Một aneurysm lớn tại bụng nếu tìm thấy sớm, có thể chữa bằng giải phẫu, thay thế phần động mạch bị mỏng, kết quả rất khả quan.. Các loại aneurysm: Có 3 loại chính, aortic aneurysm mỏng đ
Trang 1Aneurysm - Động Mạch Nổi Phình
Aneurysm, tạm dịch là động mạch nổi phình
Thành động mạch nổi phồng như bong bóng; tại nơi nổi phồng thành (wall) động mạch mỏng hơn bình thường và dễ vỡ khi áp suất lên cao Tình trạng bất thường này gọi là aneurysm Động mạch là mạch máu đem máu chứa dưỡng khí (oxygen rich blood) từ tim đến những bộ phận khác trong cơ thể Khi động mạch phình lớn, tại nơi này thành động mạch rất mỏng nên dễ vỡ, và khi vỡ gây xuất huyết trong cơ thể, đưa đến tử vong
Hầu hết aneurysm xuất hiện tại động mạch vành (aorta), động mạch lớn nhất trong cơ thể Động mạch vành bắt đầu từ tâm thất trái đi suốt cơ thể qua lồng ngực và bụng, aneurysm tại lồng ngực có tên là thoracic aortic aneurysm (TAA); aneurysm tại bụng có tên là abdominal aortic aneurysm (AAA)
Aneurysm có thể xuất hiện tại bất cứ động mạch nào trong cơ thể, trong não bộ, tim, ruột, chân tay… Khi một aneurysm trong não bộ vỡ, gây xuất huyết tạo ra đột quỵ (stroke)
Khoảng 15,000 người Hoa Kỳ chết mỗi năm vì vỡ aneurysm tại bụng; chứng xuất huyết này là nguyên nhân thứ 10 gây tử vong cho những nam nhân trong tuổi 50 trở lên
Nhiều trường hợp aneurysm có thể ngăn ngừa tử vong nếu chẩn đoán sớm và chữa trị kịp thời Trước khi một aneurysm nở lớn và tạo ra triệu chứng, bác sĩ cần tìm kiếm dấu vết của aneurysm trong những người có tỷ lệ (dễ bị bệnh) cao: Những nam nhân trong tuổi 65-75, hút thuốc lá trong cuộc đời (khoảng 100 điếu) cần được thử nghiệm để tìm kiếm aneurysm
Khi tìm thấy kịp thời, việc chữa trị aneurysm có thể bắt đầu bằng dược phẩm hoặc giải phẫu Bác sĩ có thể dùng dược phẩm để giảm nhịp tim và giảm huyết áp Việc giảm nhịp tim và huyết áp sẽ giảm cơ hội vỡ aneurysm
Một aneurysm lớn tại bụng nếu tìm thấy sớm, có thể chữa bằng giải phẫu, thay thế phần động mạch bị mỏng, kết quả rất khả quan
Các loại aneurysm: Có 3 loại chính, aortic aneurysm (mỏng động mạch vành bao gồm cả aneurysm tại ngực và aneurysm tại bụng), cerebral aneurysm (mỏng động mạch não bộ),
và peripheral aneurysm (mỏng động mạch ngoại biên như chân tay)
Mỏng động mạch vành (aortic aneurysm) bao gồm TAA và AAA
Trang 2I Phình động mạch vành tại ngực -Thoracic Aortic Aneurysm (TAA)
Khoảng 25% các loại aneurysm là TAA Hầu hết TAA không gây triệu chứng, ngay cả khi aneurysm nở rất lớn Khoảng 50% bệnh nhân nhận ra một vài triệu chứng TAA được tìm thấy một cách tình cờ do việc sử dụng CT scan khi chẩn đoán các chứng bệnh khác
Trong loại TAA thường thấy, thành động mạch vành trở nên mỏng và khoảng động mạch gần tim phình nở lớn Vì thế, van giữa tim và động mạch vành, aortic valve, không thể đóng kín và máu dội ngược về tim thay vì theo động mạch vành luân lưu đi khắp cơ thể Hiếm hơn là loại TAA ở xa tim, loại aneurysm này thường do chấn thương tại ngực trong những tai nạn lưu thông
II Phình động mạch vành tại bụng - Abdominal Aortic Aneurysm (AAA)
Có 4 loại phình động mạch vành tại bụng (AAA) AAA có thể phình to mà gây không gây triệu chứng Khoảng 20% các AAA bị vỡ
Hình A: động mạch vành bình thường Hình B: phình động mạch vành tại ngực, TAA (nằm sau trái tim) Hình C: phình động mạch vành tại bụng, AAA, bên dưới động mạch
thận
Trang 3III Phình động mạch não bộ - Cerebral Aneurysm
Aneurysm xuất hiện tại động mạch trong não bộ gọi là cerebral aneurysms, đôi khi còn được gọi là: “berry aneurysms” vì những chỗ nổi phình này có kích thước của một trái dâu nhỏ (berry) Hầu hết các aneurysm tại não bộ không tạo triệu chứng cho đến khi phình lớn, bắt đầu rỉ máu, hoặc vỡ
Hình trên minh họa hình ảnh thường thấy của aneurysm tại não bộ
Khi aneurysm vỡ, xuất huyết trong não bộ gây đột quỵ Dấu hiệu và triệu chứng bao gồm cơn nhức đầu dữ dội xuất hiện thình lình, buồn nôn, ói mửa, cổ đông cứng, bại xuội một phần cơ thể, cấm khẩu không nói được, và ngay cả bất tỉnh, hôn mê hoặc tử vong Sự nguy hiểm của aneurysm trong não bộ tùy thuộc vào kích thước, và vị trí tại não bộ, rỉ máu hay vỡ, và tuổi tác cũng như tình trạng sức khỏe toàn diện
IV Mỏng động mạch ngoại biên - Peripheral Aneurysm
Aneurysm xuất hiện tại những động mạch khác, ngoài động mạch vành và động mạch tại não bộ, được gọi là phình động mạch ngoại biên Những aneurysm thường thấy là là động mạch nằm phía sau đùi, tại hốc đầu gối (popliteal artery), động mạch tại háng (femoral artery), và động mạch tại cổ (carotid artery)
Phình động mạch ngoại biên không thường vỡ nhưng dễ bị đông máu (đóng cục) Khi máu cục theo dòng luân lưu đến động mạch nhỏ hơn sẽ gây nghẽn động mạch Khi
Trang 4aneurysm ngoại biên nở lớn đủ để đè lên các cấu trúc lân cận như tĩnh mạch, thần kinh sẽ gây đau đớn, tê dại và sưng phù
Nguyên nhân
Aneurysm có thể do thành động mạch trở nên cứng và thu hẹp, atherosclerosis Khi atherosclerosis tiếp diễn, thành động mạch trở nên dày, hư hoại và mất dần màng lót mạch máu Phần động mạch hư hại này có thể bị kéo dài hoạt nổi phình dưới áp suất của dòng máu, tạo ra aneurysm
Aneurysm cũng có thể xuất hiện do sự cao huyết áp kinh niên
Chứng phình động mạch ngực có thể do chấn thương tại ngực
Chứng Marfan, mô liên kết không hoạt động bình thường, cũng có thể gây aneurysm
Đôi khi, do nhiễm trùng như bệnh giang mai cũng gây aneurysm, hoặc do viêm mạch máu, vasculitis
Ai là người dễ bị aneurysm?
Nói chung, nam phái bị aneurysm với tỷ lệ cao gấp 5-10 lần so với nữ phái, và AAA là loại aneurysm thường thấy nhất
Tỷ lệ aneurysm gia tăng với tuổi tác, thường xuất hiện trong tuổi 60-80 Phình động mạch ngoại biên xảy trong tuổi 60-80, Phình động mạch não bộ có thể xảy ra trong tuổi 35-60
dù rất hiếm
Những yếu tố gia tăng tỷ lệ:
• Atherosclerosis, gia tăng mảng mỡ đóng trên thành động mạch
• Hút thuốc lá: người hút thuốc lá có tỷ lệ cao gấp 8 lần so với người không hút thuốc lá
• Mập phì
• Gia đình, thân nhân bị aneurysm, bệnh tim mạch hoặc những chứng bệnh về mạch máu
• Một số bệnh tật có thể làm “yếu” (mỏng) thành động mạch vành như :
o Marfan syndrome (một chứng bệnh di truyền, mô liên kết không phát triển bình
thường)
o Bệnh giang mai không chữa trị (syphilis rất hiếm ngày nay)
o Bệnh lao (tuberculosis, rất hiếm ngày nay)
• Chấn thương như khi bị đập vào ngực (tai nạn hoặc đả thương)
Trang 5• Cao huyết áp trầm trọng và kinh niên trong tuổi 35-60
• Dùng các loại thuốc kích thích thần kinh như cocaine
Dấu hiệu và triệu chứng của aneurysm:
Tùy theo loại, vị trí và tùy theo aneurysm đã vỡ, đã căng phồng tạo áp suất đè lên các cấu trúc chung quanh trong cơ thể Aneurysm có thể hiện diện cả chục năm mà không gây triệu chứng nào; chỉ khi nổi phồng đủ lớn để tạo áp suất hoặc vỡ thì tạo ra các triệu
chứng
Phình động mạch vành tại bụng - Abdominal Aortic Aneurysm (AAA)
Hầu hết mọi AAA đều tiếp diễn từ từ qua nhiều năm và không gây triệu chứng gì cho đến thành động mạch phình lớn đến mức trầm trong, tạo triệu chứng qua việc tạo áp suất đè lên các cấu trúc lân cận, rỉ máu hoặc vỡ Đôi khi, bác sĩ có thể sờ nắn được một khối co thắt theo nhịp (pulsating) trong bụng trong khi khám bệnh Khi có triệu chứng, triệu chứng có thể bao gồm:
• Đau rất sâu tại lưng hoặc một bên hông
• Đau không dứt trong bụng, sự đau đớn kéo dài nhiều tiếng trong ngày, và nhiều ngày liên tục
• Lạnh, tê dại hoặc như kim chích tại chân vì thiếu máu luân lưu đến đó
Khi AAA vỡ, triệu chứng có thể bao gồm cơn đau bụng, lưng đến thình lình, dữ dội; buồn nôn, ói mửa, lạnh tháo mồ hôi, chóng mặt, tim đập gấp rút khi đứng dậy Xuất huyết trong bụng có thể gây kích xúc (shock) Kích xúc có thể đưa đến tử vong khi các bộ phận trong nội tạng không được máu nuôi dưỡng trong vài phút
Phình động mạch vành tại ngực - Thoracic Aortic Aneurysm (TAA)
TAA cũng không tạo ra triệu chứng cho đến khi khúc động mạch phình lớn đủ để rỉ máu hoặc sắp vỡ Dấu hiệu và triệu chứng có thể bao gồm:
• Đau tại quai hàm, cổ, vai hoặc phần trên của lưng, và ngực
• Ho, khản giọng, khó thở
Phình động mạch não bộ - Cerebral Aneurysm
Khi động mạch tại não bộ phình lớn, sẽ đè lên các cấu trúc lân cận, tao ra dấu hiệu và triệu chứng như sau:
• Mí mặt sụp một bên
Trang 6• Quáng mắt: một hình ảnh nhìn ra hai hoặc mờ nhạt không rõ
• Đau phía trên hoặc sau tròng mắt
• Một đồng tử (con ngươi) nở lớn
• Tê bại một bên thân mình hoặc một bên mặt
Khi một động mạch tại não bộ bị vỡ, triệu chứng xuất hiện thình lình, cơn nhức đầu dữ dội đến bất chợt, buồn nôn, ói mửa, cổ tê cứng, bất tỉnh, và có thể hôn mê Bệnh nhân có
đủ các dấu hiệu của một trận đột quỵ (stroke) Dấu hiệu của đột quỵ giống in như dấu hiệu của vỡ aneurysm, nhưng cơn đột quỵ có những triệu chứng báo trước như hoa mắt, mất cảm giác trong vài phút rồi trở lại bình thường trong aneurysm không có triệu chứng báo trước Tất cả mọi bệnh nhân có dấu hiệu này đều cần được cấp cứu
Phình động mạch ngoại biên - Peripheral Aneurysm
Dấu hiệu và triệu chứng của chứng phình động mạch ngoại biên bao gồm:
• Một khối co thắt theo nhịp tại cổ, tay hoặc chân
• Đau tại tay, chân hoặc cơ co thắt khi hoạt động (chạy, tập thể dục)
• Vết lở đau đớn tại ngón chân hoặc ngón tay
• Sâu quảng (gangrene, thịt da chết) do thiếu máu kinh niên tại tứ chi
Một aneurysm tại động mạch đầu gối (popliteal artery nằm tại chỗ lõm sau đầu gối) có thể đè lên thần kinh gây đau đớn, và tê bại tại đầu gối và cảng chân
Máu có thể đóng cục tại chỗ nổi phình trong động mạch Khi một phần của cục máu bể ra
và theo dòng máu luân lưu có thể làm nghẽn các động mạch nhỏ Aneurysm tại cổ có thể gây nghẽn mạch máu não tạo ra đột quỵ
Chẩn đoán
Việc chẩn đoán chứng aneurysm có thể do tình cơ khi khám bệnh định kỳ và bác sĩ sờ nắn bụng Thông thường hơn bác sĩ tìm thấy aneurysm khi chụp XRay, CT scan, siêu âm
để tìm kiếm các chứng bệnh khác
Trong trường hợp AAA, bác sĩ có thể tìm thấy một khối co thắt theo nhịp (pulsating) trong bụng khi sờ nắn Một aneurysm nở phình nhanh chóng có thể rất đau đớn khi sờ nắn Bác sĩ cũng có thể nghe những âm thanh của máu chạy nhanh khi nghe bắng ống nghe tại bụng; âm thanh này khác với âm thanh của máu chảy bình thường
Các bác sĩ chuyên khoa
Bệnh nhân có thể được gửi đi khám nghiệm bởi các bác sĩ chuyên khoa như bác sĩ giải phẫu ngực (cardiothoracic surgeon), bác sĩ giải phẫu mạch máu (vascular surgeon), bác sĩ
Trang 7giải phẫu não bộ (neurosurgeon) để chẩn đoán và chữa trị aneurysm Bác sĩ giải phẫu ngực (cardiothoracic surgeon) giải phẫu tim, phổi, và các bộ phận khác trong lồng ngực
kể cả động mạch vành Bác sĩ giải phẫu mạch máu (vascular surgeon) chuyên về giải phẫu động mạch vành, và các mạch máu trong cơ thể Bác sĩ giải phẫu não bộ
(neurosurgeon) chuyên về giải phẫu não bộ bao gồm cả các mạch máu và các cấu trúc trong đầu, cột tùy sống kể cả thần kinh
Chẩn đoán và thử nghiệm
Bác sĩ có thể dùng một hoặc nhiều cách thử nghiệm sau đây để chẩn đoán chứng phình thành động mạch:
• Chụp x ray: Hình x- ray cho thấy thể dạng các bộ phận trong lồng ngực, tim phổi và các mạch máu
• Siêu âm: Tiệng động dội lại tạo hình ảnh của các bộ phận trong cơ thể; đo kích thước một aneurysm, nếu hiện diện Bác sĩ có thể dùng siêu âm để theo dõi sự tiến diễn về kích thước của aneurysm cứ mỗi vài tháng
• CT scan: CT scan cho hình ảnh và kích thước của các bộ phận trong cơ thể Bác sĩ dùng
CT scan để tìm kiếm TAA hoặc AAA Đôi khi bác sĩ dùng thuốc nhuộm (contrast, dye) chích vào tĩnh mạch; thuốc nhuộm theo máu luân lưu đến các mạch máu khiến thể dạng mạch máu trở nên rõ ràng hơn và kích thước của một TAA hoặc AAA được đo chính xác hơn trên CT scan
• MRI: MRI dùng từ trường và song điện từ để tạo hình ảnh của các bộ phận trong cơ thể, kích thước, vị trí của aneurysm được thấy rất rõ trên MRI
• Angiography: Angiography là hình ảnh của mạch máu được “nhuộm” bằng thuốc
nhuộm, mặt trong của mạch máu và mức độ nghẽn được đo lường một cách chính xác
• Aortogram: Aortogram là angiogram của động mạch vành với những chi tiết về vị trí, kích thước độ nghẽn của các động mạch chia nhánh từ động mạch vành
Chữa trị
Mục đích của việc chữa trị
Một số aneurysms, những aneurysn tại các động mạch nhỏ thường không gây đau đớn, và bác sĩ chỉ cần theo dõi xem chứng bệnh có tiến diễn hay không mà không cần chữa trị Những aneurysm khác cần được chữa trị để ngăn ngừa biến chứng Mục đích của việc chữa trị là để ngăn ngừa aneurysm phình lớn hơn, ngăn ngừa biến chứng, hoặc chữa trị những hư hại tại những bộ phận lân cận
Các cách chữa trị
Thuốc men và giải phẫu là hai cách chữa trị chính Bác sĩ có thể dùng dược phẩm thay cho giải phẫu, để hạ huyết áp, làm giãn thành động mạch, do đó giảm nguy cơ vỡ mạch
Trang 8máu Beta blocker và calcium channel blockers là các loại thuốc thường được sử dụng Giải phẫu được sử dụng khi aneurysm khá lớn và có nguy cơ vỡ sớm
Cách chữa trị tùy thuộc thể loại của aneurysm
Phình động mạch vành - Aortic Aneurysm
Tùy theo kích thước mà bác sĩ chọn cách chữa trị hoặc theo dõi
• Nếu đường kính của động mạch vành dưới 3 cm và bệnh nhân không có triệu chứng nào, bác sĩ sẽ tiếp tục theo dõi, thử nghiệm mỗi 5 năm
• Nếu động mạch vành có đường kính khoảng 3- 4 cm, bệnh nhân cần đi khám bệnh và thử nghiệm bằng siêu âm mỗi năm để đo lường sự diễn tiến, nếu có
• Nếu động mạch vành có đường kính 4- 4.5 cm, thử nghiệm mỗi 6 tháng
• Nếu động mạch vành có đường kính lớn hơn 5 cm hoặc nở lớntrên 1 cm mỗi năm, bác
sĩ và bệnh nhân cần thảo luận về một cuộc giải phẫu càng sớm càng tốt
• Có hai loại giải phẫu để chữa phình động mạch vành: mổ bụng hoặc lồng ngực để vá động mạch vành (open chest/abdominal repair) hoặc sửa chữa trong mạch máu
(endovascular repair)
Cách chữa trị thông thường nhất là cuộc giải phẫu mở lồng ngực / bụng để “vá” động mạch vành
Phần động mạch nở phình được cắt bỏ và thay thế bằng một mảnh vá nhân tạo, chế tạo bằng Dacron® hoặc Teflon® Cuộc giải phẫu kéo dài khoảng 3-6 tiếng và bệnh nhân ở lại bệnh viện trong thời gian 5-8 ngày Bệnh nhân cần khoảng 1 tháng để hồi phục trước khi trở lại cách sinh hoạt cũ Cách giải phẫu này đã được sử dụng từ 50 năm nay, và 90% bệnh nhân phục hồi hoàn toàn
Cuộc giải phẫu sửa chữa trong mạch máu: khúc động mạch nở phình được giữ nguyên, nhưng một mảnh vá được ghép vào khúc động mạch này để giúp thành động mạch dẻp dai hơn, chịu được áp suất Loại giải phẫu này, bác sĩ bỏ một ống bằng plastic dẻo vào động mạch vành và khâu ghép; không cần phải mở lồng ngực hay khoang bụng
Bác sĩ chuyền ống (catheter) qua động mạch đùi, chuyển lên động mạch vành, đến khúc động mạch nở phình Dùng quang tuyến để theo dấu, bác sĩ giải phẫu chuyển mảnh vá (còn gọi là stent graft) và ghép tại nơi nở phình
Trang 9Hình vẽ kể trên cho thấy việc ghép mảnh vá vào thành động mạch vành, nơi nở phình Hình A, ống nhựa dẻo được chuyển từ động mạch đùi (háng) lên đến động mạch vành tại bụng Mảnh vá sau đó được tháo ra từ ống dẫn, khâu vào thành động mạch Hình B, mảnh vá tạo thành một ống chuyển máu luân lưu
Cách giải phẫu “bên trong mạch máu” kể trên thu ngắn thời gian cần thiết để phục hồi là vài ngày, và thời gian ở lại bệnh bệnh viên Phương thức giải phẫu này được thực hiện từ năm 1999, và không thể áp dụng cho mọi trường hợp Vị trí hoặc kích thước của
aneurysm đôi khi không thích hợp cho việc ghép động mạch, và bác sĩ cần dùng phương thức giải phẫu thông thường
Phình động mạch não bộ - Cerebral Aneurysm
Việc chữa trị chứng nở phình động mạch não bộ tùy thuộc vào kích thước và vị trí của phần nở phình, có bị nhiễm trùng hay không, và có bị vỡ hoặc rỉ máu hay không Một aneurysm nhỏ, không thay đổi kích thước, không tạo triệu chứng thì không cần chữa trị
mà chỉ cần theo dõi Một aneurysm lớn, tạo ra áp suất đè trên các cấu trúc lân cận gây nhức đầu dữ dội hoặc quáng mắt, mù và có nguy cơ vỡ Khi aneurysm vỡ, máu sẽ đọng tại não bộ gây đột quỵ Khi một aneurysm bị nhiễm trùng, cần chữa trị lập tức Chữa trị những aneurysm lớn thường cần giải phẫu, và giải phẫu não bộ là những cuộc giải phẫu
có thể có biến chứng trầm trọng tùy theo vị trí của nơi nở phình
Trong cuộc giải phẫu, bác sĩ chuyên khoa giải phẫu não bộ mở da đầu, khoan một lỗ tại xương sọ, tìm nơi nở phình và đặt một kẹp sắt tại chỗ mỏng của động mạch để ngăn ngừa
Trang 10bể động mạch Kỹ thuật ngày nay tiến bộ nên biến chứng từ cuộc giải phẫu này giảm rất nhiều so với những năm trước đây; biến chứng tùy thuộc vào kích thước và vị trí của aneurysm cũng như tuổi tác của bệnh nhân Việc tái phát sau cuộc giải phẫu là chuyện rất hiếm
Giải phẫu trong động mạch - Endovascular Therapy
Cách giải phẫu này được bác sĩ chuyên khoa về giải phẫu não bộ thực hiện bằng cách đặt một ống dẫn mềm dẻo vào động mạch, sau đó chuyển một cuộn kim loại platinum vào nơi nở phình Phương cách này có tên là “aneurysm coiling” Cuộn thép “lấp” đầy nơi nở phình khiến lượng máu giảm đi, và áp suất cũng giảm, do đó giảm nguy cơ vỡ mạch máu Ngày nay, bác sĩ dùng “aneurysm coiling” để chữa phình động mạch não bộ, loại chưa vỡ
và cả loại đã vỡ, thay thế cách giải phẫu ngày trước
Phình động mạch ngoại biên - Peripheral Aneurysm
Hầu hết các aneurysm trong động mạch ngoại biên đều không tạo triệu chứng gì, nhất là các aneurysm nhỏ Các aneurysm này hầu như không vỡ
Việc chữa trị chứng phình động mạch ngoại biên tùy thuộc vào sự hiện diện của triệu chứng, vị trí và sự luân lưu của máu Máu có thể đóng cục tại nơi nở phình, bể ra từng mảnh theo mạch máu đến các động mạch nhỏ và gây tắc nghẽn
