Điểm luận một số nghiên cứu về chăm sóc sức khoẻ sinh sản nói chung .... Điểm luận một số nghiên cứu về chăm sóc sức khoẻ sinh sản trong nhóm dân tộc thiểu số ở Việt Nam .... Điểm luận
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHẠM THU HÀ
vai trß cña nam giíi d©n téc h'm«ng vïng
t©y b¾c trong ch¨m sãc søc khoÎ sinh s¶n
(Nghiên cứu trường hợp xã Huổi Một, huyện Sông Mã, tỉnh Sơn La)
LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC
Hà Nội - 2014
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHẠM THU HÀ
vai trß cña nam giíi d©n téc h'm«ng vïng
t©y b¾c trong ch¨m sãc søc khoÎ sinh s¶n
(Nghiên cứu trường hợp xã Huổi Một, huyện Sông Mã, tỉnh Sơn La)
Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số: 62 31 30 01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS Phạm Văn Quyết
Hà Nội - 2014
Trang 3Lời cảm ơn
Tôi xin chân thành cảm ơn thầy giáo hướng dẫn khoa học PGS.TS Phạm Văn Quyết đã tận tình dành nhiều tâm huyết định hướng, chỉ dẫn, cho tôi nhiều ý kiến quý báu trong suốt quá trình tôi thực hiện đề tài luận án này
từ năm 2010 nến nay Trong quá trình làm nghiên cứu đề tài luận án, tôi không chỉ được hướng dẫn về mặt khoa học mà còn hiểu thêm được nhiều điều về đạo đức nghề nghiệp của nhà nghiên cứu
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm khoa Xã hội học cùng tất cả các thầy cô giáo đã tạo điều kiện thuận lợi bên cạnh đó còn đóng góp cho tôi nhiều ý kiến, hướng dẫn tôi học tập và hoàn thành các chuyên đề của luận án
Tôi cũng xin cảm ơn Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐH Quốc gia Hà Nội, Phòng Đào tạo sau đại học đã làm việc đầy trách nhiệm để tôi có thể hoàn thiện hồ sơ bảo vệ và hoàn thành chương trình đào tạo đúng thời hạn
Tôi cũng xin cảm ơn Ban Giám hiệu trường Đại học Tây Bắc, Ban chủ nhiệm khoa Lý luận chính trị, cùng tất cả đồng nghiệp đã khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án
Tôi cũng xin cảm ơn chính quyền địa phương xã Huổi Một, huyện Sông
Mã, tỉnh Sơn La đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình tôi thu thập thông tin cho đề tài luận án
Cuối cùng, nhưng đặc biệt quan trọng, tôi cảm ơn gia đình, bạn bè, những người thân luôn luôn động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình qua
Sự ủng hộ của họ có giá trị rất lớn để tôi có đủ sức khoẻ, nghị lực hoàn thành
đề tài nghiên cứu này
Nghiên cứu sinh
Trang 4Lời cam đoan
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của tôi Các thông tin, số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được người khác công bố trong bất kỳ công trình nào khác./
Trang 5MỤC LỤC
MỤC LỤC 1
DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT 2
DANH MỤC BẢNG 4
DANH MỤC BIỂU 5
MỞ ĐẦU 5
1 Lý do chọn đề tài 6
2 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn Error! Bookmark not defined.
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
4 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
5 Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và khung phân tích Error!
Bookmark not defined.
6 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
7 Đóng góp của luận án Error! Bookmark not defined.
defined.
1.1 Điểm luận một số nghiên cứu về chăm sóc sức khoẻ sinh sản nói chung
Error! Bookmark not defined.
1.2 Điểm luận một số nghiên cứu về chăm sóc sức khoẻ sinh sản trong nhóm
dân tộc thiểu số ở Việt Nam Error! Bookmark not defined.
1.3 Điểm luận một số nghiên cứu đề cập đến sự tham gia của nam giới trong
chăm sóc sức khoẻ sinh sản Error! Bookmark not defined 1.4 Tiểu kết Error! Bookmark not defined.
Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined.
2.1 Các khái niệm công cụ Error! Bookmark not defined.
2.1.1 Vai trò xã hội Error! Bookmark not defined 2.1.2 Sức khoẻ sinh sản và chăm sóc sức khoẻ sinh sảnError! Bookmark not defined.
2.2 Tiếp cận các lý thuyết xã hội học Error! Bookmark not defined 2.2.1 Thuyết cơ cấu - chức năng Error! Bookmark not defined 2.2.2 Lý thuyết về vai trò xã hội Error! Bookmark not defined 2.2.3 Lý thuyết xã hội học về giới Error! Bookmark not defined.
2.3 Chính sách của Đảng và Nhà nước liên quan đến chăm sóc sức khoẻ sinh
sản Error! Bookmark not defined.
Trang 6Chương 3 THỰC TRẠNG NAM GIỚI DÂN TỘC H’MÔNG XÃ HUỔI MỘT, HUYỆN SÔNG MÃ, TỈNH SƠN LA THỰC HIỆN VAI TRÕ CHĂM SÓC SỨC KHOẺ SINH SẢN Error! Bookmark not defined.
3.1 Vài nét về địa bàn nghiên cứu và những đặc điểm cơ bản của cộng đồng
dân tộc H’Mông Error! Bookmark not defined.
3.1.1 Vài nét về địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined 3.1.2 Đặc điểm cơ bản của cộng đồng dân tộc H’MôngError! Bookmark
not defined.
3.2 Vai trò của nam giới dân tộc H’Mông trong việc thực hiện kế hoạch hoá gia
đình Error! Bookmark not defined.
3.2.1 Nam giới nhận thức về vai trò của bản thân trong việc thực hiện kế
hoạch hoá gia đình Error! Bookmark not defined 3.2.2 Nam giới thực hiện vai trò kế hoạch hoá gia đìnhError! Bookmark not defined.
3.3 Vai trò của nam giới dân tộc H’Mông trong chăm sóc sức khoẻ bà mẹ
mang thai Error! Bookmark not defined.
3.3.1 Nam giới nhận thức về vai trò của bản thân trong chăm sóc sức khoẻ
bà mẹ mang thai Error! Bookmark not defined.
3.3.2 Nam giới thực hiện vai trò trong chăm sóc sức khoẻ bà mẹ mang thai
Error! Bookmark not defined.
3.4 Tiểu kết Error! Bookmark not defined.
Chương 4 CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ THỰC HIỆN VAI TRÒ CHĂM SÓC SỨC KHOẺ SINH SẢN CỦA NAM GIỚI DÂN TỘC H’MÔNG
XÃ HUỔI MỘT, HUYỆN SÔNG MÃ, TỈNH SƠN LAError! Bookmark not defined.
4.1 Nhóm yếu tố chủ quan Error! Bookmark not defined.
4.1.1 Độ tuổi và vai trò chăm sóc sức khoẻ sinh sản của nam giới dân tộc
H’Mông Error! Bookmark not defined.
4.1.2 Trình độ học vấn và vai trò chăm sóc sức khoẻ sinh sản của nam giới
dân tộc H’Mông Error! Bookmark not defined.
4.2 Nhóm yếu tố khách quan Error! Bookmark not defined.
4.2.1 Phong tục tập quán và vai trò chăm sóc sức khoẻ sinh sản của nam
giới dân tộc H’Mông Error! Bookmark not defined.
4.2.2 Truyền thông với vai trò chăm sóc sức khoẻ sinh sản của nam giới
dân tộc H’Mông Error! Bookmark not defined.
4.3 Tiểu kết Error! Bookmark not defined.
Trang 7KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 7
DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
Trang 8DANH MỤC BẢNG
Bảng 3.1 Số con trong gia đình và mong muốn có thêm con của nam giới Error!
Bookmark not defined.
defined.
Bảng 3.3 Người quyết định số con trong gia đình Error! Bookmark not defined Bảng 3.4 Sự thực hiện vai trò chia sẻ sử dụng biện pháp tránh thai Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.5 Nhận thức về vai trò của bản thân trong hoạt động tiêm phòng cho bà mẹ
mang thai Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.6 Nhận thức về vai trò của bản thân đối với chế độ làm việc và nghỉ ngơi
hợp lý của bà mẹ mang thai Error! Bookmark not defined Bảng 3.7 Tương quan giữa nhận thức về vai trò và sự thực hiện vai trò Error!
Bookmark not defined.
đưa vợ đi khám thai Error! Bookmark not defined.
defined.
defined.
Bảng 3.10 Người đảm nhận công việc nấu cơm khi phụ nữ “ở cữ” Error!
Bookmark not defined.
Bảng 4.1 Độ tuổi và vai trò chia sẻ thông tin với người vợError! Bookmark not
defined.
Trang 9Bảng 4.2 Độ tuổi và vai trò quyết định sinh con Error! Bookmark not defined.
Bảng 4.3 Độ tuổi và vai trò chia sẻ sử dụng biện pháp tránh thai của nam giới
Error! Bookmark not defined.
Bảng 4.4 Độ tuổi và nhận thức của nam giới về vai trò của bản thân trong việc cần
có kiến thức phòng tránh thai Error! Bookmark not defined Bảng 4.5 Độ tuổi và vai trò đưa vợ đi khám thai Error! Bookmark not defined Bảng 4.6 Độ tuổi và vai trò đưa vợ đi tiêm phòng uốn vánError! Bookmark not
defined.
Bảng 4.7 Trình độ học vấn và sự hiểu biết về số con của nam giới Error!
Bookmark not defined.
Bảng 4.8 Trình độ học vấn và sự thực hiện vai trò đưa vợ đến cơ sở y tế khám thai
Error! Bookmark not defined.
Bảng 4.9 Trình độ học vấn và sự thực hiện vai trò nấu cơm cho vợ khi vợ ở cữ
Error! Bookmark not defined.
Bảng 4.10 Tương quan giữa việc được nghe tuyên truyền về sức khoẻ sinh sản với
nhận thức về vai trò của nam giới Error! Bookmark not defined.
Bảng 4.11 Tương quan giữa việc biết đến thông tin về chăm sóc SKSS qua SBĐTV
và nghe tuyên truyền với hành vi không để vợ đi làm nương khi có thai Error!
Bookmark not defined.
DANH MỤC BIỂU
defined.
Biểu 4.1 Độ tuổi và nhận thức về vai trò của bản thân đối với yêu cầu thăm khám
thai Error! Bookmark not defined.
Biểu 4.2 Tương quan giữa việc được nghe tuyên truyền về sức khoẻ sinh sản với
hiểu biết về yêu cầu thăm khám thai Error! Bookmark not defined.
Trang 10Biểu 4.3 Tương quan giữa việc được nghe tuyên truyền về SKSS với hành vi đưa
vợ đến cơ sở y tế để khám thai Error! Bookmark not defined.
Biểu 4.4 Biết đến thông tin về chăm sóc sức khoẻ qua sách báo, đài, ti vi với sự
thực hiện vai trò chia sẻ công việc nhà Error! Bookmark not defined.
Trang 11MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong tiến trình phát triển của thế giới, đặc biệt trong nửa thế kỉ qua đã cho thấy, vấn đề dân số và chất lượng dân số không chỉ là điều quan tâm của một dân tộc, một quốc gia, một khu vực mà nó đã trở thành vấn đề toàn cầu Đối mặt với vấn
đề dân số và phát triển, Việt Nam là một trong những quốc gia sớm nhận thức được mối quan hệ chặt chẽ giữa hai lĩnh vực này Một số chủ trương và chính sách dân số
đã được Nhà nước ban hành từ những năm 60 của thế kỉ trước Qua quá trình thực hiện, đến nay, chương trình dân số Việt Nam đã đạt được những kết quả nhất định Tuy nhiên, cũng phải thẳng thắn thừa nhận rằng, kết quả đạt được chưa ổn định, quy mô dân số vẫn có xu hướng gia tăng theo tốc độ không mong muốn, chất lượng dân số và cuộc sống chậm được cải thiện [Bộ Y Tế, 2008, tr 8]
Sơn La là một tỉnh miền núi thuộc vùng Tây Bắc của tổ quốc Với dân số trên 1 triệu người, trong đó có 82% là dân tộc thiểu số, bao gồm các dân tộc: Thái, H’Mông, Kinh, Dao, Khơmú… Cho đến nay, Sơn La vẫn là một trong những tỉnh đặc biệt khó khăn, nhất là các xã ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới Trong những năm qua, việc giải quyết bài toán về mối quan hệ giữa dân
số và phát triển vẫn đang là một thách thức mà tỉnh Sơn La phải đối mặt Do hoạt động kinh tế của người dân vùng dân tộc thiểu số chủ yếu vẫn dựa vào sản xuất nông nghiệp tự cung, tự cấp với trình độ canh tác đơn giản, ít có sự ứng dụng khoa học kỹ thuật và một phần thu nhập thêm qua khai thác sản phẩm từ
tự nhiên nên đói nghèo vẫn là hiện tượng phổ biến trong cộng đồng cư dân sinh sống tại các vùng sâu vùng xa Bên cạnh đói nghèo, dân số và chất lượng chăm sóc dân số cũng là vấn đề đáng lo ngại có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội tại những địa bàn miền núi vùng sâu, vùng xa Nhiều nghiên cứu cho thấy, ở những vùng càng nghèo dân số gia tăng càng nhanh Mức sinh cao và những phong tục lạc hậu trong chăm sóc sức khoẻ sinh sản là một trong những nguyên nhân gây nên tử vong của sản phụ và trẻ em hoặc ảnh hưởng lớn đến sức khoẻ của bà mẹ và trẻ em sau này
Trang 12TÀI LIỆU THAM KHẢO Tiếng Việt
1 Đặng Nguyên Anh (2007), Xã hội học dân số, Nxb Khoa học xã hội
2 Nguyễn Thị Vân Anh (1993), “Sở thích về sinh đẻ ở một số vùng nông thôn
Việt Nam”, Tạp chí Xã hội học (2), tr 35 - 47
3 Nguyễn Thị Vân Anh (1998), “Những yếu tố văn hoá xã hội ảnh hưởng tới việc tiếp nhận hiệu quả chương trình truyền thông dân số của phụ nữ dân tộc thiểu số
ở một số xã miền núi phía Bắc”, Tạp chí Xã hội học (1), tr 46 - 56
4 Phạm Thị Tú Anh (2007), Thực trạng chăm sóc sức khoẻ sinh sản phụ nữ tuổi
mãn kinh quận Tây Hồ, Thành phố Hà Nội, Luận văn thạc sĩ Xã hội học, Khoa Xã hội
học, ĐH Khoa học XH và NV
5 Bế Trung Anh (1999), “Hành vi chăm sóc sức khoẻ và sức khoẻ sinh sản của người Tày tại một xã vùng xâu vùng xa: Yên Ninh - Phú Lương - Thái Nguyên”,
Tạp chí Xã hội học (3&4), tr 119 - 123
6 Nguyễn Quốc Anh, Nguyễn Thị Yên (2011), “Chính sách dân số/kế hoạch hoá gia đình/chăm sóc sức khoẻ bà mẹ và trẻ em trong mối quan hệ với xoá đói giảm
7 Nguyễn Thanh Bình (2012), “Một số yếu tố ảnh hưởng đến tuổi kết hôn lần dầu
ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Dân số và Phát triển (2),
8 Mai Huy Bích (2003), “Vài nhận xét về vai trò chăm sóc và dậy dỗ của người
cha”, Tạp chí Xã hội học (2), tr 18 - 23
9 Mai Huy Bích (2009), Giáo trình xã hội học gia đình, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội
10 Trần Hữu Bích (2010), “Vai trò của người cha - mối liên quan giữa sự tham gia sớm và
sự tham gia của người cha vào chăm sóc trẻ”, Tạp chí Xã hội học (2), tr 43 - 51
11 Bilton, T và các tác giả khác (1993), Nhập môn xã hội học, Nxb Khoa học xã
hội, Hà Nội
12 Bộ Y Tế, Tổng cục Dân số và Kế hoạch hoá gia đình (2008), Một số văn bản của
Đảng, Nhà Nước về công tác Dân số - Kế hoạch hoá gia đình hiện nay, Hà Nội
Trang 1313 Bộ Y Tế, Tổng cục Dân số và Kế hoạch hoá gia đình (2009), Một số văn bản
quốc tế liên quan đến chính sách dân số, sức khoẻ sinh sản và kế hoạch hoá gia đình, Hà Nội
14 Bộ Y Tế (2009), Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ sinh
sản, Ban hành kèm theo Quyết định số 4620/QĐ-BYT ngày 25/11/2009 của Bộ
trưởng Bộ Y tế
15 Bộ Y Tế (2011), Dự thảo chiến lược quốc gia về dân số và sức khoẻ sinh sản
Việt Nam, giai đoạn 2011-2020
16 Nguyễn Đức Chiện (2011), Sống chung trước hôn nhân của nam, nữ sinh viên
hiện nay, Luận án tiến sĩ Xã hội học, Viện Khoa học xã hội Việt Nam
17 Nguyễn Văn Chính (1999), “Cấu trúc trọng nam trong gia đình và tập quán sinh
đẻ của người Việt”, Tạp chí Xã hội học (3&4), tr 85 - 96
18 Nguyễn Đình Cử (1996), “Dân số - kế hoạch hoá gia đình và phát triển”, Tạp chí
Xã hội học (3), tr 82 - 85
19 Khổng Diễn chủ biên (1996), Những đặc điểm kinh tế - xã hội các dân tộc miền
núi phía Bắc, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội
20 Phạm Tất Dong, Lê Ngọc Hùng cùng các cộng sự (2008), Xã hội học, Nxb ĐH
Quốc gia Hà Nội
21 Phạm Tất Dong cùng các cộng sự (2002), Nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố
văn hoá địa phương đến việc tiếp nhận thông tin-giáo dục-truyền thông về
SKSS/KHHGĐ của một số nhóm dân tộc ở Tây Nguyên, Uỷ ban dân số, Gia đình
và Trẻ em
22 Nguyễn Tấn Đức (2011), “Tăng cường bình đẳng giới trong chăm sóc sức khoẻ
sinh sản của đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Quảng Ngãi”, Tạp chí Dân số và
Phát triển (4), http://www.gopfp.gov.vn/dan-so-phat-trien, truy cập ngày 22/10/2012
23 Đỗ Quan Hà (2010), Ảnh hưởng của gia đình và cộng đồng đến sinh con và
chăm sóc thai nghén, Luận án tiến sĩ Y tế cộng cộng, ĐH Y tế công cộng
24 Trần Thị Bích Hằng, Nguyễn Thị Dung (2011), “Sự khác biệt giữa nam và nữ trong độ tuổi sinh đẻ ở vùng biển, đảo và ven biển Việt Nam về biện pháp tránh