Tiến tới xây dựng bộ tiêu đề chủ đề cho các thư viện Việt Nam NNNNghiïn cûáu TTTTrao àöíi THÖNG TIN vaâ TÛ LIÏÅU 2/2009 21 Böå tiïu àïì chuã àïì (Subject headings) laâ cöng cuå coá liïn quan àïën viïå[.]
Trang 1Böơ tiïu ăïì chuê ăïì (Subject headings) lađ
cöng cuơ coâ liïn quan ăïịn viïơc ắnh
chuê ăïì hay ắnh chó muơc (subject
indexing), hoùơc röơng hún, ăïịn biïn muơc chuê
ăïì (subject cataloging) Theo lyâ luíơn biïn
muơc Anh-Myô, ắnh chuê ăïì bao göìm: ắnh
chuê ăïì tađi liïơu bùìng kyâ hiïơu (phín loaơi tađi
liïơu) vađ ắnh chuê ăïì bùìng lúđi hay bùìng tûđ ngûô
(verbal subject indexing) Ăõnh chuê ăïì bùìng
tûđ ngûô laơi coâ hai phûúng phaâp: ắnh chuê ăïì
bùìng subject heading vađ ắnh chuê ăïì bùìng tûđ
khoâa (keyword indexing, keywording).
Ăöi ăiïìu vïì thuíơt ngûô
ÚÊ Viïơt Nam, trong ăa söị giaâo trònh hiïơn
coâ, thuíơt ngûô “ắnh chuê ăïì” vađ “phín loaơi”
chó duđng theo nghôa heơp cuêa caâc tûđ nađy; cođn
cuơm tûđ söị ñt vađ söị nhiïìu“subject heading(s)”
hiïơn ặúơc dõch chûa thöịng nhíịt sang tiïịng
Viïơt: (Baêng) tiïu ăïì ăïì muơc vađ (Khung) ăïì
muơc chuê ăïì Trong bađi nađy, chuâng töi ăïì
nghõ dõch “Subject headings” lađ Böơ tiïu ăïì
chuê ăïì vúâi nhûông lyâ do sau ăíy:
- Dõch lađ “böơ” thñch húơp hún, vò baên chíịt
“Subject headings” lađ möơt tíơp húơp tûđ vûơng
coâ kiïím soaât, mađ ăöịi vúâi “tûđ ăiïín” thò ngûúđi
ta hay duđng tûđ “böơ” hún lađ “baêng” hoùơc
“khung” Nïịu dõch lađ “böơ” thò cuông thöịng
nhíịt caâch dõch vúâi möơt söị tíơp húơp tûđ khoâa
(coâ kiïím soaât) ăaô biïn soaơn vađ sûê duơng úê Viïơt Nam nhiïìu nùm nay, thñ duơ, Böơ tûđ khoâa KHCN, Böơ tûđ khoâa cuêa Trung tím Thöng tin Thuêy saên,…
- Thuíơt ngûô chuýn ngađnh “heading” coâ
ắnh nghôa cú baên lađ: “möơt tïn, möơt tûđ hay
cuơm tûđ ăùơt úê ăíìu möơt (khoaên) mö taê muơc luơc ăïí cung cíịp möơt ăiïím truy nhíơp [1], hoùơc
chi tiïịt hún: “Möơt chuöîi kyâ tûơ ăùơt úê ăíìu möơt
(khoaên) mö taê trong möơt cöng cuơ thû muơc ăïí cung cíịp phûúng tiïơn tòm ặúơc (khoaên) mö taê ăoâ “Heading” coâ thïí lađ tïn ngûúđi, tïn cú quan, töí chûâc (tíơp thïí), khu vûơc ắa lyâ, nhan ăïì taâc phíím hoùơc möơt chuê ăïì.
“Heading”thûúđng ặúơc cung cíịp úê ăíìu möîi biïíu ghi muơc luơc hoùơc úê ăíìu möơt cöơt, möơt trang hoùơc möơt trang mađn hònh, trïn ăoâ coâ thïí coâ nhiïìu (khoaên) mö taê cho “heading” ăoâ [2] Cùn cûâ vađo chûâc nùng cuêa “heading”
lađ giuâp cho viïơc sùưp xïịp, töí chûâc caâc loaơi muơc luơc vađ tòm tađi liïơu, nhiïìu giaâo trònh vađ thû viïơn nûúâc ta, caê Bùưc líîn Nam, ăaô quen
dõch tûđ nađy lađ “tiïu ăïì” (tiïu ăïì mö taê, tiïu
ăïì taâc giaê, tiïu ăïì phín loaơi,…) trong giaêng daơy vađ thûơc tiïîn mö taê tađi liïơu cuông nhû töí chûâc muơc luơc (ăùơc biïơt lađ muơc luơc dûúâi daơng phiïịu) Möîi nûúâc ngoađi cuông thöịng nhíịt chó duđng möơt tûđ ăïí chó khaâi niïơm noâi trïn cho
TIÏỊN TÚÂI XÍY DÛƠNG BÖƠ TIÏU ĂÏÌ CHUÊ ĂÏÌ DUĐNG CHUNG
CHO CAÂC THÛ VIÏƠN VIÏƠT NAM
Bađn luíơn vïì thuíơt ngûô Böơ tiïu ăïì chuê ăïì (Subject headings) trong tiïịng Viïơt hiïơn nay Mö taê hiïơn traơng cöng taâc biïn muơc chuê ăïì thúđi gian qua Ăïì xuíịt caâc biïơn phaâp thûơc hiïơn ăïí aâp duơng Böơ tiïu ăïì chuê ăïì vađo thûơc tiïîn hoaơt ăöơng úê caâc cú quan TT-TV úê Viïơt Nam.
Vuô Vùn Sún
Höơi TT-TL Viïơt Nam
Trang 2tíịt caê caâc loaơi muơc luơc (kïí caê muơc luơc chuê
ăïì) Caâc nûúâc noâi tiïịng Anh duđng
“heading”, caâc nûúâc noâi tiïịng Phaâp sûê duơng
“vedette” Chuâng ta khöng nïn duđng “ăïì
muơc” vò seô khöng nhíịt quaân vúâi truýìn
thöịng, taơo ra sûơ khöng thöịng nhíịt trong
nûúâc, hún thïị nûôa dïî nhíìm líîn vúâi tûđ “ăïì
muơc” trong nhan ăïì tađi liïơu “Khung ăïì muơc
quöịc gia” (Rubrikator) do Viïơn Thöng tin
Khoa hoơc vađ Kyô thuíơt Trung ûúng (nay lađ
Trung tím Thöng tin KH&CN Quöịc gia)
dõch tûđ tiïịng Nga ăaô ặúơc sûê duơng tûđ hađng
chuơc nùm nay trong Hïơ thöịng thöng tin
quöịc gia, mađ thûơc chíịt lađ möơt khung phín
loaơi ăïí sùưp xïịp tađi liïơu theo kyâ hiïơu mön
ngađnh trong caâc íịn phíím thöng tin, chûâ
khöng phaêi möơt cöng cuơ ắnh chuê ăïì bùìng tûđ
ngûô, nhû chuâng ta ăang bađn
- Thuíơt ngûô “subject” (tûúng ûâng vúâi
“matieđre” trong tiïịng Phaâp) nïn dõch lađ
“chuê ăïì” trong möịi liïn hïơ vúâi caâc cuơm tûđ
liïn quan, ăaô tûđng ặúơc dõch tûúng ăöịi
thöịng nhíịt, nhû “Muơc luơc chuê ăïì”
(Catalogue de matieđres) ngay tûđ trûúâc 1954
úê Thû viïơn Pasquier (nay lađ Thû viïơn Quöịc
gia Viïơt Nam) vađ Thû viïơn Trûúđng Viïîn
Ăöng Baâc cöí; vađ “Biïn muơc chuê ăïì”
(Subject cataloging), khaâi niïơm ặúơc duđng
hiïơn nay caê úê Bùưc líîn Nam (song song vúâi
cuơm tûđ “Biïn muơc ăïì muơc” chó duđng úê möơt
söị thû viïơn ăaơi hoơc miïìn Nam)
Vò víơy, “Subject headings” nïn dõch lađ
“Böơ tiïu ăïì chuê ăïì”, lađ tíơp húơp caâc tiïu ăïì
chuê ăïì ăaô chuíín hoaâ vađ thöịng nhíịt, duđng ăïí
kiïịm soaât tñnh nhíịt quaân cuêa tïn (caâ nhín,
tíơp thïí, ắa ăiïím, sûơ víơt), nhan ăïì ăöìng
nhíịt, nhan ăïì tuđng thû ặúơc duđng lađm tiïu
ăïì mö taê khi biïn muơc, hay ăiïím truy nhíơp
khi tòm tin Trong khi ăoâ, böơ tûđ khoaâ hay tûđ
ăiïín tûđ chuíín (thesaurus) lađ tíơp húơp caâc tûđ
khoaâ ăaô ặúơc chuíín hoaâ vađ thöịng nhíịt, ra
ăúđi trong thúđi ăaơi cöng nghïơ thöng tin, chuê ýịu phuơc vuơ cho tòm tin (thûúđng kïịt húơp vúâi toaân tûê Boole) Tuy cuđng lađ caâc böơ tûđ vûơng coâ kiïím soaât, nhûng theo caâc giaâo trònh biïn muơc chñnh thöịng, böơ tûđ khoaâ hay tûđ ăiïín tûđ chuíín khaâc vúâi Böơ tiïu ăïì chuê ăïì úê chöî: caâc thuíơt ngûô ặúơc liïơt kï khöng nhíịt thiïịt chó duđng ăöơc líơp mađ coâ thïí kïịt húơp vúâi caâc thuíơt ngûô khaâc, thúđi ăiïím kïịt húơp thuíơt ngûô lađ híơu kïịt húơp [2,3] Ăaâng chuâ yâ lađ, trong thûơc tïị, ăöi khi thuíơt ngûô “thesaurus” ặúơc duđng ăïí chñ chung cho caê hai cöng cuơ noâi trïn [5,7] Thûơc tïị lađ cuông coâ ngûúđi phï phaân LCSH lađ laơc híơu, thñ duơ, chó duđng ăïí ắnh chó muơc cho saâch (mađ saâch röìi seô biïịn míịt trong tûúng lai), khöng tiïơn duơng so vúâi thesaurus trong viïơc ắnh chó muơc cho caâc bađi baâo chñ, khöng thïí sûê duơng cho viïơc tòm tin trong möi trûúđng ăiïơn tûê vađ trïn Web Trûúâc tònh hònh ăoâ, Thomas Mann, chuýn gia Phođng tra cûâu (tham khaêo) Thû viïơn Quöịc höơi Hoa Kyđ, ăaô giaêi thñch: Trong thúđi ăaơi cöng nghïơ thöng tin, LCSH víîn giûô nguýn giaâ trõ [9], vò:
- YÂ nghôa cuêa híìu hïịt caâc tiïu ăïì trong LCSH ăïìu do tríơt tûơ chùơt cheô cuêa caâc thađnh töị thuíơt ngûô quýịt ắnh, mađ phûúng phaâp híơu kïịt húơp theo toaân tûê Boole hoùơc caâc pheâp tòm cùn cûâ vađo mûâc ăöơ lín cíơn cuêa caâc tûđ khöng thïí quaân xuýịn ặúơc hïịt, cho nïn tiïìn kïịt húơp víîn coâ giaâ trõ riïng ngay caê trong tòm tin tûơ ăöơng;
- LCSH coâ möơt hïơ thöịng kïịt nöịi röơng raôi giûôa caâc tiïu ăïì cuêa LCSH vađ khung phín loaơi LCC, DDC;
- Sûơ hiïín thõ caâc chuöîi tiïìn kïịt húơp giuâp ngûúđi tòm tin dïî nhíơn thíịy hoùơc bao quaât ặúơc toađn böơ caâc phûúng aân tòm tûúng ûâng mađ hoơ khöng bao giúđ coâ thïí mûúđng tûúơng hay cuơ thïí hoâa trûúâc ặúơc trong caâc pheâp
Trang 3híơu kïịt húơp File dûô liïơu (cú súê dûô liïơu) cađng
lúân thò nhûông khaê nùng nhíơn biïịt nhû thïị laơi
cađng cíìn thiïịt;
- Trong LCSH, caâc tiïu ăïì hay thuíơt ngûô
ặúơc liïn kïịt chùơt cheô vúâi nhau bùìng möơt hïơ
thöịng röơng lúân caâc tham chiïịu qua laơi mađ seô
trúê thađnh vö duơng nïịu khöng sûê duơng caâc
daơng thûâc tiïìn kïịt húơp;
- Trong tûúng lai, LCSH seô phuơc vuơ caê
hai möi trûúđng: Muơc luơc thû viïơn trûơc tuýịn
vađ Web (Web khöng thay thïị cho muơc luơc)
Möơt khi saâch ăiïơn tûê phaât triïín thò LCSH
víîn phaât huy taâc duơng;
- Chûúng trònh Biïn muơc trong xuíịt baên
phíím trûơc tuýịn (OCIP) seô giuâp caâc thû
viïơn duy trò caâc tiïu ăïì tiïìn kïịt húơp cuêa
LCSH trong OPAC cuông nhû ặa caâc ýịu töị
cuêa LCSH do caân böơ thû viïơn choơn loơc vađo
trong caâc ăíìu muơc Web (Web header) liïn
quan ăïịn caâc nhađ xuíịt baên tham gia trûơc
tuýịn Ăiïìu nađy coâ thïí giuâp khai thaâc ặúơc
caâc khaê nùng tiïìn kïịt húơp vađ híơu kïịt húơp cuêa
OPAC vađ cuông giuâp khai thaâc LCSH nhiïìu
hún trong möi trûúđng tòm tin ăiïín hònh lađ
híơu kïịt húơp cuêa Web
Hiïơn traơng biïn muơc chuê ăïì úê nûúâc ta
ÚÊ nûúâc ta, do hoađn caênh lõch sûê vađ aênh
hûúêng cuêa caâc truýìn thöịng biïn muơc nûúâc
ngoađi (Phaâp, Nga, Hoa Kyđ,…), vai trođ cuêa
muơc luơc chuê ăïì ăaô ặúơc nhòn nhíơn möîi núi,
möîi luâc, möơt khaâc Vò thïị, cöng taâc ắnh chuê
ăïì hay biïn muơc chuê ăïì coâ nhûông giai ăoaơn
phaât triïín vađ hònh thaâi khaâc nhau Trong thúđi
Phaâp thuöơc (trûúâc 1954), caâc thû viïơn do
ngûúđi Phaâp thiïịt líơp (thñ duơ Thû viïơn Trung
ûúng Pierre Pasquier (nay lađ Thû viïơn Quöịc
gia Viïơt Nam), Thû viïơn Trûúđng Viïîn Ăöng
Baâc cöí (nay thuöơc Viïơn Thöng tin Khoa hoơc
Xaô höơi), caâc thû viïơn y dûúơc úê miïìn Bùưc vađ
möơt söị thû viïơn úê miïìn Nam ăïìu coâ muơc luơc
chuê ăïì (catalogue de matieđres) Thúđi kyđ ăíịt nûúâc bõ chia cùưt (1954-1975): ÚÊ miïìn Bùưc, vúâi aênh hûúêng cuêa phûúng phaâp luíơn thû viïơn hoơc Xö viïịt, vai trođ cuêa muơc luơc chuê ăïì khöng ặúơc ăïì cao (caâc thû viïơn híìu nhû ngûđng töí chûâc phûúng tiïơn tra cûâu nađy) Viïơc ắnh chuê ăïì bùìng tûđ ngûô chó giúâi haơn trong khuön khöí xíy dûơng Baêng tra chuê ăïì-chûô caâi phuơc vuơ tra cûâu Muơc luơc phín loaơi, vađ biïn soaơn caâc baêng tra chuê ăïì hoùơc baêng tra tûđ khoâa cho caâc íịn phíím thû muơc noâi riïng vađ íịn phíím thöng tin noâi chung
ÚÊ miïìn Nam, vúâi aênh hûúêng cuêa phûúng phaâp luíơn thû viïơn hoơc Íu Myô, muơc luơc chuê ăïì (goơi lađ muơc luơc ăïì muơc) ặúơc tiïịp tuơc töí chûâc vađ sûê duơng röơng raôi
Sau ngađy ăíịt nûúâc thöịng nhíịt, nhiïìu thû viïơn úê miïìn Nam (ăùơc biïơt lađ nhûông thû viïơn cöng cöơng múâi thađnh líơp) cuông giöịng nhû miïìn Bùưc khöng duy trò hoùơc töí chûâc muơc luơc chuê ăïì Cho túâi cuöịi nhûông nùm 80 cuêa thïị kyê trûúâc, víịn ăïì ắnh chuê ăïì ăïí töí chûâc muơc luơc chuê ăïì múâi díìn díìn ặúơc nhíơn thûâc laơi caê trong thûơc tiïîn biïn muơc líîn trong cöng taâc ăađo taơo thû viïơn hoơc, nhíịt lađ úê hïơ thöịng thû viïơn ăaơi hoơc caâc tónh phña Nam Cuông vađo thúđi gian nađy (cuöịi nhûông nùm 80, ăíìu nhûông nùm 90 thïị kyê trûúâc) vúâi trađo lûu xíy dûơng cú súê dûô liïơu (ăíìu tiïn vúâi sûơ höî trúơ cuêa phíìn mïìm CDS/ISIS), nhiïìu cú quan thöng tin vađ thû viïơn trong caê nûúâc ăaô ăííy maơnh viïơc ắnh chuê ăïì bùìng tûđ khoâa, trûúâc lađ tûđ khoâa tûơ do, sau lađ tûđ khoâa coâ kiïím soaât (dûơa trïn Böơ tûđ khoâa cuêa Thû viïơn Quöịc gia, Böơ tûđ khoâa KHCN cuêa Trung tím Thöng tin KH&CN Quöịc gia, Böơ tûđ khoâa cuêa Trung tím Thöng tin Böơ Thuêy saên,…) Cođn Cíu laơc böơ thû viïơn ăaơi hoơc caâc tónh phña Nam, vúâi nođng cöịt lađ Thû viïơn Cao hoơc thuöơc Ăaơi hoơc KHTN Tp Höì Chñ Minh, ăaô ăííy maơnh thûơc hađnh vađ ăađo taơo ắnh chuê ăïì
Trang 4bùìng subject headings, trûúâc lađ sûê duơng Böơ
Khung ăïì muơc cuêa Thû viïơn cao hoơc trong
hïơ thöịng muơc luơc trûơc tuýịn, sau lađ sûê duơng
tađi liïơu “Choơn tiïu ăïì ăïì muơc cho thû viïơn”,
biïn soaơn nùm 1999, dûơa trïn tađi liïơu cuđng
tïn cuêa Phaâp (Choix de vedettes matieđres ađ
l’intention des bibliotheđques) Möơt vađi thû
viïơn vađ trung tím hoơc liïơu nhû Thû viïơn
KHTH Tp Höì Chñ Minh, Thû viïơn Trûúđng
Ăaơi hoơc Cíìn Thú,… ăaô sûê duơng trûơc tiïịp
nguýn baên tiïịng Anh LC Subject Headings
ăïí ắnh chuê ăïì Sau khi tra cûâu ặúơc tiïu ăïì
thñch húơp thò coâ núi dõch vađ chuíín hoâa thađnh
tiïu ăïì tiïịng Viïơt, coâ núi duđng luön tiïu ăïì
tiïịng Anh ăïí ặa vađo muơc luơc chuê ăïì Bûúâc
sang thïị kyê 21, vúâi xu hûúâng höơi nhíơp vađ cú
höơi húơp taâc quöịc tïị phaât triïín, víịn ăïì chuíín
hoâa nghiïơp vuơ ặúơc ăùơt ra Möơt söị cuöơc höơi
thaêo liïn quan ăaô ặúơc töí chûâc Khöí míîu
biïn muơc ăoơc maây MARC21, Khung phín
loaơi DDC 14 vađ Quy tùưc biïn muơc AACR2
líìn lûúơt ặúơc dõch vađ xuíịt baên bùìng tiïịng
Viïơt Ăoâ lađ nhûông chuíín cuêa Hoa Kyđ ăaô
ặúơc phöí duơng úê nhiïìu nûúâc trïn thïị giúâi,
taơo ăiïìu kiïơn cho caâc thû viïơn Viïơt Nam
trao ăöíi thöng tin trong vađ ngoađi nûúâc Tuy
nhiïn, taơi cuöơc höơi thaêo thaâng 9 nùm 2001
vïì hïơ thöịng vađ caâc chuíín cho thû viïơn Viïơt
Nam do RMIT töí chûâc vađ Atlantic
Philanthropies Foundation tađi trúơ, víịn ăïì
dõch LCSH chûa ặúơc ûu tiïn ăùơt ra vò:
trong nûúâc cođn töìn taơi hai thûơc tiïîn ắnh chuê
ăïì (theo tûđ khoâa vađ theo tiïu ăïì chuê ăïì);
khöịi lûúơng cuêa LCSH quaâ lúân vađ coâ quaâ
nhiïìu tiïu ăïì chó thñch húơp vúâi caâc nûúâc Íu
Myô; khi dõch sang tiïịng Viïơt thò saên phíím
coâ ặúơc chó giuâp chuíín hoâa xûê lyâ vađ trao ăöíi
thöng tin trong phaơm vi quöịc gia, chûâ
khöng phaêi vò muơc ăñch höơi nhíơp quöịc tïị
(Phûúng phaâp luíơn mang tñnh quöịc tïị,
nhûng cöng cuơ laơi mang tñnh quöịc gia)
Ngoađi ra, cöng sûâc, thúđi gian vađ kinh phñ dađnh cho viïơc nađy khöng nhoê (nhíịt lađ khöịi lûúơng dõch, böí sung, Viïơt hoâa vađ sùưp xïịp thuíơt ngûô) mađ caâc cú quan tađi trúơ chûa sùĩn sađng vađo cuöơc
Hiïơn nay tònh hònh coâ khaâc, bïn caơnh viïơc mö taê, töí chûâc vađ quaên lyâ, xu hûúâng thïị
giúâi ngađy cađng chuâ troơng ăïịn truy cíơp vađ
khai thaâc nguöìn tađi liïơu vađ thöng tin (möơt
minh chûâng lađ: sùưp túâi Quy tùưc biïn muơc Anh-Myô AACR2 seô ăöíi tïn thađnh Quy tùưc
mö taê vađ truy cíơp nguöìn (RDA) Cho nïn viïơc ăa daơng hoâa caâc ăiïím truy cíơp thöng
tin ăöịi vúâi tûđng cú quan thöng tin, thû viïơn (chûa noâi ăïịn caê nûúâc) lađ cíìn thiïịt vađ húơp quy luíơt Chuâng ta cođn nhúâ, biïn muơc thuê cöng vúâi muơc luơc truýìn thöịng chó cung cíịp cho ăöơc giaê hoùơc ngûúđi tòm tin möơt söị ăiïím truy cíơp haơn chïị: taâc giaê, nhan ăïì chñnh, kyâ hiïơu phín loaơi, kyâ hiïơu xïịp giaâ, tiïu ăïì chuê ăïì (nïịu coâ muơc luơc chuê ăïì) Biïn muơc ăoơc maây ăaô múê röơng vađ ăa daơng hoâa khaê nùng truy cíơp tađi liïơu lïn ríịt nhiïìu: ngoađi caâc ýịu töị noâi trïn, ăöơc giaê hoùơc ngûúđi tòm tin coâ thïí tra cûâu theo caâc loaơi nhan ăïì khaâc (nhan ăïì song song, nhan ăïì phíìn (tíơp), nhan ăïì tuđng thû), tïn nhađ xuíịt baên/phaât hađnh, núi xuíịt baên, nùm xuíịt baên, chó söị ISBN, ISSN, caâc
loaơi tûđ khoâa,… Nhû víơy, tuđy khaê nùng vađ
ăiïìu kiïơn, caâc thû viïơn vađ cú quan thöng tin
coâ thïí song song tiïịn hađnh hai caâch ắnh chuê ăïì: ắnh tiïu ăïì chuê ăïì ăïí töí chûâc muơc luơc chuê ăïì (theo phûúng phaâp tiïìn kïịt húơp caâc thuíơt ngûô, tûâc lađ sûê duơng caâc tiïu ăïì chuê ăïì phûâc húơp coâ sùĩn trong caâc böơ tiïu ăïì chuê ăïì) vađ ắnh tûđ khoâa (giuâp cho ngûúđi tòm tin tûơ kïịt húơp thuíơt ngûô ăún, cuông ặúơc kiïím soaât, trong quaâ trònh tòm kiïịm tađi liïơu: híơu
kïịt húơp) Caê hai caâch ăïìu coâ ûu thïị riïng,
khöng thïí phuê ắnh hoùơc thay thïị nhau, traâi laơi chuâng höî trúơ cho nhau vò lúơi ñch cuêa viïơc
Trang 5tra cûâu tòm tin Caê hai ăïìu sûê duơng caâc böơ tûđ
vûơng coâ kiïím soaât: möơt bïn lađ böơ tiïu ăïì
chuê ăïì (subject headings), möơt bïn lađ böơ tûđ
khoâa coâ kiïím soaât hay tûđ ăiïín tûđ chuíín
(thesaurus) Möơt bïn mang tñnh khuön míîu,
kinh ăiïín (LCSH ra ăúđi nùm 1897), möơt bïn
gíìn guôi vúâi cöng nghïơ thöng tin hiïơn ăaơi
(ăùơc biïơt ăang phaât triïín theo hûúâng ắnh
chó muơc vađ tòm tin toađn vùn trïn Internet), coâ
caâch sûê duơng thín thiïơn vúâi ngûúđi duđng vađ
linh hoaơt hún, tuy mûâc ăöơ chñnh xaâc trong
kïịt quaê tòm nhiïìu khi thíịp hún Nhûông thû
viïơn nađo nhiïìu nùm ăaô thûơc hiïơn möơt trong
hai caâch noâi trïn thò coâ thïí tiïịn hađnh thïm
caâch kia (viïơc höìi cöị tuđy theo khaê nùng vađ
ăiïìu kiïơn) Trong trûúđng húơp caâc thû viïơn
khöng thïí ăöìng loaơt tiïịn hađnh ắnh chuê ăïì
(ắnh chó muơc) theo caê hai caâch thò baên thín
viïơc biïn soaơn Böơ tiïu ăïì chuê ăïì ăñch thûơc
cuông giuâp cho viïơc chuíín hoâa cöng taâc ắnh
chuê ăïì vađ trao ăöíi thöng tin giûôa caâc thû
viïơn trong nûúâc ăaô coâ truýìn thöịng hoùơc
chuê trûúng xíy dûơng muơc luơc chuê ăïì Xeât vïì
mùơt lõch sûê vađ lyâ thuýịt, viïơc ắnh chuê ăïì
bùìng tiïu ăïì chuê ăïì lađ ăöịi tûúơng nghiïn cûâu
cuêa thû viïơn hoơc (nhíịn maơnh ăïịn muơc ăñch
xíy dûơng muơc luơc chuê ăïì) vađ viïơc ắnh tûđ
khoâa lađ ăöịi tûúơng nghiïn cûâu cuêa thöng tin
hoơc (nhíịn maơnh túâi lyâ thuýịt tòm tin) Víịn
ăïì úê chöî, thûơc hiïơn caê hai caâch hiïín nhiïn
lađ töịn keâm Theo TS Lois Mai Chan, kïí tûđ
khi coâ biïn muơc ăoơc maây, caâc tûđ khoâa (xuíịt
xûâ tûđ nhan ăïì, tûđ cuơm tûđ tiïu ăïì chuê ăïì hay
bíịt kyđ chöî nađo khaâc trong biïíu ghi) múâi
ặúơc duđng nhû möơt ăiïím truy cíơp thöng tin
trong phíìn lúân caâc muơc luơc trûơc tuýịn vađ
muơc luơc trïn CD-ROM [1] Nhû víơy, úê Hoa
Kyđ ăaô coâ möơt giaêi phaâp trung dung coâ thïí aâp
duơng lađ: caâc thû viïơn ăang duđng LCSH, coâ
thïí ruât ra tûđ cöng cuơ nađy caâc tûđ khoâa lađ tiïu
ăïì ăún thuíơt ngûô (uniterm) hoùơc nùìm trong
cuơm tûđ tiïu ăïì chuê ăïì, ăïí kïịt húơp khi tòm tin theo kiïíu tûđ khoâa, mađ khöng phaêi ắnh tûđ khoâa theo möơt thesaurus xíy dûơng riïng
Trïn thïị giúâi, viïơc sûê duơng caâc phûúng phaâp ắnh chuê ăïì bùìng tûđ ngûô cuông ríịt ăa daơng ngay trong möơt nûúâc Taơi caâc nûúâc noâi tiïịng Anh: LCSH ặúơc sûê duơng phöí biïịn, ăùơc biïơt úê Hoa Kyđ, Anh, UÂc vađ Canaăa Ba nûúâc sau ăïìu böí sung nhûông tiïu ăïì ăùơc thuđ cuêa nûúâc mònh vađo LCSH Taơi Thaâi Lan, Höơi thû viïơn ăaô biïn soaơn möơt böơ Subject Headings bùìng tiïịng Thaâi, trong khi coâ núi víîn sûê duơng trûơc tiïịp LCSH vađ Sears List of Subject Headings Cođn caâc thû viïơn chuýn ngađnh: Ngín hađng, Xíy dûơng, Vùn hoâa, Nöng nghiïơp (chùn nuöi),… laơi xíy dûơng caâc Böơ tûđ khoâa (thesaurus) riïng phuơc vuơ cho viïơc ắnh chó muơc trong cú súê dûô liïơu (tûúng tûơ nhû úê Viïơt Nam) Phaâp vađ möơt söị nûúâc noâi tiïịng Phaâp: sûê duơng RAMEAU (Reâpertoire d’autoriteâ-matieđre encyclopeâdique et alphabeâtique unifieâ) do TVQG Phaâp biïn soaơn nùm 1980, duđng cho nhiïìu loaơi hònh thû viïơn úê Phaâp vađ möơt söị nûúâc noâi tiïịng Phaâp
Biïơn phaâp thûơc hiïơn
Möơt khi ăaô thöịng nhíịt chuê trûúng biïn soaơn Böơ tiïu ăïì chuê ăïì chuíín hoâa duđng cho caâc thû viïơn Viïơt Nam thò nïn theo kinh nghiïơm cuêa nhiïìu nûúâc trïn thïị giúâi (thñ duơ, Canaăa) lađ: dûơa trïn cú súê dõch coâ choơn loơc möơt cöng cuơ cuêa nûúâc ngoađi ăaô ặúơc xíy dûơng vúâi chñnh saâch roô rađng, nguýn tùưc vađ phûúng phaâp luíơn khoa hoơc, ăaô tûđng ặúơc chónh lyâ vađ cíơp nhíơt nhiïìu líìn vađ coâ uy tñn hađng chuơc nùm nay nhû LCSH, Sears List
of Subject headings, RAMEAU,… kïịt húơp
vúâi viïơc lûúơc boê caâc tiïu ăïì thiïn vïì Íu Myô vađ böí sung nhûông tiïu ăïì vïì Viïơt Nam vađ ăùơc thuđ cuêa Viïơt Nam
Trang 6RAMEAU (Danh muơc caâc chuê ăïì coâ
kiïím soaât mang tñnh baâch khoa, sùưp xïịp
theo chûô caâi) lađ ngön ngûô ắnh chuê ăïì khaâ
nöíi tiïịng, ặúơc sûê duơng úê Thû viïơn Quöịc
gia, caâc thû viïơn ăaơi hoơc, nhiïìu thû viïơn
cöng cöơng vađ thû viïơn nghiïn cûâu, cuông nhû
caâc töí chûâc tû nhín úê Phaâp Tuy nhiïn,
khöng nïn sûê duơng Danh muơc nađy lađm cú súê
cho viïơc biïn soaơn Böơ tiïu ăïì chuê ăïì cuêa
Viïơt Nam, vò RAMEAU hiïơn ặúơc cíơp nhíơt
vađ phaât triïín dûơa vađo INTERMARC vađ
UNIMARC (trong khi ta ăang sûê duơng
MARC21 vađ caâc chuíín ăöìng böơ cuêa Hoa
Kyđ nhû DDC, AACR2)
LCSH duđng cho caâc thû viïơn cöng cöơng,
thû viïơn ăaơi hoơc vađ thû viïơn nghiïn cûâu lúân
(trïn 1 triïơu ăíìu saâch) vađ lađ möơt cöng cuơ
khöng thïí thiïịu trong kiïím soaât thû muơc,
theo ăoâ caâc thû viïơn thu thíơp, töí chûâc vađ
phöí biïịn tađi liïơu Viïơc sûê duơng röơng raôi
LCSH taơo ăiïìu kiïơn sûê duơng caâc ăiïím truy
cíơp ăöìng nhíịt (bùìng tiïịng Anh) vađ tòm ặúơc
caâc tađi liïơu úê bíịt kyđ thû viïơn nađo trong thïị
giúâi noâi tiïịng Anh ăang duđng LCSH ăïí ắnh
chuê ăïì Mùơc díìu phaơm vi bao quaât röơng vađ
toađn diïơn nhûng LCSH khöng ăaâp ûâng ýu
cíìu cuêa moơi thû viïơn nhíịt lađ caâc thû viïơn
chuýn khoa vađ chuýn ngađnh lúân (thñ duơ,
Thû viïơn Y hoơc Quöịc gia Hoa Kyđ sûê duơng
MeSH) Ăöịi vúâi Viïơt Nam, dûơa vađo LCSH
ăïí dõch toađn böơ vađ sau ăoâ biïn soaơn thađnh
Böơ tiïu ăïì chuê ăïì cuêa Viïơt Nam lađ chuýơn
khöng khaê thi vïì phûúng diïơn thúđi gian,
nhín lûơc, kinh phñ vò khöịi lûúơng quaâ lúân
(LC Subject Headings múâi ăíy ặúơc xuíịt
baên thađnh 5 tíơp khöí lúân, mađu ăoê) Ngoađi ra,
ríịt nhiïìu tiïu ăïì (ăùơc biïơt lađ tïn ngûúđi, tïn
tíơp thïí, ắa danh, sûơ kiïơn, nhan ăïì, dín töơc,
tön giaâo,…) quaâ thiïn vïì Íu Myô, khöng
phaên aânh nöơi dung vöịn tû liïơu cuêa caâc thû
viïơn nûúâc ta, xa laơ vúâi nhu cíìu tin vađ ngûúđi
tòm tin Viïơt Nam
Theo chuâng töi, coâ leô dûơa vađo Danh muơc tiïu ăïì chuê ăïì Sears lađ thñch húơp hún caê Danh muơc chó göìm möơt tíơp nađy (xuíịt baên líìn thûâ 19) coâ thïí coi lađ tíơp húơp con cuêa LCSH, vúâi hïơ thöịng tham chiïịu ăún giaên hún Noâ cung cíịp möơt danh muơc cú baên bao göìm nhiïìu tiïu ăïì chùưc chùưn lađ cíìn thiïịt cho caâc thû viïơn nhoê (dûúâi 1 triïơu ăíìu saâch, chuê ýịu lađ thû viïơn cöng cöơng vađ thû viïơn trûúđng hoơc) cuđng vúâi caâc míîu vađ thñ duơ hûúâng díîn ngûúđi biïn muơc taơo thïm caâc tiïu ăïì khi cíìn thiïịt Chñnh nhúđ tñnh mïìm deêo vađ khaê nùng múê röơng mađ Danh muơc Sears coâ thïí ăaâp ûâng nhu cíìu cuêa caâc loaơi thû viïơn khaâc nhau trong nhiïìu nùm nay Möơt ûu ăiïím nûôa cuêa Sears lađ: bïn caơnh caâc tiïu ăïì cođn keđm theo caâc chó söị phín loaơi DDC 14 (Khung phín loaơi vûđa múâi ặúơc dõch úê nûúâc ta) ăïí tiïơn kiïím chûâng líîn nhau vađ chñnh xaâc hoâa quaâ trònh phín loaơi vađ ắnh chuê ăïì Nhûúơc ăiïím cuêa Sears lađ thiïịu vùưng nhûông tiïu ăïì chuê ăïì chuýn síu, ăùơc biïơt vïì khoa hoơc vađ kyô thuíơt Chñnh vò víơy, ăïí ăaâp ûâng ýu cíìu cuêa caâc thû viïơn nûúâc ta (nhíịt lađ caâc thû viïơn lúân), viïơc böí sung caâc tiïu ăïì chi tiïịt, cíìn thiïịt cho Viïơt Nam, choơn loơc tûđ LCSH, cöơng thïm möơt loaơt chuê ăïì ăùơc thuđ cuêa Viïơt Nam (tûơ taơo líơp theo phûúng phaâp luíơn cuêa Sears vađ LCSH) lađ ăiïìu nhíịt thiïịt phaêi lađm
Ngoađi ra, cíìn chuýín ăöíi caâch diïîn ăaơt
vađ sùưp xïịp thuíơt ngûô theo ngûô phaâp vađ cuâ
phaâp tiïịng Viïơt Thñ duơ: Tiïu ăïì “ Freedom
of speech” lađ cuơm tûđ coâ giúâi tûđ vúâi cíịu truâc
ngûô phaâp tiïịng Anh, nhûng khi chuýín sang tiïịng Viïơt: “Tûơ do ngön luíơn”, thò cíịu truâc
ăoâ chó lađ cuơm danh tûđ thuíìn tuây mađ thöi;
Tiïu ăïì “Artificial satellites, Soviet” trong nguýn baên tiïịng Anh coâ tríơt tûơ tûđ lađ ăaêo, nhûng khi chuýín sang tiïịng Viïơt: “Vïơ tinh nhín taơo Liïn Xö”, thò tríơt tûơ ăoâ lađ xuöi Hoùơc nhiïìu thuíơt ngûô tiïịng Anh cíìn coâ tûđ
Trang 7böí nghôa trong ngoùơc ăún, nhûng tiïịng Viïơt
thò khöng cíìn, thñ duơ, Seals (Animals) phín
biïơt vúâi Seals (devices), khi chuýín sang
tiïịng Viïơt chó ăún giaên lađ “Haêi cííu” Ngoađi
ra, cođn phaêi líơp tham chiïịu cho caâc tûđ (ăöìng
nghôa, liïn quan,…) chó coâ trong tiïịng Viïơt
Caâch lûơa choơn thuíơt ngûô lađm tiïu ăïì trong
söị caâc thuíơt ngûô hay nhoâm tûđ tûúng ặúng
(ăöìng nghôa) cíìn theo nhûông quy tùưc ûu tiïn
mađ Cutter ăaô nïu ra [3], nhû sau:
- Thuíơt ngûô phaêi quen thuöơc nhíịt ăöịi vúâi
ăöng ăaêo cöng chuâng
- Thuíơt ngûô phaêi ặúơc sûê duơng nhiïìu
nhíịt trong caâc muơc luơc
- Thuíơt ngûô coâ ñt nghôa nhíịt
- Thuíơt ngûô xuíịt hiïơn ăíìu tiïn trong baêng
chûô caâi
- Thuíơt ngûô lađm cho chuê ăïì tiïịp cíơn (xïịp
gíìn) vúâi caâc chuê ăïì khaâc liïn quan
Möơt ăiïìu cíìn lûu yâ nûôa lađ coâ thïí tíơn duơng
MARC21 (Authority data format) trong quaâ
trònh biïn soaơn Böơ tiïu ăïì chuê ăïì ăïí chñnh
xaâc hoâa, giaêm búât cöng sûâc, tùng tiïịn ăöơ vađ
ăùơc biïơt trong viïơc hiïơu ăñnh, chónh lyâ hađng
loaơt caâc tiïu ăïì möîi khi coâ cíơp nhíơt vađ sûêa
ăöíi Ngoađi ra, viïơc sûê duơng khöí míîu nađy
cuêa MARC21 coâ thïí taơo ra möơt cú súê dûô
liïơu tiïu ăïì chuê ăïì tra cûâu trûơc tuýịn,
thûúđng xuýn cíơp nhíơt, thay vò sûê duơng íịn
baên khi ắnh chuê ăïì (ắnh chó muơc), nhû
Thû viïơn Quöịc höơi Hoa Kyđ ăaô lađm
Bïn caơnh nhûông khoâ khùn vađ thaâch thûâc,
viïơc biïn soaơn möơt böơ tiïu ăïì chuê ăïì duđng
cho caâc thû viïơn Viïơt Nam cuông coâ möơt söị
thuíơn lúơi: möơt böơ phíơn thû viïơn nûúâc ta (ăùơc
biïơt lađ hïơ thöịng thû viïơn ăaơi hoơc vađ trung
tím hoơc liïơu caâc tónh phña Nam ăaô coâ kinh
nghiïơm ắnh chó muơc tađi liïơu theo tiïu ăïì
chuê ăïì), möơt vađi thû viïơn ăaô tûđng sûê duơng
trûơc tiïịp LCSH nguýn baên tiïịng Anh vađ tûđ
ăoâ tñch luôy ặúơc möơt khöịi lûúơng tiïu ăïì ăaô
dõch sang tiïịng Viïơt, phaên aânh caâc chuê ăïì liïn quan ăïịn nöơi dung vöịn tû liïơu úê Viïơt Nam; kinh nghiïơm chuíín hoâa tûđ vûơng trong quaâ trònh biïn soaơn caâc böơ tûđ khoâa cuông giuâp ñch ríịt nhiïìu vò baên chíịt cuêa Böơ tiïu ăïì chuê ăïì cuông lađ chuíín hoâa tûđ vûơng trong bûúâc ăíìu tiïn; Töí chûâc Atlantic Philanthropie ăang coâ yâ ắnh tađi trúơ möơt phíìn cho dûơ aân nađy,…
Böơ tiïu ăïì chuê ăïì Viïơt Nam nïịu ặúơc biïn soaơn chùưc chùưn seô höî trúơ ăùc lûơc cho viïơc aâp duơng AACR2 vađ MARC21 (Khöí míîu thû muơc), hai cöng cuơ ăaô ặúơc dõch vađ aâp duơng úê Viïơt Nam Ăíy lađ cöng viïơc ăöì söơ mang tñnh chuíín hoaâ, ăođi hoêi phaêi tñnh toaân kyô vïì nhín lûơc vađ tađi chñnh cuông nhû viïơc thađnh líơp Höơi ăöìng tû víịn hoùơc Ban chó ăaơo bao göìm ăaơi diïơn cuêa caâc loaơi hònh thû viïơn trong caê nûúâc (vađ nïịu coâ thïí, múđi thïm caê caâc nhađ ngön ngûô hoơc) ăïí ăaêm baêo chíịt lûúơng vađ coâ sûơ ăöìng thuíơn vïì sau
1 Cataloging and classification: An introduction / Lois Mai Chan – 2nd ed – New York [etc.]: McGraw-Hill, Inc., 1981 – XXII, 519 p.
2 Introduction to cataloging and classification / Bohdan S Wynar – 8th ed / A.G Taylor – Englewood, (CO) : Libraries unltd, inc, 1992 – XVII, 633 p
3 Cataloguing / E.J Hunter, K.G.B Bakewell – 3rd ed / rev and exp by E.J Hunter – Lond.: LA Publ., 1991 – XXVII, 307 p
4 Library of Congress Subject Headings: Principles and appli-cation / Lois Mai Chan – 3rd ed –– Englewood, (CO) : Libraries unltd, inc, 1995 – XIV, 541 p
5 Library of Congress Subject Headings - LCSH comprise a thesaurus (in the information technology sense) of subject head-ings,… (Source: WWW)
6 Sears List of Subject Headings (Source: WWW)
7 MARC 21: Format for bibliographic data, including guidelines for content designation – 1999 ed – Wash.: LC; Ottawa: NLC,
1999 – Trûúđng 6XX
8 MARC 21: Concise Authority Data – http://lcweb.loc.gov/marc html
9 Is precoordination unneccessary in LCSH? Are Websites more important to Catalog than books? / Thomas Mann – http://lcweb.loc.gov/catdir/bibcontrol/mann_paper html
Tađi liïơu tham khaêo