương băo Tương băo di chuyển văo dđy billroth của tuỷ đỏ, ở đó chúng tổng hợp vă chế tiết khâng thể, khâng thể đi văo xoang tĩnh mạch vă rời khỏi lâch

- Lâch lă nơi tiíu hủy hồng cầu vă câc tế băo khâc: lâch lă nơi kiểm soât chất lượng của tế băo mâu khi mâu đi qua lâch Những tế băo mâu giă hoặc bất thường bị phâ huỷ trong câc dđy Billroth của tuỷ đỏ bởi câc đại thực băo Câc tế băo mâu bình thường sẽ xuyín qua thănh xoang tĩnh mạch quay trở lại dòng mâu

IV Hạnh nhđn:

Hạnh nhđn lă tập hợp mô bạch huyết không có bao rõ rệt nằm trong lớp niím mạc vùng miệng - mũi - họng Theo vị trí, có hạnh nhđn hầu, hạnh nhđn khẩu câi, hạnh nhđn lưỡi,

H.6: Sơ đồ tuần hoăn mâu trong lâch.

1 Động mạch trong bè xơ; 2 ĐM trung tâm; 3 Tiểu ĐM bút lông; 4 ĐM trong tuỷ đỏ; 5 Tiểu TM trong tuỷ đỏ; 6 TM trong bbè xơ; 7 Mao mạch có vỏ bọc; 8 Xoang tĩnh mạch A.Tuần hoàn kín; B Tuần hoàn mở.

hạnh nhân vòi Các hạnh nhân trên cùng với tập hợp các tế bào lympho ở niêm mạc hầu hình thành một vòng bạch huyết quanh họng được gọi là vòng Waldeyer

Các nang bạch huyết của hạnh nhân nằm trong lớp đệm của niêm mạc vùng hầu họng

về mặt mô học có cấu tạo giống cấu tạo nang bạch huyết của hạch bạch huyết Mô liên kết xung quanh hạnh nhân tụ đặc có nhiều sợi làm cho hạnh nhân được tách khỏi khối mô xung quanh Biểu mô phủ bề mặt hạnh nhân là biểu mô lát tầng của niêm mạc miệng (hạnh nhân khẩu cái, hạnh nhân lưỡi) hoặc là biểu mô trụ giả tầng có lông chuyển giống biểu mô đường

hô hấp (hạnh nhân hầu, hạnh nhân vòi)

Hạnh nhân có nhiệm vụ bảo vệ cơ thể chống lại sự xâm nhập của vi khuẩn qua cửa ngõ đường hô hấp và đường tiêu hoá và tạo tế bào lympho