Lý thuyết Sinh học 10 bài 21 Ôn tập phần sinh học tế bào VnDoc com Thư viện Đề thi Trắc nghiệm Tài liệu học tập miễn phí Trang chủ https //vndoc com/ | Email hỗ trợ hotro@vndoc com | Hotline 024 2242[.]
Trang 1Lý thuyết Sinh học 10 bài 21: Ôn tập phần sinh học tế bào
I/ Thành phần hóa học của tế bào
1/ Các nguyên tố hóa học
- Bốn nguyên tố C, H, OC, H, O và NN là những nguyên tố chính góp phần tạo nên
khoảng 96% khối lượng các cơ thể sống
- CC là nguyên tố hóa học đặc biệt quan trọng trong việc tạo nên sự đa dạng của các đại
phân tử hữu cơ
Các nguyên tố chủ
yếu C, H, O, NC, H, O, N Là những nguyên tố chủ yếu Các nguyên tố đại
lượng C, H, O, N, Ca, P, S, Na… Có trong thành phần các chấthữu cơ Các nguyên tố
vi lượng I, Zn, Mo, Mn, Cu… Là thành phần cấu trúc bắt buộccủa nhiều enzim
2/ Nước
a) Cấu trúc và đặc tính hóa – lí của nước
- 1 nguyên tử Oxi kết hợp với 2 nguyên tử HH bằng liên kết cộng hóa trị
- Phân tử H2O có 2 đầu tích điện trái dấu do đôi điện tử trong mối liên kết bị kéo lệch về
phía Oxi ⟶Có tính phân cực
b) Vai trò
- Là dung môi hòa tan các chất, là môi trường khuếch tán, là môi trường phản ứng chủ
yếu của các thành phần hóa học trong tế bào
- Là nguyên liệu tham gia các phản ứng sinh hóa quan trọng trong tế bào
- Điều hòa nhiệt độ cho tế bào, cơ thể
- Nước liên kết có vai trò bảo vệ cấu trúc tế bào
3/ Cacbohiđrat (Saccarit)
a) Cấu trúc
Trang 2- Là các chất hữu cơ được cấu tạo từ C, H, OC, H, O theo nguyên tắc đa phân.
Phân
loại (Mônôsaccarit) Đường đơn (Đisaccarit) Đường đôi (Pôlisaccarit) Đường đa
Ví
dụ - Glucôzơ, fructôzơ,galactôzơ, ribôzơ - Saccarôzơ, mantôzơ, lactôzơ. - Xenlulôzơ, tinh bột, glicôgen. Cấu
trúc - Có từ 3 đến 7 nguyên tửcacbon trong phân tử
- Dạng mạch thẳng hoặc
vòng
- Gồm hai phân tử đường đơn nối với nhau nhờ liên kết glicôzit bằng cách loại chung 1 phân tử nước
- Là 1 chuỗi gồm nhiều phân
tử đường đơn tạo thành bằng các phản ứng trùng ngưng loại nước
+ Tạo mạch thẳng: xenlulôzơ + Tạo mạch phân nhánh: tinh bột, glicôgen
Tính
chất Khử mạnh Mất tính khử Không có tính khử
b) Chức năng
- Là nguyên liệu trực tiếp, cung cấp cho quá trình oxi hóa giải phóng năng lượng cho các
hoạt động sống
- Là thành phần cấu trúc của tế bào
- Là năng lượng dự trữ cho tế bào
4/ Lipit
a) Cấu trúc
- Là nhóm chất hữu cơ không tan trong nước, chỉ tan trong các dung môi hữu cơ như ête,
benzen, clorofooc… không cấu tạo theo nguyên tắc đa phân, thành phần hóa học rất đa
dạng Thành phần chính: C, H, OC, H, O
Phân loại Đặc điểm cấu tạo
Lipit đơn giản - Glixêrol + 3 axit béo⟶Dầu, mỡ
- Rượu mạch dài + axit béo⟶Sáp Lipit phức tạp - Glixêrol +2 axit béo + phôtphat ⟶Phôtpholipit có tính
Trang 3lưỡng cực, gồm 1 đầu ưa nước và 1 đuôi kị nước.
- Stêrôit chứa các nguyên tử kết vòng, đặc biệt là colesterôn
và axit mật
.b) Chức năng
- Cấu trúc nên hệ thống màng sinh học
- Nguyên liệu dự trữ năng lượng (dầu, mỡ), dự trữ nước
- Thành phần cấu tạo của sắc tố diệp lục, hoocmôn, vitamin…
(*) So sánh cacbohiđrat và lipit:
Cấu trúc hóa học Tỉ lệ C:H:OC:H:O theo tỉ lệ
1:2:11:2:1 (đường đơn)
Đa phân
Tỉ lệ C:H:OC:H:O là khác nhau Không theo cấu trúc đa phân
Tính chất Tan nhiều trong nước, dễ phân
hủy Kị nước, tan trong dung môihữu cơ, khó phân hủy Vai trò - Đường đơn: cung cấp năng
lượng, cấu trúc nên đường đa
- Đường đôi: cung cấp năng lượng, vận chuyển chất
- Đường đa: dự trữ năng lượng (tinh bột, glicôgen); tham gia cấu trúc tế bào (xenlulôzơ); kết hợp với prôtêin
- Tham gia cấu trúc màng sinh học
- Là thành phần các hoocmôn, vitamin
- Dự trữ năng lượng cho tế bào
- Đảm nhận nhiều chức năng sinh học khác
5/ Prôtêin
a) Cấu trúc
- Prôtêin là đại phân tử hữu cơ có cấu trúc đa dạng nhất theo nguyên tắc đa phân
- Được cấu tạo từ 4 nguyên tố chính: C, O, H, NC, O, H, N
- Đơn phân của prôtêin là axit amin, có 20 loại axit amin, phân biệt nhau ở gốc hóa trị RR
Trang 4- Các axit amin nối nhau bằng liên kết peptit, nhiều axit amin nối nhau tạo thành 1 chuỗi pôlipeptit
- Prôtêin đa dạng và đặc thù do số lượng thành phần và trật tự sắp xếp các axit amin
- Tùy vào số chuỗi, cấu trúc xoắn và các loại liên kết, prôtêin có 4 bậc cấu trúc khác nhau: Cấu trúc Đặc điểm
Bậc 1 Axit amin liên kết với nhau nhờ liên kết peptit tạo nên chuỗi pôlipeptit có
dạng mạch thẳng
Bậc 2 Chuỗi pôlipeptit xoắn lò xo αα hoặc gấp nếp ββ nhiều liên kết hiđrô giữa
các nhóm peptit gần nhau
Bậc 3 Một chuỗi pôlipeptit xoắn trong không gian 3 chiều, tạo thành hình khối
cầu
Cấu trúc bậc 3 phụ thuộc vào tính chất của nhóm R trong mạch pôlipeptit Bậc 4 Prôtêin có 2 hay nhiều chuỗi pôlipeptit kết hợp với nhau tạo phức hợp lớn
hơn
b) Chức năng
- Prôtêin cấu trúc: cấu tạo nên tế bào và cơ thể
- Prôtêin dự trữ: dự trữ các axit amin
- Prôtêin bảo vệ: bảo vệ cơ thể chống bệnh tật (thành phần của kháng thể)
- Prôtêin thụ thể: thu nhận thông tin và trả lời thông tin
- Prôtêin xúc tác cho các phản ứng sinh hóa (các loại enzim)
- Có chức năng vận động, là nguyên liệu oxi hóa tạo năng lượng cho tế bào
- Quy định mọi tính trạng của cơ thể sinh vật
6/ Axit nuclêic
a) ADN
- Cấu trúc:
+ Được cấu tạo từ 4 nguyên tố chủ yếu là C, H, O, NC, H, O, N
Trang 5+ Đơn phân là nuclêôtit với 3 thành phần: Axit phôtphoric (H3PO4), đường đêôxiribôzơ (C5H10O4), bazơ nitơ (A, T, G, XA, T, G, X)
+ Trên mạch đơn, các đơn phân nối với nhau bằng liên kết phôtphođieste
+ Trên hai mạch, các nuclêôtit đứng đối diện nhau từng đôi, nối với nhau bằng liên kết hiđrô theo nguyên tắc bổ sung: AA liên kết với TT bằng 2 liên kết hiđrô; GG liên kết với
XX bằng 3 liên kết hiđrô
+ Hai mạch ngược chiều nhau, xoắn phải, đường kính 20A020A0 mỗi vòng xoắn dài 34A034A0
+ Ở tế bào nhân thực, ADN có dạng mạch thẳng; Ở tế bào nhân sơ, ADN có dạng mạch vòng
- Chức năng:
+ Lưu trữ, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền cấp độ phân tử
+ Thông tin di truyền trên mạch mã gốc ADN quy định trình tự các ribônuclêôtit trên ARN, từ đó quy định trình tự các axit amin của prôtêin và biểu hiện thành tính trạng ở cơ thể sinh vật
b) ARN
- Cấu trúc:
+ Được cấu tạo bởi 4 nguyên tố chính: C, H, O, NC, H, O, N
+ Theo nguyên tắc đa phân mà mỗi đơn phân là 1 ribônuclêôtit với 3 thành phần: Axit phôtphoric (H3PO4), đường ribôzơ (C5H10O5) bazơ nitơ (A, U, G, XA, U, G, X)
- Phân loại: ARN có 3 loại:
+ ARN thông tin (mARN) dạng mạch thẳng
+ ARN vận chuyển (tARN) xoắn lại 1 đầu tạo 3 thùy
+ ARN ribôxôm (rARN) nhiều xoắn kép cục bộ
- Chức năng:
+ mARN truyền thông tin di truyền từ nhân tế bào (ADN) đến tế bào chất (ribôxôm) để tổng hợp prôtêin
+ tARN vận chuyển axit amin đến ribôxôm
Trang 6(*) So sánh cấu trúc ADN và ARN:
Đơn phân - Đơn phân là nuclêôtit - Đơn phân là ribônuclêôtit
Số mạch, số đơn phân - 2 mạch dài với hàng chục
nghìn đến hàng triệu đơn phân
- 1 mạch ngắn với hàng chục đến hàng nghìn đơn phân
Thành phần của một đơn
phân - Thành phần cấu trúc củanuclêôtit:
+ 1 bazơ nitơ (A, T, G, XA,
T, G, X) + Đường C5H10O4
+ Axit phôtphoric
Thành phần cấu trúc của ribônuclêôtit:
+ 1 bazơ nitơ (A, U, G, XA,
U, G, X) + Đường C5H10O5
+ Axit phôtphoric
II/ Cấu tạo tế bào
1/ Khái quát
- Tế bào là đơn vị cơ bản cấu tạo nên mọi cơ thể sống
- Mọi tế bào đều được cấu tạo từ 3 bộ phận chính: màng sinh chất, tế bào chất và nhân (hay vùng nhân)
- Tế bào thường có kích thước nhỏ đảm bảo tối ưu hóa tỉ lệ S/VS/V
- Có 2 loại tế bào: tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực
2/ Cấu tạo và chức năng các thành phần của tế bào nhân sơ
a) Thành tế bào
- Quy định hình dạng tế bào (Peptiđôglican = cacbohiđrat và prôtêin)
- Dựa vào cấu trúc và thành phần hóa học của thành tế bào, vi khuẩn chia làm 2 loại là vi khuẩn Gram dương (G+) và vi khuẩn Gram âm (G−)
- Một số loại vi khuẩn còn có thêm 1 lớp vỏ nhầy để dễ bám dính (vi khuẩn gây bệnh ở người)
b) Màng sinh chất
- Được cấu tạo từ 2 lớp phôtpholipit và prôtêin
Trang 7- Vận chuyển, trao đổi các chất qua màng.
c) Lông và roi
- Lông (nhung mao): giúp tiếp nhận, tiếp hợp, bám lên vật chủ
- Roi (tiêm mao): chỉ có ở một số loài vi khuẩn, giúp tế bào di chuyển
d) Tế bào chất
- Nằm giữa màng sinh chất và nhân hoặc vùng nhân
- Thành phần: Gồm bào tương, ribôxôm và hạt dự trữ (chỉ có ở một số loài vi khuẩn)
- Tế bào chất của vi khuẩn không có:
+ Hệ thống nội màng
+ Các bào quan có màng bao bọc
+ Khung tế bào
e) Vùng nhân
- Chưa có màng bao bọc
- Chỉ chứa 1 phân tử ADN dạng vòng
- Một số vi khuẩn có thêm phân tử ADN nhỏ dạng vòng là plasmit
3/ Cấu tạo và chức năng các thành phần của tế bào nhân thực
a) Nhân tế bào
- Thường có dạng hình cầu hoặc bầu dục, đường kính khoảng 5μm5μm
- Có lớp màng kép bao bọc, có lỗ nhân
- Dịch nhân chứa chất nhiễm sắc (ADN) và nhân con (nơi tích tụ prôtêin và rARN)
b) Lưới nội chất
- Là 1 hệ thống ống và xoang dẹt thông với nhau gồm lưới nội chất trơn và có hạt
- Thành phần hóa học chủ yếu là prôtêin và phôtpholipit, ngoài ra còn có cacbohiđrat
- Chức năng của lưới nội chất hạt (mặt ngoài có hạt ribôxôm) là nơi tổng hợp prôtêin
- Chức năng của lưới nội chất trơn là tham gia vào quá trình tổng hợp lipit, chuyển hóa
Trang 8c) Ribôxôm
- Ribôxôm là bào quan không có màng, chứa chủ yếu rARN và prôtêin Chức năng là nơi tổng hợp prôtêin
d) Bộ máy Gôngi
- Có dạng các túi dẹp xếp chồng lên nhau, có hình vòng cung Chức năng lắp ráp, đóng gói, biến đổi và phân phối các sản phẩm của tế bào
e) Ti thể
- Có 2 lớp màng bao bọc: màng ngoài nhẵn; màng trong gấp khúc tạo thành các mào, trên
đó chứa nhiều loại enzim tham gia vào quá trình hô hấp tế bào Bên trong là chất nền chứa ADN và ribôxôm
- Thực hiện chức năng biến đổi năng lượng, cung cấp ATP cho hoạt động sống của tế bào f) Lục lạp
- Là bào quan chỉ có ở tế bào thực vật
- Cấu tạo gồm 2 lớp màng bao bọc; bên trong chứa chất nền strôma (có ADN và ribôxôm)
và các hạt grana được nối với nhau bằng hệ thống màng (do các túi dẹt tilacôit xếp chồng lên nhau – tilacôit chứa diệp lục và enzim quang hợp)
- Lục lạp là nơi diễn ra quá trình quang hợp, chuyển hóa năng lượng ánh sáng thành năng lượng hóa học tích trữ dưới dạng tinh bột
g) Một số bào quan khác
- Không bào: có 1 lớp màng bao bọc và nó giữ các chức năng khác nhau tùy từng loại tế bào và tùy từng loài sinh vật
- Lizôxôm: hình túi, có 1 lớp màng bao bọc, chứa nhiều hệ enzim thủy phân Có chức năng phân hủy các tế bào già, các tế bào bị tổn thương không phục hồi được hay các bào quan đã già trong tế bào
4/ So sánh cấu trúc tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực
Nội dung so sánh Tế bào nhân sơ Tế bào nhân thực
Kích thước - Kích thước nhỏ - Kích thước lớn
Nhân - Nhân chưa có màng bao
bọc - Nhân đã có màng bao bọcnên được gọi là nhân thực
Trang 9hay nhân hoàn chỉnh.
Tế bào chất và các bào quan - Tế bào chất không có hệ
thống nội màng
- Tế bào chất chỉ có 1 bào quan là ribôxôm
- Tế bào chất có hệ thống nội màng chia thành các xoang riêng biệt
- Tế bào chất có nhiều bào quan
5/ Vận chuyển các chất qua màng sinh chất
- Màng sinh chất có cấu trúc khảm động và có chức năng điều khiển các chất ra vào tế bào một cách có chọn lọc Các phương thức vận chuyển qua màng: vận chuyển chủ động, vận chuyển thụ động, xuất bào và nhập bào
(*) Phân biệt vận chuyển thụ động và vận chuyển chủ động:
Vận chuyển thụ động Vận chuyển chủ động
Giống nhau - Đều diễn ra khi có sự chênh lệch về nồng độ chất tan
giữa môi trường trong và môi trường ngoài tế bào
- Không làm biến dạng màng sinh chất
Khác nhau - Các chất khuếch tán từ nơi
có nồng độ cao đến nơi có nồng độ thấp
- Không tiêu tốn năng lượng
- Các chất khuếch tán từ nơi
có nồng độ thấp đến nơi có nồng độ cao
- Tiêu tốn năng lượng
III/ Chuyển hóa vật chất và năng lượng
- Tế bào là hệ mở, luôn trao đổi chất và năng lượng với môi trường
- ATP được coi là đồng tiền năng lượng của tế bào
- Quang hợp là quá trình chuyển đổi năng lượng ánh sáng mặt trời thành dạng năng lượng tiềm ẩn trong hợp chất hữu cơ Quang hợp bao gồm 2 pha: pha sáng và pha tối
- Hô hấp tế bào là quá trình phân giải các hợp chất hữu cơ để tạo ra năng lượng dưới dạng ATP Quá trình phân giải glucôzơ bao gồm 3 giai đoạn (đường phân, chu trình Crep và chuỗi chuyền electron) với sản phẩm chính là ATP, các sản phẩm phụ là CO2 và nước Đặc điểm của quá trình này là năng lượng trong phân tử glucôzơ được giải phóng một cách từ từ từng bước một và được điều khiển bằng hệ thống các enzim
Trang 10IV/ Phân chia tế bào
- Sự sống được duy trì liên tục từ thế hệ này qua thế hệ khác thông qua quá trình truyền đạt thông tin di truyền lưu trữ trên ADN
- Quá trình truyền đạt thông tin di truyền trên ADN được thực hiện qua các hình thức phân chia tế bào
+ Nguyên phân: là quá trình phân bào đảm bảo sự truyền đạt thông tin một cách nguyên vẹn từ tế bào này sang tế bào khác nhằm thực hiện các chức năng sinh sản, sinh trưởng và phát triển cũng như khả năng tái sinh các mô và cơ quan ở các cơ thể sinh vật đa bào + Giảm phân: chỉ xảy ra ở các cơ thể lưỡng bội có hình thức sinh sản hữu tính giúp tạo ra
sự đa dạng di truyền làm nguồn nguyên liệu cho quá trình tiến hóa
-Mời bạn đọc tham khảo thêm nhiều tài liệu ôn tập Sinh học lớp 10 khác như:
Trắc nghiệm Sinh học 10:https://vndoc.com/trac-nghiem-sinh-hoc-10
Chuyên đề Sinh học lớp 10:https://vndoc.com/chuyen-de-sinh-hoc-lop-10