Kỹ năng tư duy có logic

Kỹ năng tư duy có logic

TR NG I H C AN GIANG

D ÁN P.H.E

K N NG T DUY CÓ LOGIC

(Tài li!u ph%c v% chuyên +, rèn luy!n k0 n1ng s4ng

cho sinh viên thi!t thòi tr89ng HAG)

Biên so n: TS Võ V n Th ng

Tháng 01/ 2007

Nh5n th7c =úng = n, t$ duy chính xác, l5p lu5n chJt chF, m ch l c, có s7cthuy-t phKc là nhLng n3i dung quan tr*ng mà khoa h*c Logic h*c mang l i cho con ng$%i

VNi ý nghOa =ó, chúng tôi biên so n tài li8u này vNi mong mPi giúp các anh chQ sinh viên có =$Ec nhLng phRm ch:t c9n thi-t nh$ =ã nói trên

Chúc anh chQ sinh viên thành công

Tác giA

TS VÕ V N TH?NG

MAC LAC

Ch8Bng I: DI T ENG VÀ Ý NGHHA CIA LOGIC H C 4

I LOGIC HXC VÀ Z[I T\]NG NÓ 4

II LOGIC VÀ NGÔN NGa 6

III Ý NGHdA CfA VIgC HXC ThP, NGHIÊN CkU LOGIC HXC 8

Ch8Bng I: NHKNG QUY LUMT CN BPN CIA LOGIC H C HÌNH THRC 9

I ZnC ZIoM CfA QUY LUhT LOGIC 9

II NHaNG QUI LUhT CfA LOGIC HÌNH THkC 10

Ch8Bng III: KHÁI NITM 16

I KHÁI NIgM LÀ GÌ? 16

II KHÁI NIgM VÀ Tw 16

III CxU TRÚC CfA KHÁI NIgM 17

IV QUAN Hg GIaA CÁC KHÁI NIgM 18

V Z{NH NGHdA KHÁI NIgM 21

Ch8Bng IV: PHÁN OÁN 27

I ZnC TR\NG CHUNG CfA PHÁN ZOÁN 28

II PHÁN ZOÁN Z|N 28

IV PHÁN ZOÁN PHkC VÀ CÁC PHÉP LOGIC 37

Ch8Bng V: SUY LUMN 49

I KHÁI NIgM CHUNG V• SUY LUhN 49

II SUY LUhN H]P LOGIC: 50

III SUY LUhN NGHE CÓ LÝ 66

TÀI LITU THAM KHPO 68

Ch8Bng I

DI T ENG VÀ Ý NGHHA CIA LOGIC H C

I LOGIC H C VÀ DI T ENG NÓ

1 LOGIC H C LÀ GÌ?

Thu5t ngL “Logique” b t ngu n t… chL ((((( (LOGOS) trong ti-ng

Hy-L p T… này có nhi.u nghOa: t…, t$ t$‰ng, trí tu8, l%i nói, lý lF, ý nghOa, quy lu5t, T… Hy-LOGOS xu:t hi8n =9u tiên trong tác phRm tri-t h*c c a Heraclite (khoAng 544 – 483 trCN) vNi nghOa là

“quy lu5t c a th- giNi”

T… lâu, thu5t ngL “logic” ra =%i vNi ý nghOa là bi+u thQ t5p hEp các quy lu5t mà quá trình t$ duy c a con ng$%i phAi tuân theo nh‹m phAn ánh =úng = n hi8n th/c khách quan Nh$ng =+ chŒ tính quy lu5t c a hi8n th/c khách quan, ng$%i ta hay dùng các khái ni8m “logic

c a s/ v5t”, “logic c a các s/ ki8n”, “logic c a s/ phát tri+n xã h3i” Zó chính là logic khách quan ChŽng h n, trong xã h3i, g n li.n vNi giai c:p là nhà n$Nc Zây là mBi liên h8 t:t y-u, •n

=Qnh mà con ng$%i không th+ xoá bP theo ý ch quan

Ngoài ra, ng$%i ta còn dùng khái ni8m “logic ch quan” =+ chŒ mBi liên h8 c a các y-u

tB c:u thành t$ duy tr…u t$Eng Theo quan =i+m c a ch nghOa duy v5t bi8n ch7ng, logic ch quan là s/ phAn ánh logic khách quan ChŽng h n, khi th:y khói xu:t hi8n thì con ng$%i d/

=oán r‹ng =ã có l‘a B‰i vì, con ng$%i t$ duy r‹ng, n-u không có l‘a thì sao có khói

Trong cu3c sBng h‹ng ngày, chúng ta th$%ng nói: "Anh A nói chuy8n vô lý, không logic"; "chQ B nói có lý, suy lu5n hEp lý" T… "có lý", "hEp lý " ‰ =ây =$Ec hi+u theo nghOa là

ý t$‰ng rành m ch, chJt chF, không mâu thu”n, hEp vNi lF phAi, vNi s/ th5t Logic h*c chính là môn h*c d y ta nhLng quy t c suy lu5n hEp lý, t$ duy chính xác, chJt chF và không mâu thu”n T… th%i c• = i Hy-L p, con ng$%i =ã hình thành m3t “khoa h*c v t$ duy” Và ng$%i ta =ã dùng thu5t ngL (((((( (logiké) =+ chŒ khái ni8m này Thu5t ngL (((((( =i vào ti-ng La tinh =$Ec vi-t là logica Các t… logika dùng ‰ Nga, Ba Lan, logic ‰ Anh, logique ‰ Pháp, logik ‰ Z7c =.u

có ngu n gBc t… logica – Vi8t Nam, t… lôgích xu:t hi8n vào th- k— XIII, =$Ec dQch t… chL logique trong ti-ng Pháp

VNi ý nghOa =ó, logic h*c =ã ra =%i t… th%i c• = i, g n li.n vNi tên tu•i c ahi.n tri-t Aristote (384 – 322 trCN) c a =:t n$Nc Hy-L p Trong tác phRmORGANON, Aristote cho r‹ng, logic h*c nh$ là công cK giúp chúng ta t$ duy

=úng = n, m ch l c – =ây, Aristote =ã có ý nói =-n logic h*c hình th7c =+ chŒmôn h*c nghiên c7u v nhLng hình th7c t$ duy (thu9n tuý), b:t lu5n n3i dung c a

t$ t$‰ng (t$ duy) là gì, t… =ó có th+ rút ra nhLng quy t c mà t$ t$‰ng phAi tuân theo =+ tránh mâu thu”n, phù hEp vNi hi8n th/c khách quan

Aristote =$a ra m3t ví dK r:t n•i ti-ng:

M*i ng$%i =.u phAi ch-t

Mà Socrate là ng$%i

V5y, Socrate phAi ch-t

Suy lu5n này có cùng c:u trúc vNi suy lu5n:

M*i kim lo i =.u d”n =i8n

Mà = ng là kim lo i

V5y, = ng d”n =i8n

CA hai suy lu5n này =.u có d ng t•ng quát:

M*i M là P M*i S là M

M*i S là P

Ta th:y, hai suy lu5n nói trên mang hai n3i dung khác nhau, nh$ng chúng

=.u có m3t c:u t o chung, giBng nhau theo hình th7c tam =o n lu5n

Nh$ v5y, l9n =9u tiên trong lQch s‘, logic h*c hình th7c =$Ec xem nh$ là m3t khoa h*c v t$ duy Nh$ng khác vNi các khoa h*c khác, logic h*c là khoa h*c nghiên c7u nhLng quy lu5t và hình th7c c a t$ duy nh‹m h$Nng nh5n th7ccon ng$%i = t =$Ec chân lý André La Lande, giáo s$ tri-t h*c = i h*c Sorbonne (Pháp) cho r‹ng, logic h*c là khoa h*c có mKc =ích, xác =Qnh trong nhLng =3ng tác trí tu8 =+ ti-n tNi vi8c nh5n th7c chân lý, nhLng =3ng tác nào có giá trQ và nhLng =3ng tác nào không có giá trQ Theo nghOa =ó, logic h*c v…a là khoa h*cv…a là ngh8 thu5t Zây c™ng chính là quan ni8m c• =i+n c a phái PORT ROYAL

‰ th- k— XVII: “Logic h*c là ngh8 thu5t t$ t$‰ng, nghOa là m3t khoa h*c quy t c

d y ta cách suy nghO trong khi =i tìm chân lý” Còn tri-t gia ng$%i Z7c Wilhelm WUNDT cho r‹ng, khoa h*c quy t c d y ta ph$›ng ti8n và c7u cánh

VNi nhLng quan ni8m nh$ v5y, logic h*c hình th7c =ã t n t i suBt 20 k—, tuy nó =$Ec b• sung, nh$ng không thay =•i gì lNn Do v5y, ng$%i ta g*i =ây

th-là "LOGIC TRUY N TH NG"

Hi8n nay, ‰ ph$›ng Zông c™ng nh$ ‰ ph$›ng Tây, =ã có r:t nhi.u quan

=i+m khác nhau v logic h*c Tuy v5y, nhi.u ng$%i thBng nh:t vNi =Qnh nghOa:

Logic h c là khoa h c v nh ng quy lu t và hình th c c u t o c a t duy chính xác

2 DI T ENG CIA LOGIC HÌNH THRC:

T$ duy không phAi chŒ là =Bi t$Eng nghiên c7u c a logic h*c mà là c anhi.u ngành khoa h*c: tâm lý h*c, ngôn ngL h*c, tri-t h*c, toán h*c, sinh lý h*cth9n kinh cao c:p Mœi ngành khoa h*c nghiên c7u t$ duy ‰ góc =3 khác nhau

Tâm lý h*c nghiên c7u t$ duy ‰ góc =3 ho t =3ng tâm lý c a nó; ngôn ngLh*c nghiên c7u t$ duy ‰ góc =3 quan h8; tri-t h*c nghiên c7u t$ duy trong quan h8 vNi t n t i Còn logic h*c hình th7c nghiên c7u nhLng quy lu5t và hình th7c

c:u t o c a t$ duy chính xác Do v5y, !"i t #ng c a logic h c hình th c chính

II LOGIC VÀ NGÔN NGK

GiLa logic và ngôn ngL có nhLng =i+m chung:

- Th7 nh:t, ngôn ngL và logic =.u có h8 thBng ký hi8u

Ký hi8u logic là kí hi8u nhân t o và hình th7c Do v5y, nó g m nhLng ký hi8u thu9n nh:t, =›n trQ và b:t bi-n

Ký hi8u ngôn ngL là nhLng ký hi8u t/ nhiên Do v5y, nó không thu9n nh:t, không b:t bi-n

(Xem Nguy_n `c Dân, Logic Ticng Vi!t, Nxb Giáo d%c, tp HCM,

1996, tr.16)

- Th7 hai, logic và ngôn ngL =.u có nhLng y-u tB, =›n vQ c› bAn chung Các =›n vQ c› bAn c a logic h*c hình th7c là khái ni8m, phán =oán, suy lu5n T$›ng 7ng vNi các =›n vQ c› bAn này c a ngôn ngL là t…, câu, chuœi câu

- Th7 ba, n-u nh$ logic có các tác t‘ logic hay còn g*i là liên t… logic thì trong ngôn ngL, các liên t… này c™ng có ch7c n ng t$›ng t/.

Tuy v5y, do nh5n th7c c a con ng$%i là m3t quá trình bi8n ch7ng Quá trình này mœi ngày m3t ti-n g9n =-n chân lý tuy8t =Bi h›n MJt khác, ngôn ngLc™ng luôn luôn phát tri+n Cái chuRn ngày hôm nay có th+ hình thành t… nhLng cái phi chuRn ngày hôm qua S‰ dO có hi8n t$Eng =ó là vì bAn thân ngôn ngL nó chQu tác =3ng c a nhi.u y-u tB: không gian, th%i gian, s/ phát tri+n c a t$ duy,

c a xã h3i Chính vì v5y, bên c nh nhLng =i+m chung, giLa logic và ngôn ngL t/nhiên có nhi.u =i+m khác nhau

- Th7 nh:t, ngôn ngL phong phú h›n logic

- Th7 hai, tuy khái ni8m và phán =oán là =›n vQ c› bAn c a logic và t$›ng 7ng vNi nó là t… và câu trong ngôn ngL, nh$ng không phAi chúng hoàn toàn thBng nh:t vNi nhau ChŽng h n, có khái ni8m =$Ec th+ hi8n b‰i m3t t… nh$ng có khái ni8m th+ hi8n b‹ng cKm t… (có nhLng t… - h$ t… - không bi+u hi8n khái ni8m nào cA) Phán =oán =$Ec th+ hi8n b‹ng câu, nh$ng không phAi câu nào c™ng là phán

=oán, =ó là câu cAm thán, câu hPi, câu m8nh l8nh

- Th7 ba, nhLng quy lu5t, quy t c trong logic =$Ec khái quát t… quy lu5t và hình th7c t$ duy chính xác, cho nên, nó mang tính ph• bi-n và không thay =•i Còn nhLng quy lu5t, quy t c c a ngôn ngL, nó không chŒ tính =-n nhLng y-u tB

=ó mà còn phK thu3c vào n3i dung, =i.u ki8n lQch s‘, nét =Jc thù c a t…ng ngôn ngL

Sau =ây là m3t vài ví dK v hi8n t$Eng khác nhau này

+ Trong logic có quan h8 suy diHn giLa m3t hay m3t sB phán =oán khác Trong ti-ng Vi8t c™ng có quan h8 này, tuy v5y, có nhLng suy diHn trong logic không th+ áp dKng vào ngôn ngL t/ nhiên

+ Hay trong logic có quan h8 so sánh: a b‹ng b, b b‹ng a, ta k-t lu5n a và b b‹ng nhau

Nh$ng trong ngôn ngL hàng ngày, không phAi lúc nào t… “nhau” c™ng

=$Ec hi+u nh$ v5y

+ Có nhLng phép suy diHn có th+ áp dKng =$Ec cho cA logic l”n ngôn ngL

+ Nh$ng c™ng có nhLng suy diHn chŒ th:y trong ngôn ngL, không áp dKng trong logic

S‰ dO ng$%i ta suy diHn =$Ec nh$ v5y là do d/a vào 02 t…: "l i" và "=âm" Ng$%i ta g*i =ây là ti.n giA =Qnh

+ Trong ngôn ngL, có hình th7c suy lu5n suy ý Suy ý th$%ng =$Ec áp

dKng trong =%i sBng hàng ngày, do v5y, nó mang tính ph• quát, ph• bi-n trong m*i ngôn ngL t/ nhiên Tuy v5y, suy ý là m3t hình th7c suy lu5n g9n =úng, phK

thu3c nhi.u vào ngôn cAnh, nó th$%ng không chJt chF nh$ nhLng quy t c suy lý

trong logic

Ngoài =Jc =i+m chung c a m*i ngôn ngL t/ nhiên, ti-ng Vi8t còn có logic

=Jc thù c a nó Vi8c giAi thích, phân tích các hi8n t$Eng ngôn ngL trong m3t sBtr$%ng hEp là r:t khó kh n, ph7c t p, th5m chí có tr$%ng hEp không th+ phân tích, giAi thích Sau =ây là m3t vài ví dK =i+n hình

Trong ngL pháp, có nhLng câu mang hình th7c nghi v:n nh$ng ch7a =/ng n3i dung khŽng =Qnh hoJc r:t nhi.u hi8n t$Eng khác nLa

III Ý NGHHA CIA VITC H C TMP, NGHIÊN CRU LOGIC H C

Trong cu3c sBng h‹ng ngày, ng$%i ta có th+ nói =úng, vi-t =úng, l5p lu5nchJt chF, thuy-t phKc mà ch$a h h*c t5p, nghiên c7u ngL pháp, logic h*c Zi.u

=ó không có nghOa là ng$%i ta không c9n h*c ngL pháp, logic h*c B‰i vì, logic h*c là môn khoa h*c giúp con ng$%i v5n dKng m3t cách t/ giác nhLng hình th7c

và quy t c t$ duy =úng = n

Nói cách khác, logic h*c giúp con ng$%i t$ duy m3t cách t/ giác, tránh nhLng ki+u suy nghO t/ phát, không chính xác Và nh$ v5y, nó giúp con ng$%iphát hi8n =$Ec nhLng sai l9m trong quá trình t$ duy c a bAn thân mình và c ang$%i khác

Có th+ nói, l5p lu5n chJt chF, chính xác, có s7c thuy-t phKc, =ó là phRmch:t, là giá trQ lNn lao trong m*i kŸ lOnh v/c ho t =3ng khoa h*c và ho t =3ng th/c tiHn nào.Sa u =ây là m3t vài ví dK v nhLng suy lu5n mà n-u không n mvLng quy t c suy lu5n thì chúng ta sF không phát hi8n =$Ec sai l9m c a nó

Logic h*c còn giúp chúng ta s‘ dKng chính xác h8 thBng ngôn ngL

Zi.u này là r:t c9n thi-t cho m*i =Bi t$Eng, =Jc bi8t là nhLng ng$%i nghiên c7u khoa h*c, nghiên c7u, so n thAo v n bAn pháp lu5t Hi8n nay, không chŒtrong =%i sBng hàng ngày mà còn ngay cA trên báo chí, =ài phát thanh - truy.nhình, công v n c a các c› quan còn có r:t nhi.u sai sót, không chính xác khi s‘

dKng t… ChŽng h n, chúng ta hay nói: t:t cA m i ng i, = c5p n, bách hoá

t ng h"p, sau c›n bão i qua, nhà tri-t gia, bi(n ZQa Trung HAi, chùa Long Hoa

T/,

Ch8Bng II

CÁC QUI LUMT CN BPN CIA LOGIC H C HÌNH THRC

I iC IjM CIA QUY LUMT LOGIC

1 Khái ni!m v, quy lult logic hình th`c

Trong hi8n th/c, quy lu5t là mBi liên h8 bAn ch:t, t:t nhiên, ph• bi-n và lJp

l i giLa các s/ v5t, hi8n t$Eng, giLa các y-u tB, các thu3c tính c a các s/ v5t hay

c a cùng m3t s/ v5t

Có nhi.u lo i quy lu5t TuŸ theo ph m vi tác =3ng, ng$%i ta chia ra thành:

- Quy lu5t riêng: chŒ tác =3ng trong lOnh v/c nào =ó và =$Ec m3t khoa h*cchuyên ngành nghiên c7u

- Quy lu5t chung: tác =3ng trong ph m vi r3ng lNn h›n và =$Ec m3t sB b3môn khoa h*c chuyên ngành nghiên c7u;

- Quy lu5t ph• bi-n: tác =3ng trong cA t/ nhiên, xã h3i l”n t$ duy con ng$%i

TuŸ theo tính ch:t =›n trQ hay =a trQ ng$%i ta chia quy lu5t thành:

- Quy lu5t =3ng l/c: là quy lu5t mà 7ng vNi m3t nguyên nhân chŒ có m3tk-t quA xác =Qnh;

- Quy lu5t thBng kê: 7ng vNi m3t nguyên nhân, k-t quA có th+ nh$ th- này c™ng nh$ th- khác

Ngoài ra, chúng ta còn chia thành:

- Quy lu5t c a t/ nhiên, c a xã h3i và c a t$ duy;

- Quy lu5t ho t =3ng và quy lu5t phát tri+n c a s/ v5t;

- Quy lu5t c a th- giNi bên ngoài và các quy lu5t c a khoa h*c,…

Quy lu5t c a logic h*c là quy lu5t c a t$ duy, nó là m,i liên h n/i t0i c2a các khái ni.m, ph0m trù, phán oán, nh ó trong t t 7ng c2a con ng i hình thành tri th9c v; s< v=t

2 nc +iom cpa qui lult logic hình th`c

2.2 Tính phs bicn:

Tính ph• bi-n c a quy lu5t logic th+ hi8n ‰ s/ chi phBi c a các qui lu5t =-nquá trình t$ duy c a con ng$%i Z+ = t =$Ec chân lý, m*i ng$%i phAi tuân th các qui lu5t c a logic h*c hình th7c và các hình th7c c a t$ duy NhLng qui lu5t này

=úng vNi m*i ng$%i, không phân bi8t dân t3c nào hay giai c:p nào, cho dù có s/khác nhau v ngôn ngL

Có th+ nói, các quy lu5t c a logic hình th7c tác =3ng vào m*i quá trình t$duy c a con ng$%i = ng th%i nó =Am bAo cho quá trình t$ duy =ó diHn ra m3tcách =úng = n: không mâu thu”n logic, không =7t =o n, xác =Qnh và phAi có c›s‰ vLng ch c

II NHKNG QUI LUMT CIA LOGIC HÌNH THRC

1 Qui lult +tng nhut (Law of identity)

1.1 Nxi dung quy lult:

"T8 t8zng ph{n ánh v, +4i t8|ng z +i,u ki!n xác +}nh thì +tng nhut v~i chính nó v, mnt giá tr} logic"

Lu5t = ng nh:t phAn ánh quan h8 = ng nh:t tr…u t$Eng c a các s/ v5t, hi8nt$Eng c a hi8n th/c, t7c là s/ = ng nh:t c a =Bi t$Eng vNi chính bAn thân mình khi nó =$Ec xét ‰ phRm ch:t xác =Qnh

N-u dùng chL "a" =+ ký hi8u cho m3t t$ t$‰ng vNi giá trQ logic xác =Qnh c a

nó =ã =$Ec =Qnh hình trong t$ duy và dùng d:u " " =+ chŒ quan h8 = ng nh:t c acác t$ t$‰ng v mJt giá trQ logic thì có th+ mô hình hoá lu5t = ng nh:t b‹ng s› = sau:

Z*c là: "a = ng nh:t vNi a v mJt giá trQ logíc"

HoJc có th+ bi+u diHn lu5t = ng nh:t b‹ng công th7c sau:

a a

Z*c là: "N-u a là chân th/c thì a là chân th/c"

1.2 Yêu c€u

Th` nhut: PhAi xác =Qnh n3i hàm và ngo i diên c a khái ni8m =$Ec dùng

trong ý ki-n =$a ra v b:t c7 v:n = gì

N-u không thBng nh:t =$Ec =i.u này sF d”n =-n chœ tranh cãi không c9nthi-t hoJc không có h i k-t, b‰i lF mœi ng$%i hi+u khái ni8m theo m3t nghOa khác nhau V.I.Lénine =ã t…ng cho vi8c tranh lu5n mà không xác =Qnh nghOa danh t… là

=i.u ngu xuRn

Th` hai: Không =$Ec =ánh tráo =Bi t$Eng c a t$ t$‰ng

Th/c ch:t yêu c9u này là =òi hPi t$ duy phAi phAn ánh chân th/c =Bi t$Eng

‰ m3t phRm ch:t xác =Qnh

Ví dK: V5t ch:t là ph m trù tri-t h*c (1)

Cái bàn là v5t ch:t (1)

a a

Th` t8: Ý nghO, t$ t$‰ng tái t o phAi = ng nh:t v ý nghO, vNi t$ t$‰ng

ban =9u Có nghOa là, khi nh c l i ý nghO c a mình, hoJc ti-p thu, tái t o ý nghO

c a ng$%i khác, =òi hPi phAi =$Ec = ng nh:t vNi ý nghO =ó, không =$Ec thay =•ituŸ ti8n

Nh$ v5y, lu5t = ng nh:t là s/ phAn Anh hi8n th/c khách quan trong tính t$›ng =Bi •n =Qnh và tính xác =Qnh c a s/ v5t Trong cu3c sBng và trong h*c t5p, công tác, n-u không tuân th lu5t = ng nh:t chúng ta sF gJp l ng c ng

2 Qui lult phi mâu thu•n (Law of noncontradiction)

HoJc “Không th+ có chuy8n, a v…a là a v…a không là a”

Ví dK: Ta nói, “T:t cA sinh viên lNp này =.u là =oàn viên”

Sau =ó, ta l i nói: “Có m3t sB sinh viên lNp này không là =oàn viên”

2.2 Yêu c€u

Th` nhut: Không =$Ec dung ch7a mâu thu”n logic tr/c ti-p trong t$ duy

nh$ phAn ánh v =Bi t$Eng ‰ =i.u ki8n xác =Qnh T7c là, =Bi vNi m3t =Bi t$Eng nào =ó không th+ = ng th%i v…a khŽng =Qnh =i.u gì =ó, v…a ph =Qnh ngay chính

=i.u =ó

Ví dK: A là th9y giáo và A không là th9y giáo

a a

Th` hai: Không =$Ec dung ch7a mâu thu”n gián ti-p trong t$ duy

Th+ hi8n ‰ hai d ng:

- M3t là, không =$Ec khŽng =Qnh cho =Bi t$Eng m3t =i.u gì =ó r i l i ph

=Qnh chính nhLng h8 quA t:t y-u =$Ec rút ra t… =i.u v…a khŽng =Qnh

Ví dK: M*i kim lo i =.u (khŽng =Qnh) d”n =i8n

3 Qui lult tri!t tam (Law of excluded middle)

3.1 Nxi dung:

“T8 t8zng ph{n ánh v, +4i t8|ng z +i,u ki!n xác +}nh ph{i mang giá tr} logic xác +}nh, honc là chân th‡c honc là gi{ d4i, ch` không có kh{ n1ng th` ba”

Ví dK: Con ng/a màu tr ng hoJc không phAi màu tr ng ch7 không th+ v…a

Trong th/c t-, giLa hai phán =oán ph =Qnh nhau, n-u m3t phán =oán là

=úng thì phán =oán kia phAi sai và ng$Ec l i, không có tr$%ng hEp cA hai cùng sai

Th` II: PhAi =Qnh hình n3i dung c a các danh t… logic ch7a trong các t$

t$‰ng mâu thu”n :y

4 Quy lult túc lý

4.1 Nxi dung:

“T t &ng ph(n ánh v !"i t #ng & !i u ki)n xác !*nh ch+ ! #c công

nh n là chân th.c khi có !0y ! c1n c xác minh ho3c ch ng minh cho tính chân th.c y”

Quy lu5t này do nhà toán h*c Leibniz =$a ra

“Này, th‹ng l…a =Ao! Mày bAo rùa sBng =$Ec v n n m, sao tao mua v mNiqua =êm =ã ch-t?”

Chàng trai bán rùa c$%i ha hA, trA l%i:

“Th$a ông, nh$ v5y thì xem ra =úng vào =êm qua rùa v…a tròn m3t v n

n m tu•i”

Ta th:y, lu5n c7 anh chàng bán rùa =$a ra là hoàn toàn vô c n c7, không th+ ki+m ch7ng trong th/c t-

- Lý do =$a ra không chŒ chân th/c mà còn phAi =9y = T:t cA lý do =$a ra

=.u phAi tuân th quy t c suy lu5n, ch7ng minh, nghOa là chúng phAi có liên h8chJt chF, t:t y-u

Các quy lu5t trên =ây có liên h8 vNi nhau Vi ph m b:t kŸ quy lu5t nào trong bBn quy lu5t có th+ d”n =-n vi ph m nhLng quy lu5t khác Và nh$ v5y sFd”n =-n mâu thu”n logic Cho nên, vi8c tuân th các quy lu5t logic là =i.u ki8nc9n =+ = t =$Ec chân lý

TH C HÀNH

1 S/ khác nhau giLa quy lu5t c a t$ duy và quy lu5t c a t/ nhiên và xã h3i?

2 N3i dung, yêu c9u c a các quy lu5t: = ng nh:t, phi mâu thu”n, tri8t tam, túc lý

3 Tìm ví dK v tr$%ng hEp vi ph m các quy lu5t logic

4 Tìm lœi logic trong các suy lu5n và các m”u chuy8n sau =ây:

4.1 4 và 5 là sB ch¥n và sB l¡

4 và 5 là 9

V5y, 9 là sB ch¥n và sB l¡

4.2 Bà già =i chE c9u Zông

Gieo m3t qu¡ bói l:y ch ng lEi ch ng?

Th9y bói gieo qu¡ nói r‹ng

LEi thì có lEi nh$ng r ng không còn

4.3 Giai tho i Einstein không bi-t chL

“M3t l9n, Einstein vào quán n, nh$ng ông quên mang theo kính nên =ãphAi nh% h9u bàn =*c giùm th/c =›n Ngu%i h9u bàn ghé vào tai Einstein thì th9m:

Xin ngài th7 lœi R:t ti-c tôi c™ng không bi-t chL nh$ ông

4.4 NgK ngôn “VE ch ng qu—” (La Fonteine)

“M3t khách b3 hành, =ang =i giLa r…ng thì =êm xuBng Th:y xa xa ‰ thung l™ng có ánh =èn bèn l9n xuBng xin ng qua =êm Nh$ng =ó là nhà c a qu— VE

ch ng qu— r:t m…ng vì t$‰ng gJp m3t dQp may

Gia =ình qu— s‘a so n n tBi Qu— vE m%i khách cùng ng i vào bàn VQkhách ng i vào bàn và =$a hai bàn tay lên mi8ng th•i

- Ông làm gì v5y? Qu— cái hPi

- Tr%i l nh cóng tay; ta th•i cho nó :m lên

- Qu— vE múc cho khách m3t bát xúp, h›i nóng bBc lên nghi ngút Ng$%ikhách l i ghé mi8ng vào bát xúp th•i Qu— cái th:y l , hPi:

- “Ông ›i, ông làm gì v5y?”

- Ta th•i cho nó ngu3i =i!

VE ch ng qu— nghe th:y v5y hBt hoAng:

- “§i, ông ›i! Xin ông =i =âu thì =i Ngay b*n qu— chúng tôi c™ng không làm =$Ec chuy8n m3t cái th•i v…a làm cho nóng lên l i v…a làm cho l nh =i!”

Khái ni8m phAn ánh s/ v5t, hi8n t$Eng thông qua các thu3c tính c a nó, do v5y, m7c =3 phù hEp c a n3i dung khái ni8m vNi các thu3c tính c a s/ v5t, hi8nt$Eng phK thu3c vào nhi.u y-u tB: trình =3 phát tri+n c a th/c tiHn, c a th%i = i,

c a n ng l/c nh5n th7c c a con ng$%i Có th+ nói, mœi khái ni8m khoa h*c mà con ng$%i = t =$Ec là m3t b$Nc ti-n c a nhân lo i, nó =ánh d:u b$Nc phát tri+n

c a con ng$%i v khA n ng thâm nh5p vào th- giNi khách quan, ti-n g9n =-n chân

lý

II KHÁI NITM VÀ TŠ

Con ng$%i t$ duy b‹ng khái ni8m, nh$ng =+ bi+u = t nhLng khái ni8m =ócon ng$%i phAi nh% =-n t… hay cKm t… Không có t… hay cKm t… con ng$%i không th+ bi+u thQ khái ni8m và s‘ dKng khái ni8m Có th+ nói, t… hay cKm t… là cái “vPv5t ch:t” c a khái ni8m Chính vì v5y, khái ni8m và t… có quan h8 m5t thi-t vNinhau

Tuy t… g n li.n vNi khái ni8m nh$ng chúng không hoàn toàn = ng nh:t vNinhau B‰i lF:

- T… là ph m trù c a ngôn ngL, là s/ thBng nh:t giLa âm và nghOa, còn khái ni8m là hình th7c c a t$ duy, là s/ thBng nh:t giLa n3i hàm và ngo i diên, nh$ng chúng ta không th+ thay n3i hàm và ngo i diên c a khái ni8m b‹ng giá trQ âm và nghOa c a t….

- Khái ni8m v m3t s/ v5t, hi8n t$Eng giBng nhau, nh$ng trong nhLng ngôn ngL khác nhau, nó =$Ec bi+u thQ b‰i nhLng t… khác nhau

Ví dK: m¨ (Ti-ng Vi8t), maman (Ti-ng Pháp), mother (Ti-ng Anh)

- Ngay trong cùng m3t ngôn ngL t n t i m3t khái ni8m có th+ bi+u hi8nb‹ng nhi.u t… (t… = ng nghOa)

- Có hi8n t$Eng, cùng m3t t… nh$ng chŒ nhLng khái ni8m khác nhau (t…

= ng âm)

Chúng ta th:y r‹ng, khi bi+u thQ m3t khái ni8m b‹ng t… hay trong l5p lu5nlogic sF xAy ra nhLng tr$%ng hEp hi+u theo nghOa khác nhau do nh9m l”n, nh$ng c™ng có khi do cB tình, =Jc bi8t là lEi dKng nó =+ ngu© bi8n C™ng vì v5y, trong mœi ngành khoa h*c khác nhau, ng$%i ta phAi xác =Qnh nhLng khái ni8m, ph mtrù ngay t… =9u cho nh:t quán, nh‹m bi+u thQ rõ ràng, chính xác các khái ni8m

III C‹U TRÚC CIA KHÁI NITM

Mœi khái ni8m =.u có hai mJt: n3i hàm và ngo i diên

1 Nxi hàm (Compréhension)

N9i hàm c a khái ni)m là t p h#p t t c( các d u hi)u chung c a l;p !"i

t #ng ! #c ph(n ánh trong khái ni)m

Ví dK : Khái ni8m "con ng$%i" nói chung sF có n3i hàm:

a - Là =3ng v5t có x$›ng sBng, có vú;

b - Bi-t ch- t o công cK lao =3ng và s‘ dKng công cK lao =3ng;

c - Có mBi quan h8 xã h3i;

2 Ngo•i diên (Extension)

Ngo i diên c a khái ni)m là t p h#p t t c( !"i t #ng có các d u hi)u chung ! #c ph(n ánh trong khái ni)m

– ví dK trên, ta = c5p n3i hàm c a khái ni8m con ng$%i, con ngo i diên

c a khái ni8m này là t5p hEp =Bi t$Eng nào có =9y = các d:u hi8u: a, b, c, d, e;

=Bi t$Eng nào không có = các d:u hi8u =ó thì không thu3c ngo i diên c a khái ni8m con ng$%i

Nh$ v5y, trong quá trình nh5n th7c, con ng$%i hình thành nhLng khái ni8m

có ngo i diên r3ng, h¨p khác nhau, th5m chí có khái ni8m không ch7a =Bi t$Eng

nào 3 Quan h! giŽa nxi hàm và ngo•i diên cpa khái ni!m

N3i hàm và ngo i diên c a khái ni8m thBng nh:t, quy =Qnh chJt chF l”nnhau N3i hàm quy =Qnh nhLng =Bi t$Eng nào có =9y = nhLng d:u hi8u chung

mà nó phAn ánh thu3c ngo i diên c a khái ni8m =ó Ng$Ec l i, ngo i diên c akhái ni8m quy =Qnh nhLng =Bi t$Eng nào có =9y = d:u hi8u chung mNi thu3cngo i diên c a nó

N3i hàm và ngo i diên có quan h8 trái ng$Ec nhau N3i hàm càng chi ti-tthì ngo i diên càng h¨p; ng$Ec l i, n3i hàm càng ít chi ti-t thì ngo i diên càng r3ng

IV QUAN HT GIKA CÁC KHÁI NITM

C n c7 vào quan h8 v ngo i diên c a các khái ni8m, có th+ chia quan h8giLa các khái ni8m thành 6 lo i quan h8: = ng nh:t, phK thu3c, giao nhau, tách r%i, =Bi l5p, mâu thu”n

Ví dK: Xét hai khái ni8m:

S: “Tác giA BAn án ch- =3 th/c dân Pháp” có ngo i diên S P: “Tác giA Tuyên ngôn =3c l5p Vi8t Nam” có ngo i diên P

2 Quan h! ph% thuxc

Quan h) phB thu9c là quan h) gi a các khái ni)m mà ngo i diên c a các khái ni)m này hoàn toàn nCm trong và ch+ là m9t b9 ph n c a khái ni)m kia.

Xét hai khái ni8m:

S: “Sinh viên” có ngo i diên S

P: “Con ng$%i” có ngo i diên P

Ta có:

- M*i sinh viên =.u là con ng$%i

- Có nhLng ng$%i không là sinh viên

Ta nói, khái ni8m "sinh viên" phK thu3c khái ni8m "con ng$%i" và chŒ là m3t b3 ph5n c a khái ni8m "con ng$%i" B‰i vì, t:t cA nhLng sinh viên =.u có

=9y = d:u hi8u c a con ng$%i

Ta vi-t: S P

Ta có th+ bi+u diHn b‹ng s› = Euler – Venn:

- Khái ni8m S h¨p h›n khái ni8m P, ta g*i là khái ni8m ch ng hay h ng (espèce) so vNi P

- P là khái ni8m r3ng h›n S, ta g*i là khái ni8m lo i (genre) so vNi S

3 Quan h! giao nhau

Quan h8 giao nhau là quan h8 giLa khái ni8m mà ngo i diên c a chúng chŒ

có m3t ph9n trùng nhau

Xét hai khái ni8m:

S: “Nh c sO” có ngo i diên S

P

S

P: “Ho sO” có ngo i diên P

Ta nói, hai khái ni8m "nh c sO" và "ho sO" có quan h8 giao nhau

Có th+ bi+u diHn b‹ng s› = Euler – Venn:

4 Quan h! tách r9i

Quan h8 tách r%i là quan h8 giLa các khái ni8m mà ngo i diên c a chúng không có ph9n nào trùng nhau

Ví dK: Xét hai khái ni8m:

S: “Nhi = ng” có ngo i diên S

P: “GiAng viên = i h*c” có ngo i diên P

Ta có phán =oán: “Không có nhi = ng nào là giAng viên = i h*c và không

có giAng viên = i h*c nào là nhi = ng”

Ta nói, S và P có quan h8 tách r%i

=

P S

5 Quan h! +4i llp

Quan h8 =Bi l5p là quan h8 giLa hai khái ni8m có n3i hàm lo i tr… nhau; n3i hàm khái ni8m này chŽng nhLng ph =Qnh n3i hàm khái ni8m kia mà còn khŽng =Qnh m3t thu3c tính =Bi l5p vNi khái ni8m =ó Ngo i diên c a hai khái ni8m =Bi l5p không bao quát h-t ngo i diên c a khái ni8m lo i r3ng h›n

Ví dK: Xét các khái ni8m:

S: “Màu tr ng” có ngo i diên S

P: “Màu =en” có ngo i diên P

M: “Màu” có ngo i diên M

S + P < M

Nh$ v5y, quan h8 =Bi l5p th/c ch:t là m3t lo i quan h8 tách r%i

6 Quan h! mâu thu•n

Quan h8 mâu thu”n là quan h8 giLa hai khái ni8m tách r%i, có n3i hàm ph

=Qnh nhau và ngo i diên c a chúng hEp l i b‹ng ngo i diên c a khái ni8m lo ir3ng h›n

Ví dK:

S: “Chi-n tranh chính nghOa” có ngo i diên S

P: “Chi-n tranh phi nghOa” có ngo i diên P

Q: “Chi-n tranh” có ngo i diên Q

Ta có: S + P = Q

Ta nói, khái ni8m “Chi-n tranh chính nghOa” "và “Chi-n tranh phi nghOa”

có quan h8 mâu thu”n

V •NH NGHHA KHÁI NITM

1 }nh ngh‘a khái ni!m là gì?

P S

D*nh nghEa khái ni)m là thao tác logic v ch rõ n9i hàm c a khái ni)m nhCm phân bi)t ! #c l;p !"i t #ng ! #c ph(n ánh trong khái ni)m v;i các !"i

b Con ng$%i là th/c th+ t/ nhiên có tính ch:t ng$%i (Các-Mác)

Hi8n nay, ng$%i ta chia thành nhi.u cách =Qnh nghOa: =Qnh nghOa n3i hàm,

=Qnh nghOa ngo i diên, =Qnh nghOa tác t‘, =Qnh nghOa trP ra, =Qnh nghOa phân tích,

=Qnh nghOa t•ng hEp, =Qnh nghOa t$%ng minh, =Qnh nghOa không t$%ng minh

2 Cuu trúc logic cpa +}nh ngh‘a khái ni!m

Mœi =Qnh nghOa th$%ng =$Ec c:u thành b‰i hai v-:

V- 1: Khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa (DENFINIENDUM)

V- 2: Khái ni8m =Qnh nghOa hay khái ni8m dùng =+ =Qnh nghOa(DEFINIENS)

Hai v- =$Ec liên k-t b‰i t… “là”

Nh$ v5y, m3t =Qnh nghOa th$%ng có d ng:

“ là ”

(Khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa) – (Khái ni8m dùng =+ =Qnh nghOa)

Ví d%: ThQ tr$%ng là toàn b3 quan h8 kinh t- hình thành trong lOnh v/c trao

=•i v tiêu thK hàng hoá

Trong =Qnh nghOa này, “ThQ tr$%ng” là khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa –Definiendum “Toàn b3 quan h8 kinh t- hình thành trong lOnh v/c trao =•i v tiêu thK hàng hoá” là khái ni8m dùng =+ =Qnh nghOa - Definiens

Thay cho t… “là” ng$%i ta còn dùng ký hi8u: = def hay = dn Z*c “là”,

“b‹ng”, “theo =Qnh nghOa”

Nh$ v5y, khi =Qnh nghOa, ta thi-t l5p m3t phán =oán khŽng =Qnh, trong =ó, ngo i diên c a khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa phAi = ng nh:t vNi ngo i diên khái ni8m dùng =+ =Qnh nghOa

3 Các quy t’c +}nh ngh‘a khái ni!m:

3.1 Quy t’c 1: Khái ni)m ! #c !*nh nghEa và khái ni)m dùng !H !*nh

nghEa ph(i có ngo i diên bCng nhau.

Có th+ khái quát quy t c này b‹ng công th7c:

3.1.2 }nh ngh‘a quá h“p:

D*nh nghEa quá hIp là kiHu !*nh nghEa mà ngo i diên c a khái ni)m dùng !H !*nh nghEa nhJ h6n ngo i diên c a khái ni)m ! #c !*nh nghEa

Ví dK: Sinh viên là nhLng ng$%i =ang h*c t i các tr$%ng = i h*c

ZQnh nghOa này quá h¨p, b‰i lF, ngo i diên c a khái ni8m dùng =+ =Qnh nghOa “nhLng ng$%i =ang h*c t i các tr$%ng = i h*c” h¨p h›n ngo i diên khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa “sinh viên” ChŽng h n, ngoài tr$%ng = i h*c, nhLng ng$%i h*c trong các tr$%ng cao =Žng c™ng =$Ec g*i là sinh viên Nh$ v5y, =Qnh nghOa này có d ng: S(x) > P(x)

3.2 Quy t’c 2: }nh ngh‘a không +8|c lu”n qu”n (vòng quanh)

NghOa là, khi =Qnh nghOa m3t khái ni8m, không =$Ec phép dùng khái ni8mP(x) =+ =Qnh nghOa cho khái ni8m S(x), sau =ó l i dùng S(x) =+ =Qnh nghOa cho P(x)

ZJc bi8t là, khi =Qnh nghOa, ng$%i ta phAi tránh tr$%ng hEp dùng khái ni8mch$a bi-t, ch$a =$Ec công nh5n =+ =Qnh nghOa cho khái ni8m mNi, khái ni8m c9n

=Qnh nghOa

Ví d%: "Ch$›ng trình khung (Curriculum standard) là v n bAn Nhà n$Nc

ban hành cho t…ng ngành =ào t o cK th+, trong =ó quy =Qnh c› c:u n3i dung môn h*c, th%i gian =ào t o, t— l8 phân b• th%i gian =ào t o giLa các môn h*c c› bAn và

chuyên môn; giLa lý thuy-t vNi th/c hành, th/c t5p Nó bao g m khung ch8Bng trình cùng vNi nhLng n3i dung cBt lõi, chuRn m/c, t$›ng =Bi •n =Qnh theo th%i

gian và b t bu3c phAi có trong ch$›ng trình =ào t o c a t:t cA các tr$%ng = i h*choJc cao =Žng "

"Khung ch$›ng trình (Curriculum framework) là v n bAn Nhà n$Nc quy

=Qnh khBi l$Eng tBi thi+u và c› c:u ki-n th7c cho các ch$›ng trình =ào t o Khung ch$›ng trình xác =Qnh s/ khác bi8t v ch$›ng trình t$›ng 7ng vNi các trình =3 =ào t o khác nhau"

Nh$ v5y, trong =Qnh nghOa khái ni8m "Ch$›ng trình khung", n-u ng$%i =*ckhông bi-t khái ni8m "Khung ch$›ng trình" thì sF không hi+u "ch$›ng trình khung" là gì

(Trích tài li)u h ;ng dLn "Xây d.ng b9 ch 6ng trình khung cho các ngành !ào t o ! i h c và cao !Ong" c a VB D i h c B9 Giáo dBc và Dào t o)

Tuy v5y, trên th/c t-, khi ta =Qnh nghOa S(x), ng$%i ta d/a vào P(x); =+

=Qnh nghOa P(x) ta d/a vào R(x); =+ =Qnh nghOa R(x) ta d/a vào T(x)

Có th+ khái quát b‹ng s› = :

N-u =Qnh nghOa nh$ th- này, chúng ta không th+ kéo dài mãi mà phAi có

khái ni8m xu:t phát; =ó là khái ni8m ch$a =$Ec =Qnh nghOa T… =ây, ng$%i ta xây

d/ng các khái ni8m khác Khoa h*c nào c™ng có nhLng khái ni8m xu:t phát, nó

=$Ec xây d/ng trên c› s‰ các quan h8 giLa các khái ni8m hoJc mô tA khái ni8m

Ví dK: Trong hình h*c, =i+m, =$%ng thŽng, mJt phŽng, là nhLng khái ni8m không =Qnh nghOa =$Ec

3.3 Quy t’c 3: }nh ngh‘a ph{i ng’n g•n, rõ ràng

Z+ =Qnh nghOa ng n g*n, rõ ràng, ta phAi lo i bP nhLng d:u hi8u có th+

=$Ec suy ra t… nhLng d:u hi8u =ã =$Ec nêu trong =Qnh nghOa

M3t =Qnh nghOa không ng n g*n có th+ gây m› h , trùng l p d:u hi8u và nh$ v5y, ng$%i ta dH nh9m l”n, khó phân bi8t =Bi t$Eng mà ta = c5p

Ví dK: Hình tam giác =.u là hình tam giác có 3 c nh b‹ng nhau và 3 góc b‹ng nhau

3.4 Quy t’c 4: Không dùng cách +}nh ngh‘a php +}nh

Nh$ =ã = c5p, =Qnh nghOa khái ni8m là v ch rõ n3i hàm c a khái ni8m =+ phân bi8t lNp =Bi t$Eng =$Ec phAn ánh trong khái ni8m vNi các =Bi t$Eng ti-p c5nvNi nó, cho nên, n-u =Qnh nghOa là ph =Qnh thì ta không v ch ra =$Ec d:u hi8uchung thu3c n3i hàm c a khái ni8m Và nh$ v5y, ta không th+ t o =$Ec s/ = ng nh:t v ngo i diên giLa khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa và ngo i diên khái ni8m dùng

=+ =Qnh nghOa

H›n nLa, khi ta ph =Qnh khái ni8m này ch$a ch c là khŽng =Qnh khái ni8mkia

Ví dK: Màu tr ng là màu không =en

“Màu không =en” không có nghOa là “màu tr ng”, mà có th+ là nhLng màu khác

4 Các hình th`c +}nh ngh‘a khái ni!m

4.1 }nh ngh‘a thông qua khái ni!m chpng và s‡ khác bi!t v, lo•i

VNi hình th7c =Qnh nghOa này, khi =Qnh nghOa, ng$%i ta =$a ra khái ni8m coi nh$ bi-t rõ (công nh5n), r3ng h›n khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa, sau =ó thêm vào nhLng d:u hi8u =Jc tr$ng (n3i hàm) =+ thu h¨p ngo i diên khái ni8m =ó l i cho trùng khNp (= ng nh:t) vNi ngo i diên khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa

Có th+ khái quát công th7c ki+u =Qnh nghOa thông qua khái ni8m lo i và s/khác bi8t v ch ng:

x P(x) Q(x) /\ R(x)

Ví dK: Hàng hoá là v5t phRm do lao =3ng con ng$%i làm ra và =$Ec trao =•imua bán trên thQ tr$%ng

4.2 }nh ngh‘a li!t kê

ZQnh nghOa li8t kê là ki+u =Qnh nghOa nêu ra các khái ni8m có ngo i diên h¨p h›n thu3c ngo i diên khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa

Hình th7c =Qnh nghOa này nh‹m s‘ dKng nhLng khái ni8m =ã bi-t, có ngo idiên h¨p =+ =Qnh nghOa khái ni8m r3ng h›n Nh$ v5y, nó không nh‹m nêu ra d:uhi8u bAn ch:t c a =Bi t$Eng mà nó chŒ rõ nhLng khái ni8m h¨p h›n

Ví dK: Thành viên c a tr$%ng = i h*c g m th9y cô, cán b3, công nhân viên, sinh viên

* L8u ý: Ki+u =Qnh nghOa này chŒ =$Ec áp dKng khi sB l$Eng =Bi t$Eng li8t

kê có giNi h n, không quá nhi.u, b‰i vì, n-u sB l$Eng =Bi t$Eng quá nhi.u, chúng

ta không th+ li8t kê h-t

4.3 }nh ngh‘a thông qua quan h!

Khi =Qnh nghOa nhLng khái ni8m r3ng nh:t, chung nh:t, ng$%i ta không th+

=Qnh nghOa b‹ng cách =$a nó v khái ni8m r3ng h›n (thông qua khái ni8m lo i và s/ khác bi8t v ch ng) mà ng$%i ta xác l5p m3t quan h8 giLa khái ni8m =$Ec

=Qnh nghOa vNi m3t khái ni8m khác

Ví dK: Trong tri-t h*c, có nhi.u =Qnh nghOa thông qua quan h8 ChŽng h n, V.I.Lénine =Qnh nghOa khái ni8m "v5t ch:t" thông qua vi8c =Bi l5p vNi khái ni8m

ý th7c Các cJp ph m trù hi8n t$Eng và bAn ch:t, nguyên nhân và k-t quA, c™ng

=$Ec =Qnh nghOa theo ki+u này

4.4 }nh ngh‘a kicn thict (xây d‡ng)

ZQnh nghOa ki-n thi-t là ki+u =Qnh nghOa chŒ rõ ngu n gBc ra =%i, ph$›ng th7c t o thành c a =Bi t$Eng hoJc c:u t o c a =Bi t$Eng =$Ec =Qnh nghOa

Ví dK 1: Z$%ng tròn là =$%ng cong khép kín =$Ec t o thành b‰i m3t =i+mchuy+n =3ng trong m3t mJt phŽng và luôn luôn cách =.u m3t =i+m cB =Qnh

Ví dK 2: Phán =oán là hình th7c c› bAn c a t$ duy, =$Ec t o thành t… s/liên k-t giLa các khái ni8m

TH C HÀNH

1 Các =Qnh nghOa sau =ây có =úng không? Vì sao?

1.1 Logic h*c hình th7c là khoa h*c nghiên c7u t$ duy c a con ng$%i 1.2 Hàng hoá là sAn phRm do lao =3ng c a con ng$%i làm ra

1.3 Tri-t h*c là khoa h*c v nhLng quy lu5t c a t/ nhiên, xã h3i và t$ duy con ng$%i

1.4 Xã h3i c3ng sAn ch nghOa là xã h3i không t n t i giai c:p

2.1 Sinh viên, bí th$ chi =oàn, sinh viên $u tú

2.2 Sinh viên, =oàn viên, c9u th bóng =á

2.3 T3i ph m, t3i ph m hình s/, t3i ph m tham ô, t3i ph m gi-t ng$%i 2.4 Khái ni8m, phán =oán, suy lu5n, ch7ng minh, hình th7c c a t$ duy 2.5 Nh c sO, ho sO, nhà báo, trí th7c, ng$%i Vi8t Nam

3 Hãy cho bi-t, cách phân chia sau =ây có =úng không? Vì sao?

3.1 GiNi t/ nhiên chia thành giNi vô sinh, giNi hLu sinh, =3ng v5t, th/cv5t

3.2 C› c:u công quy.n =$Ec chia ra thành l5p pháp, hành pháp, t$ pháp và ZAng

3.3 T5p hEp sB chia thành sB thành sB t/ nhiên, sB d$›ng, sB âm, sB hLu tŒ

3.4 Chi-n tranh chia thành chi-n tranh chính nghOa, chi-n tranh phi nghOa, chi-n tranh bAo v8 t• quBc

3.5 V n h*c chia thành v n h*c Vi8t Nam, v n h*c Anh, v n h*c Pháp,

v n h*c M°, v n h*c châu Âu

Ch8Bng IV

PHÁN OÁN

I iC TR NG CHUNG CIA PHÁN OÁN

1 Khái ni!m phán +oán:

Phán !oán là m9t hình th c t duy, ! #c hình thành nhU s liên kGt

gi a các khái ni)m, nó khOng !*nh ho3c ph !*nh m9t !3c !iHm, m9t tính ch t hay m9t m"i liên h) nào !ó c a !"i t #ng

2 Giá tr} chân lý cpa phán +oán

- Phán =oán có giá trQ chân lý =úng =$Ec g*i là phán =oán =úng

Ký hi8u: 1 hoJc “=” – =úng; "c" – chân th/c

- Phán =oán có giá trQ chân lý sai =$Ec g*i là phán =oán sai

Kí hi8u: 0 hoJc “s” – sai; “g” - giA dBi

- Giá trQ =úng, sai g*i là giá trQ chân lý c a phán =oán

Ví dK:

- Karl Marx là ng$%i Z7c = 1

- Karl Marx là ng$%i Nga = 0

Vì câu là s/ liên k-t giLa các t… nên t… c™ng có liên h8 vNi phán =oán –nhLng ngôn ngL khác nhau, ta có nhLng t… khác nhau =+ th+ hi8n khái ni8m Tuy v5y, c:u trúc logic c a phán =oán v”n giBng nhau

Tuy phán =oán và câu có s/ thBng nh:t, nh$ng giLa chúng không phAihoàn toàn = ng nh:t B‰i vì, phán =oán =$Ec bi+u hi8n b‹ng câu, nh$ng không phAi câu nào c™ng là phán =oán, =ó là câu hPi, câu cAm thán, câu m8nh l8nh,

II PHÁN OÁN NN

1 Liên t˜ logic và các phép logic:

Nh$ =ã trình bày trên =ây, phán =oán là m3t câu (=›n, ph7c) c:u t o =úng ngL pháp Trong nhLng phán =oán =ó, ta th$%ng gJp các t…: và, hay, hoJc, n-u… thì…, vì… nên,… Logic h*c g*i =ó là nhLng liên t… logic

S là P

Ho c

S không là P

Các liên t… logic này 7ng vNi các phép logic ChŽng h n:

- Phép ph =Qnh 7ng vNi phK t… “không” (C™ng =$Ec g*i chung là liên t…logic)

- Phép h3i 7ng vNi liên t… “và”

- Phép tuy+n 7ng vNi liên t… “hoJc”, “hay là”

- Phép kéo theo 7ng vNi liên t… “n-u…thì…”

Các phép logic trên =$Ec ký hi8u:

- Vi8t Nam là thành viên th7 150 c a WTO (a)

- M*i công nhân không là k¡ bóc l3t (b)

Khái ni8m chŒ =Bi t$Eng c a s/ suy nghO “Vi8t Nam” và “công nhân” g*i

Ch t… và vQ t… (tân t…) g*i là thu5t ngL c a phán =oán

Nh$ v5y, ta có th+ khái quát công th7c c a phán =oán =›n:

Ví dK: M*i dân t3c =.u có quy.n bình =Žng

2.2.2 Phán +oán php +}nh chung (toàn x8ng – php +}nh)

Ví dK: M3t sB sinh viên không thích h*c logic h*c

* Chú ý: ZBi vNi nhLng phán =oán =›n, =Bi t$Eng =$Ec = c5p là m3t

ph9n t‘ duy nh:t và th/c t- v”n có m3t thì ta có th+ xem =ó là phán =oán toàn th+

3 Tính chu diên cpa các khái ni!m trong phán +oán +Bn

3.1 Khái ni!m ngo•i diên

Tlp h|p các ph€n t•, các +4i t8|ng trong khái ni!m g•i là ngo•i diên cpa khái ni!m

Nh$ v5y, ngo i diên c a khái ni8m nói lên quy mô, trình =3 khái quát c akhái ni8m

Ví dK: Xét khái ni8m “con ng$%i” Khái ni8m này có ngo i diên r:t r3ng,

vì nó ch7a t:t cA ph9n t‘ ng$%i (con ng$%i cK th+) trên th- giNi

3.2 Khái ni!m chu diên

M9t khái ni)m ! #c g i là chu diên khi ngo i diên c a nó ! #c ! c p

!0y ! trong phán !oán

Nh$ v5y, m3t khái ni8m chu diên, khi ngo i diên c a nó hoàn toàn n‹mtrong hoJc hoàn toàn n‹m ngoài ngo i diên c a khái ni8m khác; m3t khái ni8mkhông chu diên, khi ngo i diên c a nó chŒ có m3t b3 ph5n n‹m trong hoJc n‹mngoài ngo i diên c a khái ni8m khác

Ký hi8u khái ni8m ngo i diên: “+”

Ta ký hi8u khái ni8m không chu diên: “ ”

Ví dK: Xét phán =oán “M*i công nhân =.u là ng$%i lao =3ng”

G*i: S là công nhân;

Ta th:y, khái ni8m “công nhân” chu diên trong phán =oán trên B‰i vì, trên s› = , ngo i diên c a khái ni8m “công nhân” hoàn toàn n‹m trong ngo i diên c akhái ni8m “ng$%i lao =3ng”; khái ni8m "ng$%i lao =3ng" trong phán =oán trên là không chu diên, b‰i vì, ngo i diên c a nó có m3t ph9n trùng vNi ngo i diên khái ni8m “công nhân”

Nói cách khác, do khái ni8m "công nhân" =$Ec = c5p vNi =9y = ngo idiên nên nó chu diên, còn khái ni8m "ng$%i lao =3ng" =$Ec = c5p không =9y = ngo i diên nên nó không chu diên

3.3 Kh{o sát tính chu diên cpa khái ni!m trong phán +oán +Bn

3.3.1 Phán +oán khšng +}nh chung (SaP)

M*i ph9n t‘ thu3c S =.u thu3c P

Có hai khA n ng xAy ra:

- M3t là, n-u ngo i diên c a ch t… S nhP h›n ngo i diên c a vQ t… P thì S chu diên và P không chu diên

Ví dK: M*i công nhân =.u là ng$%i lao =3ng

Ví dK: M*i tam giác =.u =.u là tam giác có ba c nh b‹ng nhau

S+: Tam giác =.u

M*i S là P

S = PS

P+: Tam giác có ba c nh b‹ng nhau

3.3.2 Phán +oán php +}nh chung (SeP)

M*i ph9n t‘ thu3c S =.u không thu3c P

Tr$%ng hEp này chŒ có m3t khA n ng xAy ra

Ví dK: M*i k¡ n bám =.u không có ích

S+: K¡ n bám

P+: Không có ích

3.3.3 Phán +oán khšng +}nh chung (SiP)

Có m3t sB ph9n t‘ S thu3c P

Có hai khA n ng xAy ra:

- M3t là, n-u ch t… S và vQ t… P có quan h8 giao nhau thì S không chu diên

và P c™ng không chu diên

Ví dK: M3t sB sinh viên mê bóng =á

S

3.3.4 Phán +oán php +}nh riêng (SoP)

Có m3t sB ph9n t‘ S không thu3c P

Có hai khA n ng xAy ra:

- M3t là, n-u m3t sB ph9n t‘ S n‹m ngoài P, m3t sB ph9n t‘ còn l i không

xác =Qnh có thu3c P hay không và tân t… P n‹m ngoài ch t… S thì S không chu

diên và P chu diên

Ví dK: M3t sB câu không là phán =oán

* Nhln xét: Qua khAo sát các các tr$%ng hEp trên, ta có th+ rút ra k-t lu5n:

- Ch t… (S) chu diên trong phán =oán chung (toàn x$ng) và không chu

diên trong phán =oán riêng (=Jc x$ng)

- VQ t… (P) chu diên trong phán =oán ph =Qnh và có th+ chu diên hoJc

không chu diên trong phán =oán khŽng =Qnh

4 Quan h! giŽa các phán +oán

M3t sB S không là P

P