Thơ ca dân tộc hmông

Thơ ca dân tộc Hmông (Luận án tiến sĩ) MỞ ĐẦU 1 Tính cấp thiết của luận án 1 1 Trong bức tranh toàn cảnh của văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam, dù chỉ chiếm một vị trí khiêm tốn, vẫn phải thừa nhậ[.]

Thơ ca dân tộc Hmông (Luận án tiến sĩ)

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận án

1.1 Trong bức tranh toàn cảnh của văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam, dù chỉ chiếm một vị trí

khiêm tốn, vẫn phải thừa nhận rằng, dân tộc Hmông (Hmôngz) có một kho tàng thơ ca phong phú và độc đáo,

là sản phẩm tinh thần được nuôi dưỡng và phát triển trong một nền văn hoá giàu truyền thống và bản sắc Nghiên cứu thơ ca Việt Nam nói chung, thơ ca các dân tộc thiểu số nói riêng không thể không nghiên cứu thơ ca dân tộc Hmông với tư cách là một bộ phận hợp thành nền thơ ca các dân tộc thiểu số, góp phần tạo nên

sự phong phú và đa dạng của thơ ca Việt Nam

1.2 Từ trước đến nay, hướng nghiên cứu về dân tộc Hmông, chủ yếu mới chỉ được tiếp cận dưới các

góc độ văn hoá học, dân tộc học, ngoại trừ một số công trình sưu tầm và giới thiệu thơ ca Hmông của một số nhà khoa học, nhà nghiên cứu, sưu tầm văn học dân gian Nghiên cứu thơ ca Hmông nhằm dựng lại diện mạo, chỉ ra những đặc điểm nổi bật (về nội dung và nghệ thuật) với những nét đặc sắc riêng; khẳng định được những đóng góp- dù là khiêm tốn- của thơ ca Hmông đối với nền thơ ca các dân tộc thiểu số cũng như nền thơ ca Việt Nam, là một việc làm hết sức cần thiết và có ý nghĩa, góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trong đời sống thơ ca ở một quốc gia có nhiều dân tộc thiểu số như Việt Nam

1.3 Nghiên cứu thơ ca dân tộc Hmông một cách hệ thống và toàn diện là một đóng góp đáng kể phục vụ

cho công tác giảng dạy, học tập và nghiên cứu thơ ca các dân tộc thiểu số Việt Nam trong các trường phổ thông, các trường đại học, cao đẳng Đặc biệt là đối với Đại học Thái Nguyên - chiếc nôi đào tạo ra những thầy cô giáo, những nhà khoa học, những nhà nghiên cứu là con em các dân tộc trên địa bàn, trong đó có con

em đồng bào dân tộc Hmông; góp phần rèn luyện lòng tự tôn, tự hào dân tộc; gìn giữ và bảo lưu các giá trị văn hoá truyền thống trong bối cảnh đất nước ta đang trên con đường hội nhập quốc tế ngày càng mạnh mẽ và sâu sắc

Từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn Thơ ca dân tộc Hmông- từ truyền thống đến hiện đại làm đề

tài nghiên cứu cho luận án của mình

2 Lịch sử vấn đề

2.1.Từ vấn đề nghiên cứu thơ ca Hmông truyền thống

Việc sưu tầm, nghiên cứu chuyên biệt về văn học dân tộc Hmông cho tới nay đã đạt được một số kết quả nhất định Có thể coi Doãn Thanh là một trong những người đầu tiên có công trong việc sưu tầm và biên

dịch dân ca Hmông Năm 1967, Nhà xuất bản Văn học in tập Dân ca Mèo (Lào Cai) của Doãn Thanh Cuốn

sách đã tập hợp được hầu hết các bài dân ca tiêu biểu nhất và phổ biến nhất của người Mèo, sắp xếp một cách

hệ thống theo 4 chủ đề chính bao gồm: Tiếng hát mồ côi (gầu tú giua), tiếng hát làm dâu (gầu ua nhéng), tiếng

hát tình yêu (gầu plềnh), tiếng hát cúng ma (gầu tuờ) Năm 1984, cuốn sách nói trên được tái bản với tên gọi Dân ca Hmông cho đúng với tên gọi mới của người Mèo được Nhà nước qui định Cuốn sách do Hoàng Thao

tuyển, chỉnh lý Ngoài phần chính của Doãn Thanh dịch, tác giả biên soạn có đưa thêm hai bài gồm Tiếng hát

mồ côi do Lê Trung Vũ sưu tầm ở Mèo Vạc (Hà Tuyên) và Tiếng hát làm dâu (Tây Bắc) do Mạc Phi và Bùi

Lạc sưu tầm, trích dịch Đặc biệt, nhà thơ Chế Lan Viên viết lời giới thiệu với một sự trân trọng và ưu ái sâu sắc đối với những bài dân ca- tâm hồn và tiếng hát Hmông Từ năm 1995 đến 2003, nhà thơ, nhà sưu tầm văn

học dân gian Hùng Đình Quí đã sưu tập và dịch 3 tập "Dân ca Hmông Hà Giang" Năm 2004, Hội Văn học Nghệ thuật Lào Cai, Nhà xuất bản Văn hoá Dân tộc cho in cuốn "Tang ca- Kruôzcê của người Mông Lềnh ở

Sa pa" do tác giả Giàng Seo Gà sưu tầm và biên soạn Đây không chỉ là một công trình sưu tầm một cách công

phu và cẩn trọng mà còn là một công trình nghiên cứu về tang ca của người Hmông rất đáng ghi nhận, bởi ngoài việc ghi lại đầy đủ 31 bài tang ca (Kruôz cê), tác giả còn đi sâu khảo sát và so sánh nội dung bài tang ca được phổ biến trong các ngành Hmông khác nhau ở Sa Pa như Hmông Lềnh, Hmông Trắng, Hmông Đen,

đồng thời bước đầu có những nhận xét, lý giải một vài khác biệt về mặt văn bản trong các bài Tang ca được sử

dụng trong từng ngành Hmông

Theo khảo sát bước đầu của chúng tôi, cho đến nay, hướng nghiên cứu, tiếp cận dân tộc Hmông dưới góc độ văn hoá học, dân tộc học, ngôn ngữ học đã được quan tâm và có nhiều thành tựu đáng ghi nhận Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là những công trình, bài viết của các tác giả, các nhà nghiên cứu như Trần Quốc Vượng, Đặng Nghiêm Vạn, Lê Trung Vũ, Cư Hoà Vần, Trần Hữu Sơn, Đỗ Đức Lợi, Trần Trí Dõi, Vũ Anh Tuấn, Nguyễn Thị Bích Hà, Nguyễn Thị Ngân Hoa v.v Nhìn chung, cho đến nay dân ca Hmông đã được

xem xét, nghiên cứu một cách khá toàn diện Có thể kể tên một số công trình, bài viết tiêu biểu như: "Tiếng hát

làm dâu, tiếng hát yêu thương, tiếng hát căm hờn, ngàn đời của người phụ nữ Mèo" của Tô Hoài (Tạp chí Văn

học, số 2 năm 1965), "Tâm hồn và tiếng hát Hmông" của Chế Lan Viên (Lời giới thiệu cuốn Dân ca Hmông, Nxb

Văn học, 1984) Một số đề tài luận văn thạc sĩ về thơ ca dân gian Hmông đã được bảo vệ thành công tại trường

đại học Sư phạm, Đại học Quốc gia Hà Nội như: "Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện thơ Hmông về đề

tài tình yêu "của Nguyễn Thị Thu Yến, "Thơ ca dân gian Hmông" của Hùng Thị Hà (2003), "Dân ca giao duyên

và lễ hội Gầu tào của dân tộc Mông" của Nguyễn Văn Tiệp (2003), Khảo sát nghi lễ cúng ma dân tộc Hmông"

của Hoàng Thị Thuỷ (2004), "Giải mã biểu tượng lanh trong dân ca Hmông" của Đặng Thị Oanh (2006)

Những công trình nghiên cứu nói trên là những gợi ý và định hướng quan trọng cho tác giả luận án trong việc tiếp cận, nghiên cứu văn học dân tộc Hmông, nhất là thơ ca Hmông từ truyền thống đến hiện đại 2.2 Đến vấn đề nghiên cứu thơ ca Hmông thời kì hiện đại

Nếu như việc sưu tầm và nghiên cứu thơ ca dân gian Hmông đã có được một số thành tựu đáng kể thì việc nghiên cứu về thơ ca hiện đại dân tộc Hmông, vẫn còn hết sức khiêm tốn, nhỏ lẻ và tản mạn Về phương

diện này, có thể coi Minh Khương (1920-2001) là một trong những người có công đầu trong việc đưa thơ ca

Hmông thời kỳ hiện đại đến với bạn đọc cả nước Năm 1977, cuốn Mặt trời hoa mây (Luz hnuz păngx huôz)

được Ty Văn hoá Hoàng Liên Sơn xuất bản, giới thiệu thơ của 18 tác giả với 26 bài thơ, trong đó có 17 bài thơ của 11 tác giả dân tộc Hmông (do Minh Khương dịch ra tiếng Phổ thông) Đây là những sáng tác phản ánh tình cảm chân thành biết ơn Đảng, biết ơn lãnh tụ, ca ngợi tinh thần dũng cảm, khắc phục khó khăn gian khổ trong giai đoạn chống Mỹ cứu nước, bảo vệ tổ quốc, bảo vệ chủ nghĩa xã hội Ca ngợi thành tích chiến thắng, thành tích trong sản xuất và trong nếp sống văn hoá xã hội chủ nghĩa tốt đẹp mà nhân dân ta đã giành được Từ những năm 90 của thế kỉ XX trở lại đây, việc nghiên cứu về văn học các dân tộc thiểu số nói chung ngày càng được quan tâm và tiến hành trên một bình diện rộng, với một qui mô lớn Tuy nhiên, có thể do thơ ca Hmông thời kì hiện đại còn hết sức khiêm tốn, chưa có những tác giả thật sự có được tên tuổi nổi bật như thơ ca của một số dân tộc khác (Tày, Thái, Mường, Chăm ) nên hầu như không có những bài nghiên cứu, phê bình viết riêng về các tác giả Hmông cũng như thơ ca Hmông Theo khảo sát của chúng tôi, hiện nay vẫn chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu về văn học dân tộc Hmông nói chung, thơ ca Hmông nói riêng một cách toàn diện, xuyên suốt từ truyền thống đến hiện đại

Qua việc khảo sát lịch sử vấn đề nghiên cứu thơ ca dân tộc Hmông từ truyền thống đến hiện đại, chúng tôi bước đầu đưa ra một số nhận xét như sau:

Thứ nhất, về tình hình nghiên cứu thơ ca dân tộc Hmông: Cho đến nay, chúng tôi thấy rằng, chủ yếu các

nhà nghiên cứu, sưu tầm mới tập trung sự chú ý vào mảng thơ ca dân gian Hmông, đặc biệt là mảng dân ca Hmông, còn mảng thơ ca Hmông thời kì hiện đại chưa thực sự được quan tâm, (ngoài một số công trình, bài viết của chính tác giả luận án)

Thứ hai, hướng tiếp cận chủ yếu và thành công nhất của các tác giả, cho đến nay, vẫn là hướng tiếp cận

dưới góc độ văn hoá (cụ thể là giải mã các biểu tượng văn hoá trong đời sống văn hoá, nghệ thuật của dân tộc

Hmông)

Thứ ba, nghiên cứu về thơ ca dân tộc Hmông, theo khảo sát của chúng tôi, mới chỉ dừng lại ở việc

nghiên cứu đặc điểm thơ ca dân gian hoặc thơ ca hiện đại một cách riêng biệt, chưa có một công trình nào tập trung nghiên cứu về thơ ca dân tộc Hmông một cách qui mô, hệ thống từ dân gian đến hiện đại, nhằm chỉ ra các đặc điểm nổi bật mang tính bản sắc của thơ ca dân tộc Hmông; đồng thời chỉ ra được quá trình hình thành

và phát triển, tiếp biến của thơ ca Hmông trong suốt chiều dài lịch sử Đó chính là tính truyền thống và hiện đại như một nét đặc trưng và đặc sắc của dân tộc Hmông được thể hiện một cách sinh động qua thơ ca

Việc nghiên cứu về thơ ca dân tộc Hmông một cách toàn diện, quy mô, hệ thống và đặt trong sự vận động từ truyền thống đến hiện đại; xem xét, đánh giá về những thành tựu và hạn chế của thơ ca dân tộc Hmông trong nền thơ ca các dân tộc thiểu số, cũng như nền thơ Việt Nam chưa được giới nghiên cứu quan tâm đã tạo

ra một khoảng trống Chúng tôi cho rằng, việc triển khai thực hiện luận án: Thơ ca dân tộc Hmông- từ truyền

thống đến hiện đại là một nỗ lực để lấp đầy (hoặc thu hẹp lại) khoảng trống đó Thiết nghĩ, đó là một công việc

cần thiết, hữu ích cho nghiên cứu văn học, đặc biệt là văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Triển khai thực hiện đề tài luận án: Thơ ca dân tộc Hmông- Từ truyền thống đến hiện đại, chúng tôi lựa

chọn cách tiếp cận nghiên cứu thơ ca Hmông trong quá trình vận động và phát triển từ thơ ca dân gian đến thơ

ca hiện đại, trên hai phương diện chủ yếu là nội dung phản ánh và cấu trúc nghệ thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu thơ qua Hmông từ truyền thống đến hiện đại qua các văn bản sau:

* Thơ ca dân gian:

- Dân ca Mèo (Lào Cai), Doãn Thanh, Nxb Văn học, Hà Nội, 1967

- Dân ca Hmông, Doãn Thanh, Hoàng Thao, Nxb Văn học, Hà Nội, 1984

-Dân ca Mông Hà Giang, tập 1,2,3, Hùng Đình Quí, Sở Văn hoá Thông tin Hà Giang (2000,2001,2003)

* Thơ ca hiện đại: Các tập thơ của Hùng Đình Quí, Mã A Lềnh, Mùa A Sấu, Hờ A Di và thơ của một

số tác giả người Hmông được công bố trên báo chí hoặc trong các tuyển tập thơ từ trước tới nay

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi sẽ sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cơ bản như sau:

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp nghiên cứu loại hình

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành (văn hoá, dân tộc học )

5 Đóng góp khoa học của luận án

5.1 Luận án nghiên cứu thơ ca dân tộc Hmông từ truyền thống đến hiện đại thông qua việc khảo sát thơ

ca Hmông một cách tổng thể và toàn diện, nhằm tìm hiểu và đánh giá những nét đặc trưng mang tính bản sắc trong thơ

ca dân tộc Hmông, từ thơ ca dân gian (truyền thống) đến thơ ca hiện đại

5.2 Qua việc nghiên cứu một số phương diện nội dung và nghệ thuật của thơ ca dân tộc Hmông, luận án làm nổi bật quá trình vận động và phát triển, sự kế thừa và tiếp biến của thơ ca Hmông từ truyền thống đến hiện đại

5.3 Bằng việc đánh giá thực trạng và đưa ra một số ý kiến, kiến nghị, luận án sẽ góp một tiếng nói vào việc bảo tồn, gìn giữ, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc Hmông với tư cách là một thành tố tạo nên sự thống nhất, phong phú và đa dạng của văn hoá các dân tộc Việt Nam Đặc biệt là trong bối cảnh đất nước ta đang trên con đường hội nhập quốc tế ngày càng sâu sắc

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của luận án được triển

khai thành 3 chương:

Chương 1: Tổng quan về dân tộc Hmông ở Việt Nam

Chương 2: Quá trình vận động của thơ ca Hmông nhìn từ phương diện nội dung phản ánh

Chương 3: Quá trình vận động của thơ ca Hmông nhìn từ phương diện cấu trúc nghệ thuật

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN VỀ DÂN TỘC HMÔNG Ở VIỆT NAM

1.1 Lịch sử tộc người - những cuộc thiên di đầy nước mắt và máu

Dân tộc Hmông (còn có các tên gọi khác như Na Mẻo, Mèo, Mẹo, Miếu Ha, Mán Trắng), là một dân tộc

có số dân tương đối đông (trên 9 triệu người), cư trú ở nhiều nước khác nhau trên thế giới Ở Trung Quốc,

người Hmông được gọi là người Miêu, ở Lào gọi là người Mẹo Ngoài ra, ở hầu hết các nước khác trên thế giới, họ đều được gọi là người Hmông Ở nước ta, trước năm 1979, họ được gọi là người Mèo

Cho đến nay, đa số giới nghiên cứu về người Hmông đều tán thành quan điểm cho rằng, người Hmông

đã tồn tại ở lưu vực sông Hoàng Hà cách đây hơn 3000 năm Điều này đã được khẳng định tại Hội nghị quốc tế

lần thứ nhất về người Hmong/ Miao ở Châu Á được tổ chức tại thành phố Aixen Provence nước Cộng hoà

Pháp (tháng 9 năm 1998)