người ta còn hay nhắc tới một số công trình được xây dựng theo phong cách Tân-cổ điển néo-classique như điện Kiến Trung, lăng Khải Định, cung An Định.... Tuy nhiên, không như lăng Khải Đ
Trang 1MỸ THUẬT CUNG AN ĐỊNH
Trang 2
T
r
o
n
g
h
ệ
t
hống kiến trúc cung đình Nguyễn ở Huế, ngoài những công trình nổi tiếng bởi phong cách và vẻ đẹp thuần túy phương Đông như các cụm kiến trúc trong Hoàng thành, lăng Minh Mạng, Lăng Tự Đức người ta còn hay nhắc tới một số công trình được xây dựng theo phong cách Tân-cổ điển (néo-classique) như điện Kiến Trung, lăng Khải Định, cung An Định Tuy nhiên, không như lăng Khải Định đã được rất nhiều người biết đến hay điện Kiến Trung từng nổi danh một thời (1), cung An Định là một thực thể kiến trúc rất
Trang 3đặc sắc và vẫn tồn tại ngay trong lòng thành phố Huế nhưng lại gần như bị lãng quên !
Cung An Định vốn là cung điện riêng của vua Khải Định, tọa lạc bên bờ sông An Cựu, nay mang số 97 đường Phan Đình Phùng, thành phố Huế Nguyên tại vị trí này, từ năm 1902, ông hoàng Phụng Hóa Công (vua Khải Định sau này) đã dựng phủ riêng, đặt tên là phủ An Định Năm 1917, sau khi lên ngôi, trở thành vua Khải Định, nhà vua mới dùng tiền riêng để cải tạo phủ thành cung An Định theo lối kiến trúc hiện đại Công việc này kéo dài đến đầu năm 1919 mới hoàn tất Từ ngày 28/2/1922, cung An Định trở thành Tiềm để của Đông cung thái tử Vĩnh Thụy (vua Bảo Đại về sau) Sau Cách mạng tháng Tám 1945, gia đình cựu hoàng Bảo Đại đã chuyển từ Hoàng cung qua sống lại cung An Định Năm 1955, chính quyền Ngô Đình Diệm
đã tịch thu cung An Định, buộc bà Từ Cung (vợ vua Khải Định) phải mua một tòa lầu ở bên cạnh để chuyển gia đình qua Sau khi miền Nam được giải phóng, bà Từ Cung đã hiến cung An Định cho chính quyền cách mạng Đến nay cung An Định do Liên đoàn lao động thành phố Huế quản lý, trở thành Nhà Văn hóa Lao động của Thành phố
Cung An Định xây mặt về phía sông An Cựu, hướng nam Cung có địa thế bằng phẳng, tổng diện tích mặt bằng 23.463m2, chung quanh có khuôn viên
Trang 4tường gạch, dày 0,5m, cao 1,8m trên có hàng rào song sắt bao bọc Khi còn nguyên vẹn cung có khoảng 10 công trình kiến trúc, bố trí trên một trục dọc theo chiều bắc-nam Từ trước ra sau là: Bến thuyền, Cổng chính, đình Trung Lập, Sân trước và bồn hoa, lầu Khải Tường, nhà hát Cửu Tư Đài, Nhà
ngang, Chuồng thú, Hồ nước, Vườn cung, cổng hậu trải qua thời gian và
sự tàn phá của chiến tranh, đến nay cung chỉ còn lại 3 công trình khá nguyên vẹn là Cổng chính, đình Trung Lập và lầu Khải Tường Thật may mắn, đây cũng là 3 công trình thuộc loại tiêu biểu nhất của cung An Định
Cổng chính của cung xây bằng vôi vữa theo lối tam quan, hai tầng, đỉnh mái tầng trên gắn hình biểu tượng một viên trân châu lớn Toàn thân cổng trang trí bằng sành sứ đắp nổi công phu Đặc biệt, dòng chữ Hán ghi tên cổng và các câu đối trang trí ở thân đều được ghép bằng mảnh sứ màu rất độc đáo
Đình Trung Lập, nằm phía trong cửa, kết cấu kiểu đình bát giác, dáng thông thoáng và xinh xắn Đình có nền cao, hai hệ thống bậc cấp đi lên đặt theo chiều đông- tây, kiểu hiện Trong đình nguyên có đặt bức tượng đồng vua Khải Định, tỷ lệ bằng người thật, đúc từ năm 1920 (năm 1960, bức tượng này được chuyển lên lăng Khải Định) Chung quanh bên ngoài đình, tại vị trí của tám góc có tượng Bát tiên, hình thức tạo hình rất sinh động
Trang 5Lầu Khải Tường nằm phía sau đình Trung Lập, là công trình kiến trúc chính của cung An Định Chữ Khải Tường (nghĩa là nơi khởi phát điềm lành), tên lầu là do vua Khải Định đặt Lầu 3 tầng, xây dựng bằng các vật liệu mới (xi măng, sắt thép) pha trộn các vật liệu truyền thống (vôi sò, giấy bản ) theo kiểu hiện đại Lâu đài mang phong cách châu Âu này chiếm diện tích tới 745m2 Mái lầu lợp ngói liệt, nền các tầng đều lát gạch hoa, mặt trước và nội thất lầu được trang trí rất công phu
Về cách bố cục không gian, lầu Khải Tường đã mang đậm dấu ấn Tây
phương Toàn bộ mặt trước công trình được trang trí công phu tỉ mỉ theo các
mô típ kiến trúc Ro man Cận đại xen lẫn cùng các đề tài trang trí phương Đông cổ như rồng, phụng, bát bảo.vv tạo cho du khách một ấn tượng rất đặc biệt khi chiêm ngưỡng công trình này
Phần nội thất công trình được bố trí khá hiện đại Tầng 1 gồm có 7 phòng, trong đó quan trọng nhất là phòng khách với một bộ 6 bức tranh tường mang giá trị nghệ thuật rất cao
Đây là 6 bức tranh được vẽ bằng sơn dầu trực tiếp lên mặt tường xi măng với kích thước lớn (1,8m x 1,1m), khung tranh đắp gờ cao cầu kỳ, gây ấn tượng như tranh treo trên tường Các bức tranh này thể hiện phong cảnh thực của các lăng Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh và
Trang 6Khải Định Nhận xét về các bức tranh này, giáo sư Chu Quang Trứ đã viết:
"Tranh đã tái tạo lại được cảnh thực, chú ý bố cục của cả tổng thể kiến trúc, nêu bật những đặc điểm của từng lăng
Lối xây dựng tranh ở đây theo luật viễn cận châu Âu mà họa sĩ đương đại mới được tiếp nhận, có phần nào kết hợp với lối nhìn sinh động phương Đông Lối vẽ không còn phương Đông cũng không hẳn thuần phương Tây này, hẳn phải do những họa sĩ Việt Nam mới được đào tạo ở phương Tây còn vương vấn nhiều cách nhìn truyền thống, và do đó dù trên tranh không
ký tên, chúng ta có thể ngờ là của lớp họa sĩ Việt Nam đương thời (như Lê Văn Miến, Tôn Thất Sa ) (2)
Tầng 2 gồm 8 phòng, được nối thông với nhau bằng hệ thống cửa và hành lang rất khoa học, phục vụ cho mục đích chính là nơi nghỉ ngơi của các thành viên trong gia đình hoàng đế Mặt trước tầng này có ban công, mặt sau
có sân thượng nhìn ra phía vườn sau của cung
Tầng 3 bao gồm 3 phòng lớn và 4 phòng nhỏ được cấu trúc hợp lý, cũng phục vụ mục đích chính là nơi nghỉ ngơi thư giãn cho các thành viên trong gia đình vua Mặt trước đắp nổi một bình phong có hình mặt trời đang tỏa sáng, mặt sau có sân thượng nhìn ra phía vườn sau cung
Trang 7Nhìn chung, dù từ cách bố trí đến phương thức sử dụng vật liệu, lầu Khải Tường đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của phong cách Tây phương thời Cận đại, tuy nhiên, những dấu ấn của nghệ thuật truyền thống Việt vẫn còn biểu hiện
rõ ở công trình này, đặc biệt là các mô típ trang trí cùng sự hòa hợp của nó đối với cảnh quan tự nhiên chung quanh
Trong các công trình kiến trúc được xây dựng dưới thời Khải Định, Cung
An Định là một công trình bề thế có diện tích mặt bằng qui mô rộng lớn, được khởi công xây dựng và hoàn thành sớm hơn cả Nó đánh dấu mốc mở đầu thời kỳ lịch sử mỹ thuật Huế tiếp xúc và chịu ảnh hưởng Tây phương
Đó là thời kỳ mà một nhà nghiên cứu người Pháp- ông L.Bezecier gọi là thời
kỳ tân cổ điển (Néo -
classique) Mặc dù chịu ảnh hưởng của Tây phương song mỹ thuật Huế với
tư cách là một trung tâm mỹ thuật Việt Nam thời Nguyễn vẫn gìn giữ và tiếp tục phát huy những nội dung và tính chất mỹ thuật truyền thống của dân tộc Cung An Định đã chứng tỏ cho thấy rõ điều này không chỉ ở tổng thể công trình kiến trúc mà còn ở từng chi tiết trang trí trên các bộ phận riêng lẻ Là một chứng tích tiêu biểu cho quá trình phát triển mỹ thuật Nguyễn trên đất Huế trong giai đoạn cuối cùng, từ đầu thế kỷ XX đến 1945, bên cạnh sự kế thừa các giá trị mỹ thuật cổ truyền mang phong cách chung của triều
Trang 8Nguyễn, Cung An Định còn có phong cách mỹ thuật riêng ở chỗ đã kết hợp một cách hài hòa, rõ nét sự giao thoa giữa các nền mỹ thuật Đông -Tây- kim- cổ, của các nền văn hóa á Âu Do vậy, giá trị nổi bật của Cung An Định chính là lĩnh vực mỹ thuật và đã được thể hiện một cách sinh động, cụ thể thông qua bàn tay vàng của các nghệ nhân người Việt tài danh đương thời, trên nhiều phương diện: nghệ thuật kiến trúc, trang trí, hội họa, điêu khắc và nghệ thuật khảm nổi sành sứ
Vì vậy, cùng với các công trình kiến trúc khác thời Khải Định như lăng Khải Định, lầu Kiến Trung, cửa Hiển Nhơn cung An Định được xem là một đại diện tiêu biểu của thời kỳ kiến trúc tân - cổ điển, một giai đoạn giao thoa nhiều chiều có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam
PHAN THANH HẢI - Huế, tháng 9/2006
CHú THíCH
1 Điện Kiến Trung được xây dựng năm 1921, trên nền cũ của lầu Du Cửu (trước đó là lầu Minh Viễn-đệ nhất thắng cảnh của đất Huế theo sự sắp xếp của vua Thiệu Trị) trong Tử Cấm thành Đây là nơi ăn ở, sinh hoạt của gia đình vua Khải Định, sau là Bảo Đại Ngôi điện này bị phá hủy đầu năm
1947, khi thực dân Pháp quay lại tái chiếm Huế
Trang 92 Nguyễn Tiến Cảnh, Nguyễn Du Chi, Trần Lâm Biền, Chu Quang Trứ :
Mỹ Thuật Huế Viện Mỹ Thuật-trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, 1992 Trang 109-/10 Cũng cần lưu ý là, nhóm tác giả của cuốn Mỹ thuật thời Nguyễn trên đất Huế (Nguyễn Hữu Thông chủ biên, NXB Hội nhà văn, Hà Nội, 1992, trang 171-/ 72) lại cho rằng, những bức tranh này lại do họa sĩ Lương Quang Duyệt thực hiện