tạp chí thanh nghị số (110)

Trong lúc nạn đói đang hoành:hành, sông việc khuếch-trương việc canh-nông tất nhiên là một công việc khẳằn-cấp và cần thiệt, Gho nên, theo như lới nhà đương chức trong thông-cáo, ngoài

xi vớ i ae : es Một chỉnh sách bao ngược của Ni hese ees „ Fiat

lb pe người Phúp : giá thỏe phải HỘP - \— Ni

TÊN ị S > Nguyên tặc phân quyền hành" Shea tet “i

i> y ehink vA te-phap ~ “ c ` "BÙI TƯỜNG GRIỀU:

i = Nhật xuất (địch cid Tao Nea) ‘ _ BẶN THÁI MAI địch :

THÔNG HIEU SU VAT VA Te TƯƠNG ~ 4HU | HAT TÃI : LIỆU BE GOP

VÀO VIỆC GIAI QUYẾT NHỮRG VAN DE QUAN BE ĐẾN DOI SONG CUA DÂN TỘC vIET-NAM—PHU NG SU MOT NEN NGdt THUẬT CHAN CHING

Trong so mông 2 thang 6 1945

Ị

Ì ~ Địa-vị biện thời của nước Pháp trên trường quỗctŠ ĐỖ BUC DUC

Ệ - Vài vấn đề vệ sinh ở thôn qué wwe ee ee et NGUYEN BINH HAO

"= ' số ằ PHẠM 6Á KỈNd

| — Dw théd v8sw téchiretu phdp 1 ee ee et BUI TUONG CHIEU

; — Whi tai liệu về chẽ độ rượu dưới thời đô hộ của người Pháp BÙI BAN và TRỌNG ĐÚG

| _— Vấn đề bảo dầm trong héa-wore Versailies — Hội Quée lién, TRONG ĐỨC

Po Nhat xuat (kịch bon man cia Tao Nga (Tip theoy, 6 1 BANG THÁI MAI địch

| _ Mét tam AUn nghé-st (Tiếp theQ) ca Q Q Q ch vo LÊ ĐÌNH CBÂN địch

IS ———— Onna NR in E3 Re ERROR oe “COPE TEIHEERENET XS 229251010 5g 887 Tang

ERTL CIUBRRL, te bul 9 i BLS ran ee

BA IN XONG _

"uc Mire RGA | THANH-NGHI ty gro để: Tarp th ew otk GOR EN

bác báo hãng ngây đã tăng giá tir O$20 Giá 16300 Cước 1300

lên 0$%80 Các bạn đọc hẳn cũng xét cho

vị tab-thế bắt buộ: báo THANH-NGHỊ cũng

phải tăng giá từ 080 len t$%+0 bắt đầu 1 Vi.e có sự thay đồi về đia-chi, nên chúng

tử số 108 và vui lỗng lượng thứ

tôi chưa gửi tới các bạn đã đặt mua Muốn

GIÁ BÁO DÀI HẠN : cần thận xía các bạn cho biết địa-chỉ lại

nhân-măn trên địa cầu

Không đi sâu quá pào những ngõ ngách của một cuộc tranhrluận thiên

vé lú-thuyếti hay dựa uào những ức- thuyết ta chỉ nhờ sự quan- -sat vé thire- tai va sir nhận xếf qua lịch-sử nhângloại mà có thề nói rằng chpftIranh thường chỉ là kết:-eãu di- -nhiền của thái- độ mù quảng, ngonn ncạnh, phẳn-

động của bạn người cầm quyền thốag-Irị đứng trước một tình trang, hay

một chính-sách chink iri, kinh-té hode xi-héi, dén ngay hoa ta bal-hop-thdi,

dén ngay phdi sup dd hoée ean direc cdi-td

KOK Ok

Đứng trên lập-trường “đó, nấu ta xél din những nguyễn- -thân shủ-uễ u cia hai eude chién: ‘rar ihé- -giải, irda 1411- #9 18 nà trận 'hiện thời, ta có [hề

Quả quyết yồng cả hai cuộc đại-ehiễn đi đã cỏ mội nguyên-nhân chung, đó

Chinh la chinb-sith thade-dia

Thực oậu, cuộc k§-nghệ-hóa đội ngột bà p-đại của các nước Táy Au bắt đầu từ thấ-k thứ 1U đã đừa đến một chínhsúácH kinh lễ chỉ phối cả

hedn-ettit.C hinh-sach dé chia mét cäch độc-đoán các nước lrên thể-giới \hành

hai loại, một loại gồm những nước E-nghệ chuyên 0iệc biến-chễ các agnyên- liệu thành những lạo-phầm đồ bán ra ngoài, loại thứ hai gầm những

hước, mới chuyên Diệc >uất-cẳn g nguij£r liện tới những nước trên vd

tiéu-thu,igo-phdm do những nước này suất-sản Không bao lân cái ahịn

suif-sẵn lốc hành nà khống giớchạn bằng máu móc đã khiến che các

nước kl-nghệ tu-bàn đi tei chd canhttrank ba chile wé¢echink-phue nhang nước mới, lấy làm fhuộc-địa đề rành riêng vhe minh Cóc-quyền sé-hieu

những nguồn nguyễn - liều cing whisng thị lường tiâunthụ: tạo-phầm ở

cdc nude bi’ wâm- chiểm.- Nhưng chinhsxách thực-đân đế-quốc đó két-euc &&

đưa tới một cuộc chiến-tranh lan khốc Xâu ra gi—a mấu nước kỹ-nghệ chạm

trần nhau trên chn đường xảm lược lrận đạichiến 1914-1915, sới baw

nhiên Kết quả tai hụt, khẳủng-khiếp của nó, đã rhắc những nước đó rằng

chinh-sich thuộe-địa không phải là phương;sách giải-gquuẽt.ồn thỏa những

nỗi khó khăn oề kinh-té do đẹi kỹ-nghệ sinh rạ Nhưng khốn nỗi, sự đắc-

thắng của mấu nước có nhiều thuộc-địa như Anh va Pháp đã khiến cha họ

không tỉnh ngộ ra được mà lại còn làm tăng thêm lòng tham vong khong

hạn của họ Bao nhiều đái đai của những

nước bại trén bi ho chia gé dé chia tay vot

nhau (1), nước nào mạnh thể chiếm lấu

phần ta chỉ đề cho những nước « kêm 0ễ v

Đài phần « Yuong vàu », Thành ra tình-

trang thé-gidi sau cuộc chién-trank mẫn ụ-

ngayén như trước, mà cĩ khi lại tăng thêm

phần nghiêm-trọng Những nước bạt trận

quật khối lên một cách mau chĩng, những

nước bị œlép vé» trong biệc chía phần,

thêm vdo dé vai nude moi Kj-nghé-héa ở

métlop sau, uhin mội tách thèm thuéng va

ghen ghét những đã-guốc đồ sơ của Anh va

Phán Rồi ngo-nh đi ngồnh lại, chỉ sau hai

mươi năm, lại âu ra một trận đạtchiến,

hiện thời cịn đang làn-sát nhân-loại, mà

van chi vi m3t aguyén-uhdn : chính - sách

thuộc-địa

x %

Véy mgdy nay, lic mà chiến-tranh cơ hồ

gip Xối-Mẫu, ta thử dựa nào những sự-kiện

guốc-tế đề xét xem ỗn-đề thuộe-địa liệu sẽ

được giải-quuết thế nịo ở ngày mai,

Trước hãi ta oẫn kháng thề tín được

rằng cuộc tản sét nàu, cho dù là kinh

khẳng gấn bao nhiêu lần cuộc đạgi-chiến -

trước, đã c1 thề cảnh tỉnh được mấu nước

thựê-sdân cho họ bớt lơng tham lam @é'nght

tới quyền lợi chung của nhân-loại Chứng

cớ là một nướ: bại trộn như nước Pháp

hiện thời mà :sẫn lớn tiếng địi lại thuộc-địa

của mình khơng một chút dé dat Via ddy

ho lại dám cơng nhiên mang quân đồ bộ

xuống những mứ Surie ồ Liban trước kia

chỉ là những nước ủy - trị mà Đội Quấc-

liên đã qiao cho họ 0à gần đâu đã trở nên

hồn tồn độc lập

Những đẫu sao tiệt điều te ééng chi

l+ cuậc đại chiến nắp khác cuộc đạCchiễn

trước, đã đưa mấu đé-quốc tư bản lớn

nhất tới shỗ pà+ sĩ, Bì‹g tắc tháp ồ đề:

cuộc hành bính của quân đột Nhật - bẵn

bị Xén cắt mdi phan lon va dang bi lung

lay Trong khi dé chinh-sdch cia nhing orong-quoc thẳng thế như Nga va Mj chi

trương khơng phai la thiét-ldp tréa thé-gidi

nàu những thuộc-địa kiu Anh va, Phdp tho dẫu phái tư -bản ở Anh hay ở Mỹ

mưu 0ận-động đề trở lại chỉnh sách thuậc địa mội phần nào hau dưới một hình thức

nào khác thì họ căng gập một trở lực rất

lớn ở một lực-lượng 06 co lam bdé-chn thé gidi ngay mai dé la luc- lueng v6 san.cta

Lién-bang S6-viét dang hdnh trưởng khắp nơi Những tín tức thế giới gần đâu nhất

la vé hdi-nghi San Francisco dd chttng té vite dé Nhii’ng gêâu-sách của ngoại tướng

Molotò, sự phần đỗi của Nga tpướa 0uiệc dự định giao giả các thuộa địa cũ lrên -Thá- bình dương cho Pháp 0uà Hà-lan, sự từ chức của các đại bit Anh tại San Francisce dt

heo tiệc Churchill từ chức tha tướng oì

bất hỏa sới đẳng lao động, thái độ cương

quyết của Staline trước thải độ phần động

cia Truman hag eta Chnrchill, ngần ấu vite di bdo hiéu cho ta réng can can thé gidi sé a6 thé ngivé phiando & ngdy mai

Ou sao ta ciing cé thé qua quyéi rang theo lé tiến hĩa tự nhiên cha nhân loại, truớc mỗi cơng-phẫn chung của tồn thé

dân chúng các nước trên hồn cầu khĩng

ké mot vai bon cầm quuền thống-trị rời rạc,

chính sách thuộc địa, nguyên nhân của hai

cuộc thể giới chiến tranh chỉ cách nhau cĩ hai mươi năm, đã tới ngay mat-vgn Va cho dẫn ở ngàu mai đâu seịn cĩ thề một nước

nẻo, bằng một mánh khĩe nào, bám oíu nào

nĩ ở một phần nhỏ nào, thì cẳng chi như một mảnh gỗ mong manh nà đề mục nĩi

nỗi trên mặt bề bao la mà làn séng thứ nhất đưa đến sẽ làm cho tan rã

Đỗ ĐỨC DJ¿

(1) Xem bài : Nhữag điêu trải ngược của hịa - ượec

quốc dì-ldn bị sụp đồ, để - quốc Anh do Versailles — Thaah Nghi sd 107, 109

Cách đây ba bốn tuần lễ, các báo hàng

ngày (1) đã đăng một qihông cáo của phủ

Thống-sứ ò mụe-dích là œ cưỡng bách và khutei

trưong việc giồng ÿÄot cầy cấy trong toàn hạt »

Bảc- kỳ Trong lúc nạn đói đang hoành:hành,

sông việc khuếch-trương việc canh-nông tất

nhiên là một công việc khẳằn-cấp và cần thiệt,

Gho nên, theo như lới nhà đương chức trong

thông-cáo, ngoài việc tải gạo Nam-kỳ ra đề cấp

bách giải quyết tấn đồ cung cấp thực phầm cbo

xử pẢ, phải cần lọ tăng gấp sức sắản-xuất ở

irong xứ,

Yậy thì cái chương trình phải thi hành đây,

là mật chương-trỉnh có.tÍnh cách #4 lâu giải

vì hiệu quả của nó là một hiệu quả phải chờ

đợi trong ba tháng, sấu tháng, một năm

Theo như nhởi nh trong thông cáo, thì bình

nhĩ nhà đươrg cýc đề ý đến :ự tàng thêm số

lợi thu-hoạch về tụ tháng muôi năm nay

Nhúng những phương sdck divb dem ra áp dụng

lại tran ngập cái mục-đh thiền-cận ay Vi

ngoài việo đồng Hiotubing ruộng bearg, dit

Loang, cêng viên, bãi bồi, chắn đô, va giữa

nhũng luống chè, cả-phê hay sơn, trong các

đồn điền, — bại nói rả đến việc lập ấp bang

cách kbai kbần nbữrg kÌu tùng, đồi, v.v tức

là những việc có tính cách lâu gidi Lon nia

Về việc lập ấp trcng các miền rig ri, clung

tôi sẽ có dịp bàn đến trerg rột kỳ báo sau Lần

này, chỉ xin bầy mấy ý hiến về việc khai kiần

nlững ruộng bổ loang, vì vấn đề nảy có mật

thiết trực tiếp với việc cung cấp thực phầm cho

nhân đân ngay bây giờ

Những ruộng bị bồ hoang lá phững ruộng thực

điền vẫn cầy cấy (ừ xưa đến nay, nhưng tì

gần đẩy, bị rạn đói, ni°ũrg chủ điền nếu

không ckết rồi tì đã phải bồ hết cả cơ nghiệp,

uhà cửa, đồng ruộng, đề đi lang thang trong

din sau mot Modi song do chit dy naa ese va

bè thành phố Những ruồng ấy xưa hia đẹp cễ

bao noiệu, nay eì Ì là nhữag raộng có dại, kì ôrg

ai chăm noim, không ai nhìn nhận, Nay phải Líp

tiếp tục sự khai khầa những ruộng phì nhiều ây chờ cho những chủ điềa hoặc con chau bọ rếu

sống qua cơn đôi này, lại trở được về quê cha

dat 18 (2)

Việc khai khần những đât ấy nên lên nhiều

rấn đồ kbỏ khăn, về luật pháp, kỉah tế, tôi

chính, cùag về phần chuyên môn Can ptai

giải quyết ahửag vấn đã ấy thì việc khai koần

mới số thề thực hiện, và mới tráan kbỏi nhiều

sừ khổ khăa có thê sầy ra sau này

Đổi với những công-viên, cô+g-Iruờng, chan

đê, bãi bồi, và những đãi bỏ phí trong các đồn

điền tư-gia, mà thông cáo ndi đổn, viậc k9ai

khần không cỏ gì trở ngại Công viền, côr g trưởng thuộa quyền trông nom của hàng tỉnh hàng xi, thì hàng tỉnh hàng xã cỏ thề hự Khai khan ly bằng tiền công quï và sẵn có những người

chuyên môn đề sản sóc Hoặe giả cổ trề cho

thuê ởi, cũng như nhà nước có thề bỏ thần cho trương những chân đê, đất bôi theo như thường

(1) Xem báo Tin mới, ngảy thứ sản 4-5-1945

số 1619,

\2) Theo như một cuêc điền tra gần dây, chúng tôi

dã được biết rằng : riêng trong một lâng Thượng Cầm, thuộ6 về phd Thai-Ninh tỉnh Nam-Địnb, năm ngoái có 00

“uất đỉnh th! tĩíh đến hôm 20 tháng 5 đương lịch năm nay, chết chỉ còn 40O Nếu tỉnh cả pam phụ lấo ấn thì trong làng ngót 4000 người skết đói mất hon 2000 người Còn sổ ruậng trong lắng tất cả có 1000 mẫn, hiện bổ boang có tới 500 mẫn Lắng Thượng Cầm có iẽ lả một làng bị nạn đói năng nhất, ma có nhiền ruộng bố hoảng nhất,

lệ chỉ cần một điền laghdt các nguởi, boặc các

lang thuê trương ấy phải cầy cấy giồng giọi mà

thơi, Bác chỗ đất bố hoang trong các đồn điền

là cha tur gia lại càng dễ lâm

Trái lại nLững ruộng tổ bang, cần phải cổ

rộ! luật phap, một (ư chứ ranh, mạch VÌ những

người dia edy cấy đây khơng phải là những chỗ

điền ; phẩi định đoạt rõ ràng quyền lựi của họ

thế nào, phải tênh vực cke các chủ điền cũ như

thể nảo, phải trù tính việc trợ cấp cho những

người đếa khai khần zÊ mọi phương diện như

th nào, và cần nhất phải làm thấ nào đề những

nguời “bang bái muốa đi khai kuầna đã biết

nhiign ri nao số roơng hoang mã đốn lâm, —

Chỉ nĩi ø ột câu rắrg : « những ruộng bỏ hoang

phải giao chơ một nguời quản lĩnh chịu trách

nhiện» — chua đủ Ngướởi quản lĩnh ấy là ải,

ai giao pho rng việo cho pguới ấy, trách nhiệm

người quấn lĩnh ấy thể nào ? Đỏ là những điều

cần phải biết rõ, Cho nên cần phải cĩ một định

lệ, một cuktäc giản dị shắc chắn và nhù hợp với

tỉnh thổ hiện thời: Định lệ ấy nên như thể nào

chúng tơi xin trình bầy rong bai đoạn sau nay:

Đoạn thứ nhất : Piều tra và thếng kê những

Việc này phải là bước đầu trcng việc khai

khần, vì cần báo cbo các nguời muốn khai kbần

biêt những nơi nào cĩ ruộng Eoarg„ — và phải

là việc của chỉnh phủ vi chỉcĩ chỉnh phủ mới,

cĩ, thể, làm ndược bột cách bean bj Cae

phần tử trong guồng máy bành chỉnh đều

pmái bụy-động đề thực-bành cuộe điều tra và

thư-thập những kê-quả của phũng cuộc điều

tra ấy thành mọt bạn thốrg-kê dầy dũ những

khụ ruộng Lo oang 6 kLap moi noi, va a8 trinh

bạy cho (ng-chúng bict

Một dao thơng-sức cấp-bách do vị thủ hiến

trong xử sẽ gầi cho các vị lỉnh -trưởng đề

ư

‡

chuyền giao rho cát phủ bay buyện-truỗng, châu

ủy vả chuyỀn cho các Lên clỉ tả lý địch các -

làng phải kíp, trong một thời hạn rất ngắn, độ

nửa tháng bay một tháng là cùng lập một tờ kbai các số ruộng bỏ hoang trong địa phận mình

trơng nom

Muốn Wện cào người tra cứu, những từ khai

ấy phải làm thee một kiều Đại khải, phải kbai,

theo thử tự, những diều sau này :

4)Sở cứ những số ruộng bỏ hoang, đích ở shỗ nào, đơng tây nam bảe giấp những nơi nào hộe số ruệng nào Nếu cánh đồng ấy cĩ một tên riêng, hoặc kbu ruộng ấy cỏ một hiệu riêng, bay

cĩ số địa-okẢnh rồi, phẩi khai cho đủ

#-) Diện tích khụ ruộng ấy bao nhiêu (mẫu,

sả, thước, tấc)

3) Téa ngudi chi diés di mất tịch — Nếu biết

rằng bỏ làng đi ngày nào nên nĩi cho rõ, 4) Ruộng ấy thuờng:nhật giồng gì, giồng

được mấy: mùa, B3) Đất tốt bay xấu, ruộng thuộc về nhất, bay

nhị đẳng điền, v v,

6).Cĩ thả đề ở trơng rom việc khai kbằn

khơng? Nhà ấy bằng gạch, bằng gỗ bay bằng lá,

Cĩ mấy gìan, cĩ sân gạch báy sân đất, chuồng

trâu, chnồng bỏ, v v

7") Nhà ở ấy cịn tốt khơng.)

83) Chủ điền cĩ đề lại trầu bỏ, đồ đạc gì khơng Mỗi mục kbai như Biế đồu cỏ quan-hệ Trước

hết, la'gitp ich ote nha dvong cl ức du tai-li¢u

đề lạm giấy má che phép khần ruộng, sau nữa

la fe cho, ngudi xin kb Gn biét 15 cbỗ ruộng như

thể nào đề địch liệu cơng việc làm cĩ lợi hay khơng cĩ lợi

Td khai phíi lập thành kến bản.- Mỗi bản, đều

do tiên-c†Ï, lý-Iruỏrg và truồng-bạ thỳthực và

áp -triện, và đem rệp cả ở phủ huyện bay châp

Vị pHủ lay Luyên-ruổng bay Cấu úy kỷ nhận

vào một bản bhai roi giao ban Sy che ly-troérg

(Xem titp trang 2?)

293

MỘT) CHÍVH SẮCH BẠO NGƯỢC CŨA NGƯỜI PHAP

LO NOt BAU — Chinh sach tha thos etia ngudi

Phip tan nyunye ddé voi dia qué vé gid maa ho

gia chondng din thal la tai hai: nhe vu vira gaa

tiềa oốn Ì tạ linh na mắt 308,00 mà giá bản cho

nhà nước chỉ oó 3ðđ, một tạ(ø:m bài « NÑịn dan

déi»éia Nghiêm uân Yên T.N sĩ 107) trang

khi giả ở thị trường lên tới 922đ, Mì số thóe dân

qué phối nộp thường M2 3/4 sd thóc thu hoạch có

khi quả cả số thóc gặt được, nghĩa là có khi nông

đân phải đoag thim bằaàp giá 2994 đề bản cho

nhà nước 0à thuuề 2ã! Thật là một sự chiêm

đoạt không những hoa lợi mà cả ốn liéng cha

dân Gué ! Ngay Hồi tháng 8 năm 1913, chúng tôi

đã lên tiếng oề oiệc ấu : bằng một giọng cổ giữ

bình tĩnh (dỲ nhiên phải như thế !) chúng tôi đem

hết chứng cớ, dùng những con số gó thực, những

tài Hệu do chinh-phủ công bỗ, đề tổ rõ rằng nhà

nưởu đã mna thóc cña dân bằng một giá lỗ uốn,

0à như thể thì nông-đân sẽ không thề cầu cấu được

nữa Nhưng bài chúng tôi piết đầu đề là « Giả théc

gạo » định đăng oào số 1 tháng 8 năm 1943 đã bị

'kiềm dnuột bỗ hết cả, theo Ú piền Chánh sở kinh-tế

Bac-k) Monvoisin.Ching téi than hành đến hãi viên

này vi sao? Thi hẳn giả nhời, gọn gàng « Bài cỗa

ông không đăng được uì trải oới chỉnh sách của

chính-phủ s (Votre artiele ne peut étre publié parce

qu'il est contraire a la politique du gouvernement !)

không còn câu giả nhời nào trắng trợn hơn nữa !

Nay chúng tôi lục đăng bài đó, đề độc giả biết

cho rằng chúng iôi đã khỏng sao nhang mội uẫn

dé qnan hệ đến đời sông của dẫn qué Va lai nó

cũng là một lài liệu nên ghỉ chép, đề có lúc dùng

đến

V A

Ve vide nha nute mua théc của dân đồ lập bho trữ

phòng bi, trong một số trode (1) chúng tôi đã ngô ý

tán thành về nguyên táo, Nhưng chúng tối gá bản :

tó thề được miễn trừ, và những đại điền-shủ cỏ trên

13 mẫu rưỡi cũng chỉ phải bản số thóc tỉnh vào sử

ruộng ngoài số 13 mẫn rưỡởi là số thóc được miễn trừ 4-) đồ các đại điềa«chủ, là những người biết binb vực quyền lợi mình, phải ưng tưuận bán thóe cho nhà nước, một mặt nhả cầm qiyền, mếu cần, nẻn ding quyền trơng phat (eéqnisitionner) ma@ indt-phip hiện hành đã công nhận cho chinh-phả đề đổi phó với tình- thế, một mặt nên đỉnh giá théo gạo một cáoh phải châu y cất nhiên không thé theo gid thịthưởng vì như thế việc lập khơ trữ không cỏ nghĩa lý gì, nhưng gũững đừng nên hạ quả

đời sống của dân lâm ruộng bị thương (ồn Mả ta nên

nh rằng chín phần mười dân Việt Nam làm nghề nông Ñghị định ông Thống si Bao Ky ngdy 2! Mai 1942

định giả thóe là 14$39 một ta va gid gaa la 26§

mội tạ bản tại nơi sản suết, (giá bản lễ ở các đê thị có thề tới 318) Giá thóe gạo mới do nhà nước định bẩt dầu từ năm 1943 còn từ trước, nẻ vãa theo luật sung cần (luật ty nhiên) đảa thị trưởng Ñkm 19/0 giá ghóe ở thị trưởng, lên xuống từ 11§ đến 135 chung bình

là 1185) Giá gạ2 bạng nhất trên đrới 188 (1)

(1) Anauaire stalisliqae de UIndochine 1940.—

Cứ kê nhả nước định giá thỏo 44$%50 mỘt tạ và giá

gạo 96500 một tạ năm 1913 là đã tính cao hơn hẳn giá

thốc gạo cách đây ba năm ínăm 1910, tức là đã theo sự

tăng giá của mại thứ hảng hĩa, Giá thĩc gạo định như

thế hồ cĩ thề gọi 14 phai chang

Song vi thấy cĩ sự than phiéa cha dan qué về giá

ha qua lam thiệt thời eho họ nhiền, nên với mệt ĩc vơ

tư, chúng tơi đã gắng sức điều tra ở nhiều nơi, đem

đối chiến giá một tạ thĩc nhà nước đã định với giá tồng

cộng liền phí tồn đồ sản xuất một tạ thĩc Chúng tơi

m»iến biết điều kêu sa trên cĩ chính đáng khơng, và

nếu thực dân quê sĩ chỗ thiệt thơi, thì bồn phận chúng

tơi là phải đề đạt những nguyện vọng hợp lý oủa đân

ching lên chính phủ

Dưới đây là kết quả của cuộc điều tra nhỏ ấy,

Chúng tơi lấy những con số chung bình trong bài

vùng, vùng Văn Lâm (Hưng Yên) mà nhân cơng và sức

sản xuất của ruộng hạ hơn nhiều nơi vả Hồi Dức (Hà

Đơng) ma nhân cơng và sức sản xuất của ruộng eao vào

bực nhất ở Bắc hỳ,

Cớ ba trường hợp trường hợp những chủ ruộng ,co

đất mà mướn người làm, — trường hợp những người

raua mả vả lâm lay cả cơng việc — vả trưởng hợp

những tiều điền chủ, cĩ ruộng và làm lấy được một

Tong o6ng bi§n1 78400

Mỗi mẫu trung bình vặt đượa :

— é ving Ho#i Bic 10$40

Bay 14 khong kề những mĩn tiền trừ đần (amortis- sement) về cáo khoản ma trên, bồ và khí.cw (cày,

bừa ) cùa¿ những tia chỉ phí lặt vặt (mua nĩng, nỉa, cối, đao, liêm ) Những thứ đĩ thưởng dùng vào

ba bốn mẫu ruộng, vào nhiều vụ vả nhiền cơng việo trong một nšm, nên mốn tiền tiên san ra từng mẫu

- về từng tạ thĩe cũng hơi khĩ tính Ví đụ một con trân gid 1808, c5 thé ding đề cây 3 mẫu ruộng, 9 vụ một

năm và trong ư năm, một cái cày 8đ, một cái bừa 184

dùng được như thế trong 2 năm Như vậy tiền tiêu

về mỗi mẫu ruộng về khoản mua trâu và mua cảy bừa tinh dai khaila : 55 + 0$66-++ 1850 T16, va ta phải thêm vảo tiền phí tồa đề sản xuất mỗi tạ thĩc một, số tiền là 2£ nếu là vàng Văn Lâm, 18 nếm là vùng Hồi Bức Nghĩa là tiền chỉ phí mỗi tạ thĩc ở vùng Hồi Đức và ` những vùng tương tự chắc khơng thề dưới 42800; 6 vùng Văn Lâm và những miền tượng tự khơng thê dưới 17850,

Xem như thế thị, ở những vùng ruậng xấu mổi tạ

thĩơ bản, lỗ mất 3$ và những vùng ruộng tốt thì mãi

ta thoc ban duga 14i 2480

b) — Truong hop ngwoi mua

mau và làwa lấy cả cơng việc

Đhững người mua màu là những ngời làm nghề nơng chuyên, mơn nhưng khơng cĩ Tuộng, Hồ thuê ruộng của điền chỉ (theặc giả bằng tiền, hoặc nộp thảo)

wa làm lấy hết cơng việc Trân bị của họ, hoặc của

chủ ragng oốp cho, khi đỏ tiền thuê ruộng sẽ cao hớn Tiên chỉ phí lớn nhất, rủi lại tigỗi tiền mua' màu chỉ cỏ tiền phân do

Tiền chi phí về ‘Van Lam | Hồi Đức

một mẫu ruộng (ba tạ rười) | (1 tạ rưỡi)

mạ : 90800 một mẫn (prénatation des pépinières) (3) Theg cuộc điều ira của sở khuyến-nơng thì mỗi mẫu tây ở óng này sẵn xuất được 7 tạ the,

tửe là 3 tạ một mẫr ta (một mẫu lâu bằng, 2 mẫu

7 ta)

995

Vậy tiền chỉ phi về một †ạ thóc lâ:

— ở vùng Var Lam 49$38

—@ving Holi Po 2 2 ee es + 1 d62

Cả bai nơi, người mua mản đền bị lỗ ếu heưồi n ứa

mau lai phải mướm người, ~ đó là hạng người trưng

dồn điền ruông, — thì số fiền 16 lai cao hon nhiều

lắm vì tồn chỉ phi lên tỏi bồ461 -_ 50d — 16061

hoặc 78đ + 85d 2 108đ mộÌ mẫù, nghĩa là 30đ và 26ữ

một (ạ thóc (1)

e) — Trường hợp bọn tiêu điện

chủ làm lấy một phần cộng việc

Một số đông đân que, có một vải mẫu ruộng, chồng

cây vợ cấy, vào ngày mùa mượn thêm một vài nghời

jim cong tháng boke dong nhật, Tỉnh trung-binh là

người nhà làm được nửa phần công việc,

ẩy cũng không đáng a8 ở những vùng ruộng xấu (mộ

tạ thóc bán đượo thùa $đỗØ; một mẫn được thừa

8đ17 mật xuẦt e+0 an trọng hai thang), Rat lai chỉ

còn những người ệó môt vải gỗ yp ong, ve ching con cải làm lây m_t nưa phần công việc, ở những ving xnộng fôi, là khi lan théc xeng còn kùa một sô tiền kha khá: m2 ta thỏe Bán được thta id, ughia 1a một mẫu đươo thua 5d 50

Tuy nhiên số tiền 524.50 ơững không đủ tiồu ăn qgo cho một gia đình ba người (phải ba người mới jam nồi một mẫu ruộng) “trang một vụ sản thắng, Nỏi chỉ đến tiền may mặc sru thuố, giỗ tết, thuậc thang

x

Bem di ch du i& théc 14450 mot ta voi thục sự

n„hĩa là so sánh giá Ấy với tat bi phi tba trong vide

sẵn xuất một tạ thóc, ta phai céng nian rang gid ay, tuy nhà nước đã đánh cáo hơn trưởc nhiều, nhưng vẫnchœa thề đủ bù vào tiền vốn cổa người chỉ ruộng

bả ra đề kbai khản và tiền công của người cay cay

lấy Nghĩa la với giá ấy, nhà nông bị lỗ tổn hoặc nhiều

hoặc Ít Nay ta so sảnh giá théo và giá các vật liệu, Công xá pam nay (1943) với, ba năm về trode dé xem

giá thỏc có được tăng cùng một nhịp với giả các

vật liệu, công xá không ? Trong số T.N « Đặo biệt

về Kinh tế › ra tháng Décembrp 1944, trong bai « Một cuộc điều tra nhỏ về số ch? thu một gia dinh lam rudng y (2) qộ biên những giả vật liệu và công xá về việc làm gquộng trong năm 1940, Dưới đây tổi so sánh mhững giá

Ấy trong năm (940 tôi năn nay (1943)

Sau khi đã xét tình cảnh dan qué trong ba

trường hop kề trèn chúng ta nhận thây với giá thức

44$5U một tạ, thực tình những nguòi mua nản ở

vùng nào cững đều bị lễ, những chủ ruộng ở các vùng

đất xấu bị lã, những chủ,ruộng ở các vùng đất tốt

được một số lãi không dáng kê: 2§ö6 một lạ tức lả

18315 tôt mẫu ‹Số tiền ấy không dủ chỏ một xuất

gao ăn trong năm tháng (một nguời ăn trung bình

treng một lbáng 15 cân gạo, túc lả 4đ, giả gao 26d

mệt tạ Š' nơi sẵn xuất),

Chỉ cần bọn tiều điền chủ lấy sồng làm? ›lãi là khỉ

bah thdc xong cồn thùa một số tiền, hung xốli tiền

Ì Các động lực sẵn xuất| giá 1940| giá 1943 [Tăng lên

— Thóc giống, mỗi cần 2 \éA? 0§95 !3 lần 1/3

— Trâu mộtcon:3).| 60,00 | 300,00 ‘ton 8 lần

— Cay, mot cdi #600} 40,€64 3 |

i Bira, wot cdi 6,00 | 48,00 9 lần

tỳ Một cậu hỏi quan, hệ ạ giếc bản thóc cho nhà nước là do hủ rhậng hùp mười mua màu (hoặc người drưng ruộng; phải olịu ? Hiện nay là người

có thóc phải bán nghĩa là người thuê ruộng: Thiết trỗng như thể họ phải chịa phần thiệt đối øới chủ ruộng

(2) Tae gid; Lé hay Van

Món tiền chỉ tiều lớn nhất là món giả công xá (43$

trong tổng số chỉ tiên ð6Š ở vùng Văn Lâm hoặc 508

trơng tồng số 188 ở vàng Hbải Đức), mà giá nhân công

từ năm {940 đến năm tay đã tăng gấp ba (3)

Giá thóc đã tang lên bao nhiên ? Năm 1940 : giá chung

bình là 11d{0 một!fa păm ray wha nude định giá là

142Đ0 tủé là tăng lên ?6 phần tăm, Nhung xem bang

trên, giá các vật liệu vả các sông xá tăng lên tới 300

phần trăm Như vậy giá thóc trong một thị trường tự đo

theo luật tự nhiên cỦa sự cung cầu, tất phải tăng lên

gấp ba, nghĩa lả giá thóc chưng bình 35# một ta và giá

irong những inh thể đặc biél thu recy ny lẽ

tắt nhien chính thủ khải can (hiệp cào thị truờng

đề giữ cúc hàng hềa ở nội nục phối chững Tng

nhiên, piệc định giả cũng phải đụa nào thục Tế

Nghia là giả hàng phải ăn nhịp sới liền phi lồn

sàn xuất Như uập Thì giả thóc LHhIếT tưởng - phải

it nhất cũng dược đánh gốp hai lần giả răm 1940

n.ót khor g bị chênh lệch giá gới sự (tăng giá của

các món phi lồn sản xrốt

x %

(3) Theo tin eta Tac n@ Cue, git edu d Vind-yén:

lie 160$ d&n 2204, & Hưng-uên lù 180 đến 460đ, ở

Nam-dinh it 250 dén 30€d, tv

(2) Năm 1640, côrg lhợ cốu, thợ gặt là: từ

0đ.20 đỉn 06.25 réi ba biia com, it 04.23 đến

04,33 khéng com

_ Adm 1943, theo tin tte & Tue - mễ ; Cụe, công bổ

iké thdrg Sau 1943 thi gid nhên tông như san :

lít 0d 50 đến 1đ tới ba bữa cơm, lừ 64.70 dén

Xâ.5Ð không com ; công đèn bà từ 04.30 đến 0đ.60

vỗtcom, lừ 04.60 đến 1đ.230 không cơm Những

tho thiyén mén: 14.50 dén 2d khéng com

1hco rghị- định cầa ông Thống sử thì lương

lổ` th Ìa cÒa côcp nhân ở miền irung-châu định

là :

— năm 1940: từ 04,20 đến 04.26

& — năm 1943 tà 0đ.54 đến 0,61

40

Sau hét ta thi dem đổi chiều giá thóc 14Ê59 uới

thời giá cầa mọi hàng khcc Điều ròỏg thiết trồng

- không cần phải biện lrận nhiều lắm Ta cử lấp bãi cứ nội thử lồi g gìø ò so sénk giá năm nay (1943) oới giả cách đáp Pa năm: 1940 là (a thu giá hàng đo báp giờ phải gấp hai hay ba, ngàu, rude

có khi gấp +, gốp õ.Bó là kề nhiing giả do nhà nước

Đại

ấn định chứ không phổi lagia «cho den»

Hàng hỏa giá 1940 | gid 1943

Tete A cece | EET SD | NRNNEENGEEI Z~

Sod, 4 kién 600$00 2200$00 Đần lạc, 1 tạ 40, 00 143, 52

Vải tây, 1 thướe 0,70 2,00

Nếu giá sinh hoại năm 1940 là 180, thi gid sinh

hoạt irong năm 1943 là :

— 219 cho hạng đân trung lưn

— 323 cho hạng bình dân

Nghĩa là giả sinh hoạt năm 1943 gấp hai lần hug 3 lần giá sinh hoạt năm: 1940

Như vận mà nhà nước đinh giá thóc là 14850

mội Íạ nà 0fú gụo là 26Ä00 một tụ (tua ở nơi sản

quốt) so tới giá chưng bình 11Ệ50 trội tạ thức cà

19800 mội tạ gợo năm 1940 thì sau khi gét thời

giá của mọi hòng khảc, chúng tôi thầu giá 14850

tủ #6ÿ60 hạ quá tà không Gn nhịp tới giả sink

hoạt hiện thời, Chắc có nguời nói rằng gho la mé mon dn cin

bén cia ‘dén ta, véy cir ddnh hg gid ihéc goo là

lức khắc giá sinh-hoạ{ phối hạ quống ; cde vat

(Xem tiếp trang 22

297

ml

; O trong một nưởo đậnlập chủ quyền gồnh có ba

quyền shnh: quyền lập phíp, guyều hănh-chính vă

quyền tơ-phâp Mă ở câc nước tđn tiến dù lă nước dđu

chủ hay quđn-chủ cững vậy, sự tồ-chức câo qiyềh chính

đầu do s4 một đạo luật-hiến vă cing thỉo một nguyín~

tắc œ phđn-quyền »¿ VÌ tnụe-dích phđn-quyền lả đề cho

quyền nọ kiềm sât quyền kía, lấy kế đâ đề ngăn ngừa

những sự lạm quyền, eả&e mầm lắm rối cu@ộo trị an,

Nội tron#ƒ ba quyền-chính, quyền lập-phâp lă của

JWeghj-viện thì bao giở sững được biệÌ-lập Trừ ở đưới

chố-độ độc-đoân.mả cả ba chính-quyền“ổ số trong tay

quốt-trưởng thị không kề còm ở trong một nước thee

chinh-thề lập-hiến; thi dụ qhđn;phủ hêy đđn-shủ cũng

vay, co-quan lap-phip không bao giờ hỗn hợp với câc

øơ-quan hảnh-ohinh vâ £u-phâp

Sự lễa-lín chỉ thưởng sẵý ra ở giữa cơ«quan hănh-

chinh va te-phĩp, vi hai 6ø-qnôn năy sò rhột ehễ viếng

nhau : lă cùng 66 nhiệm-vụ thi hănh câo phảp-luật

đê ban hănh ở trong nước Khâc nhau chỉ ở chỗ co-

quan bảnh-chính thì bảnh bhâp-luật bằng sâch ban

bế những đạo Tuật mă nghị-viện đê chuằngy che dan

chúng biết mă theo; cờn co-quay tu-phap thi chf cans

thiệp trong trưởng-hợp mă ở đản chúng có nhười đê

không tuđn theo phâp-luội, Nói tôm lại thì quyền hạn

sổa tø-quấn (ứ-phâp ohÌ ở trong kbu vực kiện-tụng

Vả lại quyền bănh-shính ở cấu nước Iđn-Hến thưởng

lă một Yovgnan chính-trl, dĩ đại đa số ở Ngh†vi3n

phât triền ra Nói đến Nghi-việm, tất lă nói đếa đẳng:

phâi Đê đảng phâi tất lă khó cố sự công-bằng, mă

sử ôông-bằng lại lă điều-kiệm cần nhất tủa cu-giân

gif duyền công-lý,

Vì nhiệm-vụ khâc nhaă ở một chỗ e؇ yếu như thĩ, nín

hĩi cơ-quân bănh«ehínR vâ tu-phap phải biệt-lập ; vì

nếu hồi hợp, quyền hảnh-thính vă qayÖn to-phap ở

trong fay một cừ-goan {hi dĩ sBy ra những sự lạm

quyền tồn hạÍ đến quyền lợi tđn chứng, Sự biệt-lập,

sự phđn quyền-chính vă tư-phâp lă bio dam quyền tự

đo vă quyền lợi eủa câ-nhấn

Nay la hy xót xem 4rong nước tay sự tổ-chức nỀn

tưtphâp có thao hgoyín-tắo phản quyền không † Vă do

298

TAC PHAN QUYEN

LNH CHÍNH VA TU’ PAAP

BÙI TƯỜNG C“IÍU

đó ta sẽ nhật thẤy uhữag chễ khuyết điềm mê tô GỀn phải vạch ra mời mong kiến-thiết đượu mMH nền tử- phâp tyeng-lai toăn mỹ

Trang thời Phâp-thuộc, nước ta chia ra ba xử, nín

nền tư-phấp ở mỗi xứ mật khâo

NÑam=bỳ, vì bị côi lă nhượngdia lửe lă một địe+ giới Phâp nồn câoh tB-chức tòa ân thed bẴn Pbĩp-quốc

phâp viện biím-ehế Œ SaÌgon só một tòa Thượng-ThằỀm

Vă một tòa ân`' sơ-cẾn mhất hạng; còn & câo tỉnh, tay theo tỉa khón hay nh, câ một tầa ân sơ- cấp đệ nhị hay tam hạng hoặc một tòa dp vicdnh 06 quyền rộng ttrib¿aal de paix & compĩtance ĩtenduay Câo tòa ân nấy hoăn toản lả tòa ân phâp; ; đứt quen thầm-phản sỹng đều lă ngmhệ Phâp cả, tPw một sỹ

it goau thẩu- “phan người Nam cổ nhập PHâp tịch mă thỉ tuyín bố cũng phải có đủ điền kiện như dấu thỀm-phân Phâp Xĩt kỹ cảng sầh t-chứo vă quyền

hạn câo tòa ân phâp ở Nam-kỳ Không pbdi 14 mye

đỉoh của bải nảy; seng (ta có thề nói ngay răng lệ câ tòa ân miền nam, vì đê được tữ-chức thed phap-qudc phâp viện biín-chế nín để thao hẳn nguyôô-tắe phđn

quyền hănh chính vă fwphâp, Ceø quan tr-phâp tong

Nam được hoản-lekn biệt lập đối với cøaquan hănh- chỉnh, mă bhông sầy ra trường-hợp bị quyền hănh chink $4 + lấn

V' nhề Ý nín sảeh tồ-ghửứe lòa ân miền sem só thề liều mẫn, trử một vải gự thay đồi về dồn bHốt,

cho công øuộn hiển - thiết rần tư phâp Việt- Ñam saw nay

Đđy lă về miền Nam, Cần ở Trưng vă Bic-by thi

quyền hănh-chỉ:h tả quyền tưphap bấp côn lẫm-lậm; 1iguyín tắc phản-quyền cốt yếu của hín chính-tmj đường whư đê bị bỏ gaín, nín đê sẵy rạ nhiều vụ lạm quyền Song nến muốn biết rõ nguồn gốe của cai bei nay, ta hêy xĩt gua câoh tầ-chức tư-phâp ở Trang vă Bo-kỳ

Trừ ra Tỉa Thượng-thẰm vă Tòa ân Sø-Cấp Hả-nội

lă fồa ân phâp, tỀ-chức the: Phâp-guỡc phâp wện biín chế ¥hl không kB con ngøỉi ra eĩc lồa am ân

ở Trang cửng giống như ở Bắe, ede tầ-ohức giống nhao, ØỞ một phổ huyện trong Treng.kỳ cũng nhự ở

11

một phẩ-huyện ngội Bắc, số mật tơx án độ nhất sẤp

mả những các quan tỏa lạitchính lả ơng phủ bay ơng

huyện, Tức là quyền bành-ohính và tư-pháp ở thong

một phủ, huyen là ở cả trong tay ơng phủ hay ngõ

huyện Đay ơ những phổ huyện to ngồi Bắc — mả số

đỏ efing Lay con it — rà từ lí đặt pa ngành quan tư

pháp thì chức thầm-phần tịa án đệ nhất cấp là một

ơng trị phì hay trí huyện tư pháp, riêng biệt đổi với

ơng phủ bay ơng huyện hảnh chỉnh,

Ở tỉah-ly, dù trang Trung-kỳ bay Bác-kỳ cổng vậy,

cỏ mọi ị+ án đệ-nhị cấp Song sự 16-chức tịa án này

thì Trang kỳ cĩ khác Bằc-kỷ một ít

Œ? Trang-kỳ, ehức chánh thầmephán (tịa áa tỉnh là

gian thủ hiến (Tồng-iốe Phủ đdấn hoặc Tuần;vĩ) con

quan 35-Chaoh, An-sat hay Phả thừa giữ chức bồi

thầm tồn ở Bấe-kỳ thị Chánh.án thực thụ lả ơng

Gơng-sử nzưởi Pnáp; quan ẤXn-sáu người Nam chỉ cĩ

ghức Chánh-án dự-khuyết, ngồi sử trong khi ơng ghánh

án thực thự đi váng hoặc cĩ việc gì cản trở Nhưng

tự thực thì thưởng thường ơng chính án đự khuyết

người nam nzồi sử, nhưng chỉ là ngời sử thay và đưới

quyền kiểm sát viền cổng sứ, lả một viên chức hảnh

chính

Xem như vậy thì cách tư-chức lịa án tỉnh & Trang-

kỳ cĩ hơi khác ở Bắc-hỳ, nhưng giống nhan lại Hở

chỗ cùng cĩ một điều khuyết điềm can hệ : khơng phâo

quyền hành-ohíah và tưphán má đề chức cháah án

tờa án tỉnh, vào tay một viên chức banh-chinh, quan

thủ-hiểa người Nam ở Truae-kỳ, viên cơng sứ người

Pháp ở Bac-ky

Vì cách xếp đặt bễa đìa nhr thể nên (đù chữa cĩ

những điầu hại về phrzng điệt ch nh trị nrà cáo nước

tân tiến muốn ngăn ngửa tronx khi nếp lên nguyên-

tắt phân quyền mã mước ta chưa bị gặp là viở thời

Phán-thnộc chủ quyền đã xão ty ngoại-quốc) đã sẩy

ra phiền điền tệ, cĩ đặc điềm của riêng xa họi ta, vì

để do các- phong tục đồi bại của mình mac sat

triền ra

Ai cũng biết rằng ở chốn thơn qué, dan ta rAt

_ ebaộng đanh vọng — Trừ những bạng cùng đình khơng

đủ bát ăn thì thơi chử những người đã cĩ chút tự,

bản thì tất là muốn « chạy » cĩ một chân chánh, phĩ-

tồng, chánh phĩ lý hoạc một chức vụ gì khao ở trong

"lâng, VÌ cịn mịn sâu nảy đươo phạm hàm, ra đình

sẵn thên n.1: clu'» — Chú nât viec tuyển cử các

chức địca là một mơi kì to rìa lịn qưwan tham

lại những

VÌ các ehTo-di?h tc¿i¿ lAng qiý giá nên cảng hay

tranh nhìn; tràth nhàu thành siy nhi kiện tụng,

đề hịng người 'tại chứa bị cá:›h bất thí mìnb> xin

1+?

ứng cử thay chân, Cho nên những vụ kiện chink phi

tồng boặc ohánh phĩ ý giam người trái-phép, ẩn nặo dân đỉnh, biên thả cơng quỷ, vân vân đẩy các tịa

an tinh ma phiên tịa thượng-thỀm thì khơng phiên

nao la khơng cỏ mươi việc

Lễ tất nhiên lã trong những vụ kiện ấy cũng cĩ khi ngưyên đơn thành thực, quả cĩ bị thiệt thai, ấp chỗ ; nhưng cống cĩ kbi là kiện va khống, cốt chỉ mong làm

‘hai bj cáo nhân

Như vậy thì đũ một người lý-trưởng bị cĩ đơn-kiện biền thủ tiền cơng quỹ hay ân-nặc đần-đỉnh mà tình- thực là bên nguyên-đơn đã kiện man, vu oan cho lý- trưởng Vào trường hợp này đhiệm vụ thầm phán quan

ở phủ huyên là mổ, cuộc điền tra lấy cung nguyên bị cùng chứng tá rồi bầm lên tịx án tĨnh Nếu ơug thầm- phán là mơi tiên phức liêm chính và cĩ lương tâm

nhà nghề sẽ xát ra sự thực réi bam xin định cứu

Nhựng mếu chẳng may gập người tham những

mà chính viền thầm phán lại cĩ quyên "hảnh- chính ở trong hạt thì tất nhiên sẽ nẵy ra sự lạm quyền Khi đĩ tri-phủ hay tri-huyén hiếm iầm

pháa vì lịng tư lợi sẽ buộo tệi- cha bị cáo nhân dù là

tình oan Mã tmohg khỉ quyền tưzpháp và quyền bảnh- chính ở trong tay cơng việc lâm rất dé đảng vì huơc tội oan cho lý-trỦng đất tên này sẽ bị tỏa trứng trị; Whi

nu ười lýImướng đã bị cĩ án thì sẽ bị cách địch, tức là

cĩ tội cuậc‹tuyển cử nghĩa là tại cĩ một mơi lợi cho quan « phụ mẫu », Mà trong những trường hẹp hhép tội oah ấy quan tịa án tỉnh đấu cĩ cbính Irực ra nữa cũng khĩ lịng má tìm được sự thực, vì hồ-sơ tử-tập đã buộc chặt-chế và chứng sẻ đã lấy đẩy đủ — dà là chứng

tở man — tử ở phử huyện, haống hồ lả cáo thẩm phán guan ở tỉnh efng cịn cĩ nhiều người cĩ tư-ếch đảng chê

Nĩi trái lại, nến đơn kiện lý-trưởng là đơn tố cáo những

sự những lạm cĩ thực thì cũng bại là một mối lợi 6ho quan tham lại, những nếu người lý-ướng bị sáe

cĩ tr bản và biết # xoay » Ví đù tội đã biển nhiên nhưng -néa được quan « phụ mẫn » she chế

thì đen căng hĩa trắng rồi bị cáo nhân vẫn gử được

tại chức mà hoảnh bảnh, cĩ oLăng chỉ lä đân den bi áP-ebế khơng biết kên san vào đân Khi mả tỒng lý đã đền là mơn-hạ dắc đụng của quan « phụ mẫu » thì chung quanh đân chúng trong hạt dường nhữ cĩ hàng rảo sắt vây kin, đù cĩ bị áp chế hành hạ cầng- khơng jam thế nào lạt được đẩn tai quan trên,

Những sự những lạm như thổ hến viên thẩm phán ở phủ, huyện bả một è-quan riêng biệt đối với bên bach chink thi eănag đỡ- nhiều

(Xem tiếp- trang 39?

299

Fe ve

{Tié&p iheo)

+ Trong cdc wha hoa si hién dai, t6i tin ring

không ai vé tai ahu bin Té: nói thật với ông

đấy Này tôi bảo ông, ông đã lổ xnất dip làm giàu,

Rồi một ngày kỉa mốt bứo tranh nhỏ chaStricRland

sé gid tri gap mười tất cả cái của hàng của ông,

ông nhớ lại Monet, có ai them bỏ ra 100 quan

mua tranh của hin dau? Ấy thế mà bay gid |

— Thật vậy Nhưng thời Monet có hàng trăm

“họa sĩ chẳng Rêm gì bắn mà chẳng ai bản được

gì €Ẽ bây giờ những tranh đó cũng chẳng quý

baa gì hơn Biết sao được | Cử giỗi mà nỗi tiếng

được hay sao ? Gái đó không chắc Và lại ống đã

thie bạn ông giỏi hay sao ? Gái đỏ còn phải xem

đã, ông Sœve g: Ngoài ông ra, chẳng ai công

Phận là hẳn có giá 1rị gì

— Ông dho thế nàơ mới là giỗi ?

Str eve hoi, mit 26 gay

—- NBi tiếng! Ghỉ có nồi trăng mới là giỏi

— Bồ mù ! Dirk nói to

— Ông hãy nghĩ đếp cấo nhà đanh họa ngày

kưz Micbol Angé, Ingres

Họ đều nỗi tiấng tả

~ Ta di a Streve môi với tôi, côn ở* đây

rhì tôi s8 bóp chết tì ng chủ-hàng này mất,

XX

Tôi thường gập Stricklar d luôn, về thỉnhthoảng

củng hẳn đánh vài ván cờ IÍnh nết bấtthuông

của ban van lam cho tôi phải lạ Lắm hie ban

ngồi im, trầm mgâm nghĩ ngợi thụ, không thêm

dỀ ý đến sỉ — nhị g khi nào vui vẻ thì trải lại

‘ban san lòng nói chuyện một cầu chuyện nhát

gitng, khong ody không, đuôi rhư lệ thuồng Cậu

chuyện cũng chẳng có gÏ là thông minh bong bay

lầm, nhung cái giọng luØ ching chan vA 56 sién

của hắn không phải là không lkú vị — và bao

LE BINH CHAN dich

giờ ban cung nởi thải gý nghĩ của mình, Không

t èm đề € đốc lòng tự ai của nguời khác, hẳn vui

xương khi làm cÈe rạtòi ta đau, Lầm hôm không

sao cbịu nồi cÌế rễu 3rœ‹e đặn dối đi thẳng,

thề sẽ không bao giỏ Lm, dé ¥ dén Strickland

nữa Nhưng Stricwland cỏ tải ma lực lôi kéo Sireve thành ra anh chàng Hỏa lan to béo này

mấy trêm-sau lại tÌ ò mặt za như một con chỗ cup

đuôi, tuy trong bụng chảo rang thé nao cfing by

Strickland sé cho mé6t trận nữa

Mà tdi cfing không hiéu sa0 Stricklagd lai mặu

tôi đi lại Chúng tôi quen thuộc nhau kề cũng hoi

Ìạ, Mệt hôm hẳn boi vay tôi 50 quan,

— Tôi kbôrg muốn cro dng vay, tôi nói,

— ao lại không ?

— Không thỉch chớ vay chứ sao ?

— Tội túag lắm ông cỏ biết khong ?

— Ông là một người dan: dị lắm ¡ ôrg kkòng

côn biết đến bồn thận là gi Go nên ‘Mi với tng

không còn aj phải giúp đỡ nữa

— Khêng tiền, người la đuội tôi di, tôi sẽ thắt

— Ông cứ thử xem Tôi giả nhời

Nụ cuời nề ở mal, han im lang do dao cde rượu nhìn

s5

— Bánh văn cờ † tôi nỗi,

— Nấu ông muốn

ứng lôi lấy bản cổ bẫy quân, Hắn gật gủ

nhỉn quảa đã bầy xeng Người ta vui xuống khỉ

thay quân mình dân trận sắp sửa chiến đấu,

— Ông tưởng rằhg tôi định che ông vay tiền

thật hay sao ? tôi bỗi

— Tởi krồng liều sao ông lại không ?

— Gug làm che tôi ngạo nhiên,

— Tại sao ?

— Tôi cứ tuỡng là ông không đến nỗi đu cẩm

da sdu phy cdi thé gia đấy Giá ông đừng gợi

lòng thơø»g người của tôi thi tôi sòn (hiah ông

ben

— Nấu ông lô ra cả¡n động 6ì tôi sẽ khinh ông

— “Thế tái bay lắm l lậi phá lín cuời, Chúng

tôi bẩt đầu chơi Hai ngudi dou madi mist với ván

cờ Bank xeng tdi bio Strickland :

— Nay, rrểu ông túng, ông (le tôi xem tranh,

Nu có bức nào vừa ý tôi sẽ mua,

“— Cae! hảa giả nhôi, và đứng đậy sẵn đi ra

Tải kéo Ba lại

— NÑẫy tôn rượu mạnh, ông kaởng giả tiền

bay sao?

Vira rda i, Ldn vất tiền lêd bàn va di ra May

hêm sau tôi kÍ ông gập lẫn, Một buồi chiều, ngồi

ở tiệm caÍé đai g xem: bảo, tôi trấy bắn đi vào và

lại ngồi cạnh tôi

— “Kia, ong Shira thật cồ ằ, tôi nói,

— Không tôi có việc làm Tôi đang nhận truyền

thần ,một anh 1L ợ làn ốig CÌ nói thôi việc

Nẹ giả eho lôi 500 quan (4)

— Sae éng lai kiếm được việc ấy?

— Cenne bắr binh cạnh nhà giêi thiệu chó

tôi, tôi ptải cko nè $0 quan boa hồr g

— Ảnh thợ hắn của ông ra sao ?

— Đẹp lắm, mặt dé nia mot cai dủi eừu và

ở má bên phải một cái nốt luồi tất to lỗm

chém những long

Stricklard bêm ấy vui về lắm Khi Streve

đến' hẳn tân công luon vếi nột dọng khôi hài

độc địa:

Tôi ngạc nhiên về cách bắn khéo chọn

những câu lầm cko Strœve dan nhất,

14

Kiérg ntfing Siriklard dùrg mũi lên của

khôi hải, bần còn vụi vỀ dùng nhÌ ng cấs số siên nặng như búa bồ, — Gách tấn công chớp

- nhoánm của Strikland lˆm cho Štrœve không côa thì giờ chốt Cỡ Vế củng túng đau đớn của

Strœve làm cho tôi nhớ đến một con cửu sợ hãi đang tìm chỗ cbốn, Strœve vửa ngạc nhiên,

vừa luống (uống San rốt, nuồc mắt rần rụa chầy lên má bản Dù số ghé Strickland ghét

vẻ độc địa của hẳn đến đâu nguôi ta cũng

kbông sao nhịn nồi cười Sirœye thuộc về hạng người xấu xố, dù trong trường hợp lân lý đến đâu cũng chỉ thêm làm tro cr di che ngedi fa

Nhung dù sao

Khi nghĩ lại đến bồi tôi ở Ba-Lâ sùa đông năm ấy, Srœve là nguời bạn thâa nhất, đáng

bui nhất của tôi Cân nhà nô bá sủa kến

thật là đáng yêu Hmh ảnh cảnh đời của mội

đôi vợ chồng yêu més thau that là êm dịu Tình yêu ngây thơ của Strœre đầy một Ÿễ đẹp chất pháp và yên ling Tuy Dirk lúc nào cũng

«kui» nhưng tình yêu thành-thực của bắn lâm

eho người ta phải cảm động Ñêu tôi không

nbầm thì Blaaeke cũng áu yếm cuồng lắm Nếu

Blanche có một bệ óể khô-hai thuneur) biết

chế riễu mình thì nàng sẽ tức cười thấy chồng

ngây tơ đề mìrh lén trên bệ mà thở phụng

như thé , NEung dä có buồn cuởi hôn nữa,

hằng không tkỀ vị thê mà khêng cẩm động và

xung xướng — Dirk là một pgười tinh nhân

không bao giờ thay đồi: dù vợ có giả đi,chăng

nữa, mất hét sLing éuérg cerg đẹp của một thân bình gần ton (oan thi dôi với hẳn bộ mật

dịu-đàng ấy vấn như xưa Đối với bin, vợ-vẫn -là người đàn bà sinh nhất trần gian Cảnh đời

m-dịu và fbứ tự của hai vợ chồng thật là dep,

Căn nhà nkỗ chỉ vẫn vạn cổ ba gian một buồng

làm xuống về, một buồng ngủ và một giản nhà

thỏ làn! bếp, Trong khi “chồng về tì Blanche

——-—.oSsSỏ-Ì,

{1) Bủe truyền thần này trước kia 6 trong tay , mgt nha 1bä thuoi g ther Lille, khì nghe thấy quân Đức sắp đến ha hều fen hey chin, Hién nay bire hoa nay

ở Bảo tảng viện xử Thụy-ditn Người Thụy-điền rết quen với thì đoạn dụo nước bỏe cô

381