H÷ ƯỈng vĂt rıng r†t Ưa dπng,phong phÛ vÌi nhi“u loµi c´n trÔng, ƯỈng vĂt lÌn ®n c·, thÛ m„ng guỊc, linh tr≠Îng vµchim.. L∏ vµ cµnh c©y rÙng ch›nh lµ nguĐncung c†p ch†t dinh d≠Ïng cho c∏
Trang 2kh´ng c«n xin phäp WWF - Ch≠¨ng tr◊nh ß´ng D≠¨ng, tuy nhi™n c«n ghi r‚ nguÂn tµi li÷u khi sao chäp hay tr›ch d…n.
Tr›ch d…n: Matarasso, M Nguy‘n Vi÷t DÚng vµ ßÁ Thfi Thanh Huy“n
2003 Kh∏m ph∏ Thi™n nhi™n: H≠Ìng d…n th˘c hi÷n hoπt ÆÈng gi∏o dÙc m´i tr≠Íng vÌi h‰c sinh Hµ NÈi WWF Ch≠¨ng tr◊nh ß´ng D≠¨ng
Nhµ xu†t b∂n Lao ÆÈng
Gi†y phäp xu†t b∂n sË: 201-1565/XB c†p ngµy 31/12/2002
SË l≠Óng xu†t b∂n: 250 cuËn, khÊ: 21,5 x 28cm
In tπi C´ng ty In C´ng Æoµn VN, th∏ng 3/2003
Trang 3L Í I C ∂ M ¨ N
CÔng vÌi nh˜ng †n ph»m kh∏c trong bÈ tµi li÷u gi∏o dÙc m´i tr≠Íng do WWF Ch≠¨ng tr◊nhß´ng D≠¨ng bi™n soπn, cuËn s∏ch nµy dµnh t∆ng chfi Nguy‘n M¸ Hπnh, mÈt ng≠Íi bπn y™uqu˝ cÒa chÛng t´i Lflng nhi÷t huy’t, s˘ tÀn t©m v◊ s˘ nghi÷p gi∏o dÙc m´i tr≠Íng vµ t◊nhy™u th≠¨ng con ng≠Íi cÒa chfi Æ∑ truy“n c∂m h¯ng cho chÛng t´i trong tıng trang s∏ch
CuËn s∏ch nµy Æ≠Óc bi™n soπn vµ xu†t b∂n th´ng qua s˘ tµi trÓ cÒa D˘ ∏n b∂o tÂn V≠ÍnquËc gia C∏t Ti™n, cÔng vÌi s˘ Òng hÈ nhi÷t t◊nh cÒa ´ng Gert Polet, CË v†n tr≠Îng D˘ ∏n
vµ ´ng Tr«n V®n MÔi, Gi∏m ÆËc V≠Ín quËc gia C∏t Ti™n ChÛng t´i xin ch©n thµnh c∂m ¨nc∏c c∏n bÈ gi∏o dÙc b∂o tÂn V≠Ín quËc gia C∏t Ti™n vµ gi∏o vi™n cÒa 12 tr≠Íng h‰c vÔngÆ÷m Æ∑ tham gia sˆ dÙng thˆ nghi÷m tµi li÷u nµy ß∆c bi÷t, c∂m ¨n bµ Jane Story Æ∑ giÛphi÷u Æ›nh b∂n ti’ng Anh, bµ Erika Gildersleeve Æ∑ thi’t k’ ph«n tr◊nh bµy cho cuËn s∏ch.CuËi cÔng, chÛng t´i xin gˆi lÍi c∂m ¨n Æ’n t†t c∂ c∏c bπn ÆÂng nghi÷p tπi WWF-Ch≠¨ngtr◊nh ß´ng D≠¨ng Æ∑ Òng hÈ vµ hÓp t∏c chÛng t´i trong c´ng t∏c gi∏o dÙc m´i tr≠Íng
Trang 4Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 2 2 C∏c khu sinh h‰c tr™n Tr∏i ߆t 1 11 1 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 3 3 Kh∏i ni÷m ßa dπng sinh h‰c 1 19 9 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 4 4 CuỈc phi™u l≠u cÒa n≠Ìc 2 27 7 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 5 5 N®ng l≠Óng tı Ư©u? 3 31 1 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 6 6 Kh› hĂu vµ c©y xanh 3 35 5 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 7 7 S˘ th›ch nghi cÒa th˘c vĂt 3 39 9 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 8 8 Ngu˛ trang 4 43 3 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 9 9 ßỈng vĂt ®n thfit vµ con mĐi 4 45 5 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 1 10 0 ßi t◊m n¨i sỊng 4 49 9 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 1 11 1 Quan h÷ gi˜a c∏c loµi sinh vĂt 5 51 1 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 1 12 2 Mπng l≠Ìi s˘ sỊng 5 53 3 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 1 13 3 Hoπt ƯỈng cÒa h÷ sinh th∏i 6 61 1 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 1 14 4 Ki”m so∏t x„i mfln 6 69 9 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 1 15 5 Vflng Ửi 7 71 1 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 1 16 6 ßo chi“u cao c©y 7 77 7 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 1 17 7 T´i lµ ai ? 7 79 9 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 1 18 8 D©n sỊ vµ Tr∏i ߆t 8 81 1 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 1 19 9 M˙ t´m vµ c∏c h÷ sinh th∏i 8 87 7 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 2 20 0 V®n ho∏ vµ m´i tr≠Íng 9 93 3 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 2 21 1 Bπn ngh‹ g◊ v“ loµi g†u? 9 99 9 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 2 22 2 Khai th∏c tµi nguy™n thi™n nhi™n 1 103 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 2 23 3 MỊi Ưe doπ ƯỊi vÌi c∏c loµi sinh vĂt 1 109 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 2 24 4 Bπn quan t©m tÌi r∏c Ư’n Ư©u? 1 113 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 2 25 5 U ph©n xanh 1 117 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 2 26 6 T≠ v†n x©y nhµ 1 121 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 2 27 7 Ra quy’t Ưfinh d˘ ∏n lµm Ư≠Íng 1 125 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 2 28 8 B∏o t≠Íng Xanh 1 129 H
Ho oππtt Ư ƯỈ Ỉn ngg 2 29 9 Kh∏m ph∏ thi™n nhi™n 1 131
Trang 5S ˘ ˘ n nggh hii÷÷p p b b∂∂o o tt Ân n tth hii™™n n n nh hii™™n n ll©©u u d dµµii cch hÿÿ cc„ „
th” Æi Æ’n thµnh c´ng khi m‰i c∏ nh©n Æ“u c„ tr∏ch nhi÷m b∂o v÷ c∏c nguÂn tµi nguy™n
Æa dπng sinh h‰c ß” khuy’n kh›ch con ng≠Íi thay ÆÊi hµnh vi vµ tham gia vµo hoπt ÆÈng b∂o tÂn, mÁi c∏ nh©n c«n c„ ba Æi“u Th¯ nh†t, h‰ c«n ph∂i th†y r‚ vµ hi”u r‚ nh˜ng v†n Æ“ mµ con ng≠Íi vµ m´i tr≠Íng Æang ph∂i ÆËi m∆t Th¯ hai, h‰ c«n bi’t chæc h‰ sœ Æ≠Óc lÓi g◊ n’u ph∂i thay ÆÊi vµ ph∂i g∏nh chfiu nh˜ng hÀu qu∂ g◊ n’u h‰ kh´ng thay ÆÊi Vµ cuËi cÔng, h‰ c«n c„ nh˜ng gi∂i ph∏p thay th’ cho lËi sËng ∂nh h≠Îng ti™u c˘c Æ’n m´i tr≠Íng nh≠ hi÷n nay mµ lÓi ›ch cÒa h‰ v…n Æ≠Óc Æ∂m b∂o Nh˜ng nguy™n tæc nµy th˘c s˘ ÆÛng Ææn cho c∂ ng≠Ïi lÌn l…n trŒ em.
Tı bao l©u nay, chÛng ta v…n th≠Íng quan ni÷m “TrŒ emch›nh lµ T≠¨ng lai” ThÀt ch› l˝ khi nhæc lπi Æi“u nµy vµchÛng t´i thÀt s˘ r†t t©m Ææc vÌi nhÀn xät Æ„ DÔsÌm hay muÈn th◊ trŒ em cÚng sœ lµ ng≠Íi Ưng rag∏nh v∏c tr∏ch nhi÷m b∂o v÷ m´i tr≠Íng CÔng vÌith’ h÷ cha anh, t≠¨ng lai cÒa s˘ nghi÷p nµy tu˙thuÈc vµo c∏c th’ h÷ con em vµ ch∏u chæt cÒa chÛng
ta trong nÁ l˘c nhªm Æ∏p ¯ng c∏c nhu c«u cÒa cuÈc sËng hµngngµy, ÆÂng thÍi b∂o v÷ Æ≠Óc m´i tr≠Íng cÒa Tr∏i ߆t nµy.Th´ng th≠Íng, trŒ em h‰c tÀp vµ l‹nh hÈi th´ng qua nh˜ng Æi“uc∏c em nh◊n vµ nghe th†y Tı khi sinh ra cho Æ’n Æ’n tuÊitr≠Îng thµnh, vi÷c h‰c cÒa trŒ em bæt Æ«u bªng Æfinh h◊nh ˝t≠Îng, ti’p Æ„ h‰c c∏ch ph©n t›ch b∂n ch†t s˘ vi÷c vµ sau Æ„Æ≠a ra c∏c quy’t Æfinh Nh˜ng ki’n th¯c mµ trŒ em h‰c Æ≠Óch´m nay sœ tπo d˘ng n“n t∂ng cho quan Æi”m vµ gi∏ trfi mµ c∏c
em sœ theo ÆuÊi trong t≠¨ng lai V◊ th’, Æi“u c†p thi’t lµ chÛng
ta ph∂i ti’p tÙc dπy cho trŒ em v“ m´i tr≠Íng, mang Æ’n choc∏c em nh˜ng c¨ hÈi kh∏m ph∏ th˘c t’ thi™n nhi™n vµ tπo d˘ngcho c∏c em mËi quan t©m Æ’n m´i tr≠Íng ChÛng ta cÚng ph∂itrang bfi cho trŒ em nh˜ng k¸ n®ng c«n thi’t Æ” c∏c em trÎ n™nnh˜ng c´ng d©n c„ tr∏ch nhi÷m vµ bi’t sËng hµi hoµ vÌi thi™nnhi™n
Gioi thieu
Trang 6nhªm t®ng c≠Íng n®ng l˘c cho gi∏o vi™n trong vi÷c x©y d˘ng c∏c ch≠¨ng tr◊nh gi∏o dÙc m´itr≠Íng (GDMT) ngoπi kho∏ theo h≠Ìng hµnh ƯỈng cho c∏c tr≠Íng trung h‰c c¨ sÎ MÙcƯ›ch th¯ hai lµ nhªm bĐi d≠Ïng cho trŒ em Ư” khi tr≠Îng thµnh c∏c em c„ th” theo ƯuÍic∏ch sỊng hoµ hÓp, Ưem lπi t∏c ƯỈng c„ lÓi cho th’ giÌi t˘ nhi™n Trong tµi li÷u nµy c„ 29hoπt ƯỈng Ư∑ Ư≠Óc thi’t k’, t≠¨ng Ư≠¨ng vÌi sỊ tu«n h‰c hµng n®m cÒa nhµ tr≠Íng, theok’ hoπch mÂi tu«n th˘c hi÷n mỈt hoπt ƯỈng Tµi li÷u h≠Ìng d…n nµy sœ cung c†p cho gi∏ovi™n c∏c c´ng cÙ toµn di÷n Ư” th˘c hi÷n c∏c hoπt ƯỈng h‰c tĂp v“ m´i tr≠Íng mỈt c∏chth›ch thÛ ƯỊi vÌi h‰c sinh.
Phflng GDMT cÒa WWF-Ch≠¨ng tr◊nh ß´ng D≠¨ng Ư∑ Ư≠a ra c∏c mÙc ti™u gi∂ng dπy d˘atr™n mỈt phπm vi ti’p cĂn Ưa ngµnh cÒa nhi“u l‹nh v˘c mµ chÛng t´i cho rªng ng≠Íi h‰cc«n c„ c∏c ki’n th¯c Ư„, Ư” c„ th” tham gia vµo c´ng t∏c b∂o ƯĐng thi™n nhi™n C∏c hoπtƯỈng trong tµi li÷u nµy Ư≠Óc thi’t k’ d˘a tr™n ›t nh†t mỈt mÙc ti™u ki’n th¯c, ƯĐng thÍi mÂimÙc ti™u ki’n th¯c cÚng Ư≠Óc Ư“ cĂp ›t nh†t mỈt l«n CuỊn gi∏o tr◊nh Ư«y ƯÒ nµy sœ ƯemƯ’n cho h‰c sinh s˘ hi”u bi’t toµn di÷n v“ s˘ vĂn hµnh cÒa Tr∏i ߆t, v“ t∏c ƯỈng cÒa conng≠Íi l™n Tr∏i ߆t vµ nh˜ng hµnh ƯỈng con ng≠Íi c„ th” lµm Ư” b∂o v÷ hµnh tinh sỊngnµy C∏c mÙc ti™u gi∏o dÙc trong tµi li÷u nµy gĐm c„:
K
Khhuu vv˘˘cc vvµµ vvfifi ttrr›› GiÛp ng≠Íi h‰c c„ Ư≠Óc Ưfinh h≠Ìng c¨ b∂n v“ m´i tr≠Íng Ưfia
ph≠¨ng vµ quỊc gia ßĐng thÍi, giÛp h‰ nhĂn th¯c Ư≠Óc rªng Tr∏i ߆t - ng´i nhµ cÒaloµi ng≠Íi, hi÷n Ưang trÎ n™n ngµy cµng nh· h¨n v“ thÍi gian, kho∂ng c∏ch vµ c∏cnguĐn tµi nguy™n
K
Khh›› qquuyy””nn vvµµ vvÚÚ ttrrÙÙ GiÛp ng≠Íi h‰c m´ t∂ vµ Ưo Ư≠Óc c∏c y’u tỊ kh› hĂu Ư¨n gi∂ntrong m´i tr≠Íng Ưfia ph≠¨ng, qua Ư„ giÛp h‰ Ư∏nh gi∏ cao vai trfl cÒa c∏c y’u tỊ nµytrong qu∏ tr◊nh s∂n xu†t l≠¨ng th˘c GiÛp ng≠Íi h‰c hi”u Ư≠Óc vai trfl cÒa kh› quy”nƯỊi vÌi Ửi sỊng cÒa c∏c loµi ƯỈng, th˘c vĂt, ƯĐng thÍi c„ kh∂ n®ng x∏c Ưfinh Ư≠Óc c∏ckhu sinh h‰c ch›nh tπi Ưfia ph≠¨ng h‰ vµ tr™n th’ giÌi
C
C∏∏cc ddππnngg ƯƯ††tt,, tthhÍÍ nnh≠Ïngg vvµµ kkhhoo∏∏nngg vvĂĂtt GiÛp ng≠Íi h‰c bi’t rªng Ư†t lu´n vĂn ƯỈng
vµ hi”u Ư≠Óc: (a) Ư†t Ư≠Óc h◊nh thµnh nh≠ th’ nµo, (b) Ư†t ch¯a c∏c sinh vĂt vµ giÛpc©y ph∏t tri”n, (c) Ư†t bfi x„i mfln vµ bπc mµu H‰ cÚng c«n hi”u Ư≠Óc mỊi quan h÷gi˜a Ư†t vµ c∏c sinh vĂt ßĐng thÍi cho h‰c vi™n th†y rªng nguĐn tµi nguy™n kho∏ngvĂt tr™n Tr∏i ߆t lµ h˜u hπn
T
Th˘cc vvĂĂtt vvµµ ƯƯỈngg vvĂĂtt GiÛp ng≠Íi h‰c bi’t vµ c„ kh∂ n®ng x∏c Ưfinh v´ sỊ c∏c loµiƯỈng, th˘c vĂt trong m´i tr≠Íng sỊng cÒa m◊nh GiÛp h‰ c∂m nhĂn Ư≠Óc ˝ ngh‹a cÒamπng l≠Ìi s˘ sỊng vµ chuÂi th¯c ®n; hi”u Ư≠Óc s˘ t≠¨ng t∏c kh´ng ngıng gi˜a Ư†t, kh›quy”n, th˘c vĂt (t∏c nh©n s∂n xu†t), ƯỈng vĂt vµ con ng≠Íi (t∏c nh©n ti™u thÙ) ßĐngthÍi, h‰ cÚng c«n nhĂn th¯c Ư≠Óc c∏c loµi sinh vĂt nguy c†p Î m¯c ƯỈ Ưfia ph≠¨ng vµtoµn c«u, c∏c mỊi Ưe doπ ƯỊi vÌi chÛng vµ c∏c bi÷n ph∏p b∂o tĐn
N
N®®nngg ll≠≠Óngg GiÛp ng≠Íi h‰c nhĂn bi’t s˘ tĐn tπi cÒa n®ng l≠Óng d≠Ìi c∏c dπng kh∏cnhau vµ kh∂ n®ng ki”m so∏t n®ng l≠Óng cÒa con ng≠Íi GiÛp h‰ hi”u Ư≠Óc c∏c chutr◊nh n®ng l≠Óng vµ n®ng l≠Óng bưt nguĐn tı m∆t trÍi GiÛp ng≠Íi h‰c c„ hi”u bi’t v“nguĐn gỊc h◊nh thµnh nhi™n li÷u ho∏ thπch vµ t∏c ƯỈng con ng≠Íi g©y ra do sˆ dÙngloπi nhi™n li÷u nµy
GiÌi thi÷u
Trang 7N≠≠ÌÌcc GiÛp ng≠Íi h‰c hi”u rªng n≠Ìc lµ y’u tỊ kh´ng th” thi’u ƯỊi vÌi s˘ sỊng vµ tµinguy™n n≠Ìc c„ vai trfl quan tr‰ng ƯỊi vÌi con ng≠Íi GiÛp h‰ hi”u v“ chu tr◊nh n≠Ìc,nhĂn th¯c Ư≠Óc v†n Ư“ ´ nhi‘m n≠Ìc cÚng nh≠ s˘ c„ hπn cÒa tµi nguy™n n≠Ìc
C
Coonn nngg≠≠ÍÍii GiÛp ng≠Íi h‰c hi”u bi’t v“ v®n ho∏ vµ ˝ ngh‹a cÒa n„ trong Ửi sỊng conng≠Íi, bi’t r‚ Ư≠Óc con ng≠Íi Ư∑ sỊng nh≠ th’ nµo vµ sˆ dÙng c∏c m´i tr≠Íng kh∏cnhau ra sao Ng≠Íi h‰c sœ Ư≠Óc th†y vi÷c sˆ dÙng tµi nguy™n b“n v˜ng trong c∏c n“nv®n ho∏ kh∏c nhau GiÛp h‰ n©ng cao nhĂn th¯c v“ s˘ gia t®ng d©n sỊ vµ t∏c ƯỈng cÒan„ ƯỊi vÌi nguĐn tµi nguy™n tr™n Tr∏i ߆t Ng≠Íi h‰c cÚng c«n hi”u Ư≠Óc ph≠¨ng th¯ccon ng≠Íi sˆ dÙng vµ t∏c ƯỈng Ư’n m´i tr≠Íng trong Ửi sỊng hµng ngµy
T
TÍÍ cchh¯¯cc xx∑∑ hhỈỈii GiÛp ng≠Íi h‰c t◊m hi”u tr∏ch nhi÷m vµ Ưπo Ư¯c cÒa c∏ nh©n vµ nh„mng≠Íi ƯỊi vÌi m´i tr≠Íng H‰ c«n ph∂i hi”u t∏c ƯỈng cÒa ch›nh s∏ch, qu∏ tr◊nh hoπchƯfinh ch›nh s∏ch vµ bi’t c∏ch tham gia vµo vi÷c x©y d˘ng vµ th˘c hi÷n ch›nh s∏ch Cungc†p th´ng tin cho ng≠Íi h‰c v“ nh˜ng tÍ ch¯c Ưfia ph≠¨ng ho∆c quỊc t’ hoπt ƯỈngtrong l‹nh v˘c m´i tr≠Íng, ƯĐng thÍi giÛp h‰ nhĂn ra vai trfl quan tr‰ng cÒa s˘ hÓp t∏ctr‰ng vi÷c gi∂i quy’t c∏c v†n Ư“ m´i tr≠Íng toµn c«u GiÛp ng≠Íi h‰c hi”u Ư≠Óc t«mquan tr‰ng cÒa luĂt ph∏p vµ nh˜ng quy Ưfinh ph∏p luĂt v“ b∂o v÷ thi™n nhi™n c†p Ưfiaph≠¨ng, khu v˘c vµ quỊc gia
K
Kiinnhh tt’’ GiÛp ng≠Íi h‰c hi”u Ư≠Óc rªng trong m‰i x∑ hỈi, c∏c nhu c«u v“ ®n, m∆c vµ ÎƯ“u c„ mỊi li™n h÷ ch∆t chœ vÌi c∏c nguĐn tµi nguy™n sΩn c„, vµ con ng≠Íi c«n ph∂ithay ƯÍi hµnh vi Ư” gi∂m bÌt c∏c t∏c ƯỈng l™n m´i tr≠Íng H‰ c«n ph∂i nhĂn th¯cƯ≠Óc c¨ c†u tµi nguy™n trong c∏c l‹nh v˘c n´ng nghi÷p, l©m nghi÷p, ng≠ nghi÷p, khaith∏c m·, s∂n xu†t hµng ho∏, dfich vÙ vµ giao th´ng - vĂn t∂i
(Chÿnh l˝ tı tµi li÷u cÒa NAEE, 1976)
Phflng GDMT cÒa WWF Ch≠¨ng tr◊nh ß´ng D≠¨ng Ư∑ hÓp t∏c vÌi V≠Ín quỊc gia C∏t Ti™nƯ” bi™n soπn vµ ph∏t hµnh tµi li÷u nµy CuỊn s∏ch nµy lµ mỈt ph«n trong bỈ †n ph»mGDMT cÔng Ư≠Óc ban hµnh Ba cuỊn kh∏c trong bỈ s∏ch nµy lµ: Gi∏o dÙc M´i tr≠Íng:H≠Ìng d…n tĂp hu†n cho tĂp hu†n vi™n; C»m nang N´ng l©m k’t hÓp: MỈt c´ng cÙ gi∏odÙc m´i tr≠Íng tπi cỈng ƯĐng; vµ Gi∏m s∏t & ß∏nh gi∏ ch≠¨ng tr◊nh gi∏o dÙc m´i
tr≠Íng tπi cỈng ƯĐng ChÛng t´i hi v‰ng c∏ch ti’p cĂn chÒ Ưπo trong c∏c tµi li÷u
nµy sœ cung c†p cho c∏c c¨ quan ch›nh phÒ, phi ch›nh phÒ vµ c∏c nhµ tµi trÓ
mỈt ph≠¨ng ph∏p s∏ng tπo ƯỊi vÌi c´ng t∏c b∂o tĐn, vµ mong muỊn n„ sœ
Ư≠Óc xem xôt trong qu∏ tr◊nh x©y d˘ng c∏c k’ hoπch vµ ch›nh s∏ch m´i
tr≠Íng
5
Trang 8C) Khi b“ m∆t Tr∏i ߆t nguÈi d«n, s˘
ch™nh l÷ch nhi÷t ÆÈ gi˜a b“ m∆t vµ trong lflng Tr∏i ߆t khi’n nhi÷t trong lflng Tr∏i ߆t tho∏t ra ngoµi vµ tπo ra hoπt ÆÈng cÒa nÛi lˆa NÛi lˆa phun trµo kÃm theo kh› vµ h¨i n≠Ìc Æ∑ tπo ra n≠Ìc vµ kh´ng kh› (Ni t¨ vµ ´ x›t c∏c bon, ch≠a c„ oxy).
Kho∂ng 3,5 t˚ n®m tr≠Ìc Æ©y, b“ m∆t Tr∏i ߆t trÎ n™nlπnh h¨n C∏c Æπi d≠¨ng Æ≠Óc h◊nh thµnh vµ nh˜ng s˘
sËng nh· bä Æ«u ti™n bæt Æ«u xu†t hi÷n ß„ lµ nh˜ng c¨
th” sËng mÈt t’ bµo giËng nh≠ c∏c vi khu»n l™n mendÔng trong s∂n xu†t b∏nh m◊ ngµy nay Nh˜ng c¨ th”
ƨn bµo nµy kh´ng c„ nh©n, sËng k˛ kh› trong c∏c Æπid≠¨ng d≠Ìi c∏c Æi“u ki÷n khæc nghi÷t nh≠ n„ng, b„ngtËi vµ chfiu t∏c ÆÈng lÌn cÒa tia c˘c t›m tı m∆t trÍi D«nd«n, c∏c vi khu»n nµy cÔng vÌi t∂o lÙc c„ kh∂ n®ng
va cac sinh vat dau tien
Kh∏m ph∏ Thi™n nhi™n: H≠Ìng d…n Th˘c hi÷n Hoπt ÆÈng Gi∏o dÙc M´i tr≠Íng vÌi H‰c sinh
Trang 9chuy”n kh› c∏c bon n›c, n≠Ìc vµ ∏nh s∏ng m∆t trÍi thµnh kh› ´ xy th´ng qua qu∏ tr◊nhquang hÓp Kho∂ng 545 tri÷u n®m tr≠Ìc Æ©y, nh˜ng c≠ d©n cÒa Æπi d≠¨ng nµy Æ∑ ti’n ho∏
tı dπng nguy™n thu˚ nh†t sang dπng c¨ th” Æa bµo S˘ xu†t hi÷n cÒa kh› oxy trong kh›quy”n Æ∑ tπo m´i tr≠Íng sËng cho c∏c loµi sinh vÀt tr™n Tr∏i ߆t Kho∂ng 460-440 tri÷un®m tr≠Ìc Æ©y, c∏c loµi th˘c vÀt vµ ÆÈng vÀt kh´ng x≠¨ng sËng Æ∑ bæt Æ«u di c≠ l™n cπn.Sau Æ„, c∏ch Æ©y kho∂ng 320 tri÷u n®m, c∏c loµi th˘c vÀt ph∏t tri”n mπnh mœ khæp n¨i vµtπo thµnh nh˜ng khu rıng Æ«u ti™n tr™n Tr∏i ߆t nµy CÔng vÌi s˘ ph∏t tri”n cÒa c∏c khurıng nµy, hµm l≠Óng ´xy trong kh´ng kh› Æ∑ t®ng cao nhanh ch„ng, thÀm ch› cao h¨n hµml≠Óng ´xy trong kh´ng kh› ngµy nay Hµm l≠Óng ´xy trong kh´ng kh› cao d…n Æ’n s˘ xu†thi÷n cÒa nhi“u loµi ÆÈng vÀt kh∏c nhau nh≠ ÆÈng vÀt l≠Ïng c≠ vµ bfl s∏t - nh˜ng sinh vÀtc„ x≠¨ng sËng, ÆŒ tr¯ng Æ«u ti™n ThÍi k˙ nµy cÚng ghi nhÀn s˘ xu†t hi÷n vµ ph∏t tri”n cÒakhÒng long - loµi bfl s∏t khÊng l Kho∂ng 65 tri÷u n®m tr≠Ìc, khÒng long Æ∑ bfi tuy÷t
chÒng Sau Æ„, c∏ch Æ©y 45 tri÷u n®m, c∏c loµi th˘c vÀt c„ hoa, ræn, chim, vµ ÆÈng vÀt c„
vÛ Æ∑ thËng trfi Tr∏i ߆t nµy Theo c∏c nhµ nh©n chÒng h‰c, con ng≠Íi Æ«u ti™n Æ∑ xu†thi÷n tr™n Tr∏i ߆t c∏ch Æ©y kho∂ng 2,5 tri÷u n®m tπi Æ´ng Phi vµ con ng≠Íi hi÷n Æπi mÌichÿ xu†t hi÷n c∏ch Æ©y 100,000 n®m
(Palmer, 2000)
Thuy’t tr´i dπt lÙc ßfia
N®m 1915, Alfred Wegener - mÈt nhµ khoa h‰c ng≠Íi ߯c, Æ∑ Æ≠a ra l˝ thuy’t v“ Æfia l˝Tr∏i ߆t Theo thuy’t nµy, ngµy x≠a, Tr∏i ߆t lµ mÈt khËi thËng nh†t c„ t™n lµ lÙc ÆfiaPangaea Sau Æ„, lÙc Æfia nµy chfiu t∏c ÆÈng cÒa c∏c l˘c kh∏c nhau, bfi vÏ thµnh nhi“u m∂nh
vµ cuËi cÔng h◊nh thµnh 7 lÙc Æfia nh≠ ngµy nay Nhi“u n®m sau s˘ xu†t hi÷n l˝ thuy’t cÒaWegener, c∏c nhµ khoa h‰c Æ∑ Æ≠a ra nhi“u bªng ch¯ng c´ng nhÀn vµ bÊ sung cho thuy’tnµy
Nhi“u nhµ khoa h‰c tr™n th’ giÌi cho rªng Tr∏i ߆t Æ≠Óc tπo thµnh tı mÈt khËi ch†t l·ngn„ng ch∂y b™n trong vµ mÈt lÌp v· b™n ngoµi LÌp v· b™n ngoµi kh´ng ph∂i lµ mÈt khËithËng nh†t mµ Æ≠Óc tπo thµnh tı nhi“u m∂nh kh∏c nhau (Æ‹a Æfia t«ng) C∏c m∂nh c†uthµnh tı Æ∏ c¯ng nµy tr´i dπt tr™n b“ m∆t cÒa khËi ch†t l·ng n„ng ch∂y
trong lflng Tr∏i ߆t vµ Æ≠Óc g‰i lµ lÌp v· gi˜a cÒa Tr∏i ߆t B™n tr™n lÌp
v· gi˜a nµy lµ c∏c khËi lÙc Æfia KhËi ch†t l·ng n„ng ch∂y trong lflng Tr∏i
߆t kh´ng ngıng vÀn ÆÈng khi’n c∏c m∂nh c†u thµnh v· gi˜a cÒa Tr∏i
߆t bfi Ưt g∑y vµ tr´i dπt, käo theo Æ„ lµ s˘ di chuy”n cÒa c∏c khËi lÙc
Æfia b™n tr™n C∏c m∂nh c†u thµnh lÌp v· gi˜a cÒa Tr∏i ߆t di
chuy”n theo 3 ki”u kh∏c nhau; chÛng c„ th” t∏ch gi∑n, Æ©m
nhau ho∆c tr≠Ót tr™n nhau Do c„ s˘ vÀn ÆÈng nµy, c†u tπo
Æfia l˝ cÒa b“ b∆t Tr∏i ߆t lu´n lu´n thay ÆÊi vµ c∏c lÙc Æfia
v…n th≠Íng xuy™n di chuy”n mÈt c∏ch chÀm chπp ßi“u
nµy gi∂i th›ch cho s˘ giËng nhau cÒa c∏c ho∏ thπch ÆÈng,
th˘c vÀt t◊m th†y Î Ch©u Phi vµ Nam M¸ v◊ 2 lÙc Æfia nµy Æ∑
tıng lµ mÈt vµ tr´i v“ 2 ph›a kh∏c nhau
(US Geological Survey Enchanted Learning)
8
Trang 10Chu»n bfi:
Photocopy b∂n Æi“u tra Bπn bi’t g◊ v“ s˘ h◊nh thµnh vµ ph∏t tri”n cÒa tr∏i Ɔt
Bπn bi’t g◊ v“ s˘ h◊nh thµnh vµ ph∏t tri”n cÒa Tr∏i ߆t?
Kh∏m ph∏ Thi™n nhi™n: H≠Ìng d…n Th˘c hi÷n Hoπt ÆÈng Gi∏o dÙc M´i tr≠Íng vÌi H‰c sinh
b) Vfi tr› cÒa c∏c lÙc Æfia ngµy nay lµ k’t
qu∂ cÒa s˘ tr´i dπt li™n tÙc cÒa c∏c
lÙc Æfia trong mÈt thÍi gian dµi
c) T†t c∂ c∏c lÙc Æfia lµ mÈt khËi thËng
nh†t nh≠ng nhi“u vÔng bfi bi”n c∂ vµ
Æπi d≠¨ng bao phÒ, tπo ra s˘ ng®n
5.Theo c∏c nhµ khoa h‰c, c∏c y’u tË c«n
thi’t cho s˘ xu†t hi÷n cÒa c∏c sinh vÀt
Æ«u ti™n tr™n Tr∏i ߆t lµ:
a) Kh› Cacbonnic (CO2)
b) Kh› ´xy (O2)c) N≠Ìc d) ß∏ vµ bÙie) PhËt phof) Anh s∏ng m∆t trÍi
6.Theo bπn, sinh vÀt Æ«u ti™n tr™n Tr∏i߆t lµ:
a) Sinh vÀt ƨn bµo (c¨ th” lµ mÈtt’ bµo)
b) Sinh vÀt Æa bµo (c¨ th” c„ tı 2 t’bµo trÎ l™n)
7.Tr∏i ߆t Æ≠Óc tπo thµnh bÎi:
a) Sinh quy”n, Kh› quy”n vµ Thu˚quy”n
b) Thu˚ quy”n, Sinh quy”n vµ Thπchquy”n
c) Sinh quy”n, Kh› quy”n vµ Thπchquy”n
d) Thπch quy”n, Thu˚ quy”n, Kh›quy”n vµ Sinh quy”n
8.Theo bπn, giÌi nµo xu†t hi÷n Æ«u ti™ntr™n Tr∏i ߆t?
a) Th˘c vÀtb) ßÈng vÀtc) ßÈng vÀt vµ th˘c vÀt xu†t hi÷ncÔng lÛc
9.Theo bπn, n≠Ìc bao phÒ bao nhi™uph«n tr®m di÷n t›ch b“ m∆t Tr∏i ߆t? a) 45 - 50%
b) 55 - 60%
c) 70 - 75%
d) 80 - 85%
Trang 11T I ’ N H µ N H
1.Chia h‰c sinh thµnh c∏c nh„m, mÁi nh„m kho∂ng 3 ho∆c 4 em Ph∏t cho mÁi nh„mmÈt b∂n træc nghi÷m Bπn bi’t g◊ v“ s˘ h◊nh thµnh vµ ph∏t tri”n cÒa Tr∏i ߆t? Y™u c«uc∏c nh„m nghi™n c¯u vµ t◊m c©u tr∂ lÍi trong vflng 1 tu«n
2.MÈt tu«n sau, gi∏o vi™n cho c∏c nh„m tr◊nh bµy k’t qu∂ træc nghi÷m cÒa nh„m H≠Ìngd…n h‰c sinh th∂o luÀn nh˜ng nÈi dung li™n quan Æ’n bµi træc nghi÷m, v› dÙ, c∏c s˘ ki÷nkhi’n Tr∏i ߆t c„ h◊nh dπng nh≠ ngµy nay (VÙ nÊ lÌn, s˘ xu†t hi÷n cÒa c∏c loµi th˘c vÀt,ÆÈng vÀt Æ«u ti™n, s˘ xu†t hi÷n cÒa con ng≠Íi, thÍi k˙ B®ng hµ vµ s˘ tuy÷t chÒng cÒakhÒng long) Nhæc lπi cho h‰c sinh nh˜ng kh∏i ni÷m c¨ b∂n v“ s˘ h◊nh thµnh Tr∏i ߆t vµs˘ tr´i dπt lÙc Æfia
a) 5 tri÷u n®mb) 15 tri÷u n®mc) 65 tri÷u n®m
f
Trang 12trai dat
Kh∏m ph∏ Thi™n nhi™n: H≠Ìng d…n Th˘c hi÷n Hoπt ƯỈng Gi∏o dÙc M´i tr≠Íng vÌi H‰c sinh
-Muc tieu:
GiÛp h‰c sinh hi”u v“ s˘ ph©n
chia c∏c khu sinh h‰c cÚng
nh≠ vfi tr› cÒa c∏c khu sinh h‰c
T r∏i ߆t lµ mỈt hµnh tinh sỊng gĐm c„ Sinh
quy”n, Kh› quy”n (kh›), Thu˚ quy”n (n≠Ìc)
vµ Thπch quy”n (Ư†t vµ Ư∏) Tr∏i ߆t c„ c∏c khu sinh h‰c kh∏c nhau hay cfln g‰i lµ c∏c Ưπi qu«n x∑ MÂi khu sinh h‰c c„ c∏c loµi ƯỈng, th˘c vĂt vµ Ưi“u ki÷n m´i tr≠Íng t≠¨ng ƯỊi ƯĐng nh†t C∏c khu sinh h‰c nµy Ư≠Óc Ư∆c tr≠ng bÎi Ưi“u ki÷n nhi÷t ƯỈ, ƯỈ cao, l≠Óng m≠a, nguĐn n≠Ìc vµ l≠Óng n≠Ìc c„ trong vÔng D≠Ìi Ư©y lµ mỈt sỊ khu sinh h‰c ch›nh tr™n Tr∏i ߆t
ß
ßĐĐnngg rr™™uu ((ttuundrraa)) ßĐng r™u lµ vÔng ƯĐng bªng kh´ng c©y cỊi, ph©n bỊ Îkho∂ng 70 ƯỈ v‹ Bưc vµ Nam tπi c∏c khu v˘c nh≠ B®ng ß∂o,Bưc ¢u, Xib™ri vµ bưc CanaƯa Khu sinh h‰c nµy Ư≠Óc Ư∆ctr≠ng bÎi s˘ gi∏ lπnh khưc nghi÷t, s≠¨ng mÔ, l≠Óng m≠ath†p vµ mÔa sinh tr≠Îng ngưn C∏c loµi th˘c vĂt phÍ bi’ntrong khu sinh h‰c nµy lµ r™u, Ưfia y vµ c· C∏c loµi ƯỈng vĂtth≠Íng g∆p lµ h≠¨u, g†u Bưc c˘c, ch„ s„i, c∏o, th· vµ chimc∏nh cÙt
R
Rıınngg ll∏∏ kkiimmNªm gi∏p vÔng ƯĐng r™u v“ ph›a nam, khu sinh h‰c nµyph©n bỊ Î c∏c v‹ ƯỈ kho∂ng 60 Ư’n 50 ƯỈ v‹ Bưc, tπi c∏c khuv˘c nh≠ Bưc M¸, Nam ¢u vµ Ch©u A Rıng l∏ kim cfln ph©n
bỊ tπi c∏c Ưai cao cÒa vÔng kh› hĂu ´n Ừi vµ nhi÷t Ừi.Th∂m th˘c vĂt Ư∆c tr≠ng lµ rıng l∏ kim th≠Íng xanh, baogĐm c∏c loµi nh≠ th´ng, v©n sam vµ linh sam ߆t Ưai trongkhu v˘c th≠Íng xuy™n bfi b®ng, tuy’t bao phÒ vµ c„ ƯỈ chualÌn khi’n cho r†t ›t c· ho∆c c©y bÙi c„ th” sinh sỊng TuyvĂy, n†m vµ Ưfia y v…n c„ kh∂ n®ng ph∏t tri”n mπnh mœ C∏cloµi ƯỈng vĂt th≠Íng g∆p trong khu v˘c lµ th·, ch„ s„i, g†u
vµ linh mi™u VÔng rıng l∏ kim rỈng nh†t lµ Xib™ri vÌi di÷nt›ch kho∂ng 85 tri÷u km2
Thong tin co so
Trang 13th˘c vĂt c„ hoa H÷ ƯỈng vĂt giµu c„ v“ sỊ l≠Óng vÌi c∏c
loµi nh≠ th·, s„c, h≠¨u, s„i, c∏o, linh mi™u, g†u
tπi ßfia Trung H∂i, Ư´ng nam Hoa K˙, trung Chi l™, nam Australia vµ mÚi Nam Phi
Th∂m th˘c vĂt bao gĐm c∏c loπi c©y bÙi th†p th≠Íng xanh, c„ kh∂ n®ng chfiu hπn tỊt nhÍ l∏dµy vµ bỈ r‘ ®n s©u xuỊng lflng Ư†t Hπt c©y c„ kh∂ n®ng chfiu lˆa cao giÛp th˘c vĂt th›chnghi vÌi hi÷n t≠Óng ch∏y rıng th≠Íng x∂y ra trong khu v˘c
R
Rıınngg mm≠≠aa nnhhii÷÷tt ƯỪÌii
Khu sinh h‰c nµy giÌi hπn trong phπm vi 23.5 ƯỈ v‹ Bưc vµ Nam b∏n c«u Rıng m≠a nhi÷tỪi ph©n bỊ Î c∏c l≠u v˘c s´ng Amazon vµ s´ng Oricono; d‰c theo bÍ Th∏i B◊nh D≠¨ng tπiNam M¸; Trung M¸; kôo dµi tı T©y Phi Ư’n c∏c n≠Ìc ph›a ß´ng nh≠ C´ng G´, mỈt ph«nRu-an-Ưa vµ U-gan-Ưa; phÍ bi’n Î c∏c n≠Ìc ß´ng Nam A tı Ư´ng An ßỈ Ư’n Vi÷t Nam,Philippine, Indonesia, Borneo, Papua New Guinea vµ mỈt ph«n Australia ß©y lµ nh˜ng khurıng giµu loµi vÌi l≠Óng m≠a hµng n®m kho∂ng 1500 Ư’n 4500 mm vµ nhi÷t ƯỈ trung b◊nh
lµ 250C Th∂m th˘c vĂt th≠Íng c„ nhi“u t«ng, t∏n khi’n ∏nh s∏ng kh´ng th” xuy™n tÌi c∏ct«ng rıng th†p Th˘c vĂt Ư∆c tr≠ng trong rıng lµ c∏c loµi c©y th≠Íng xanh; t«ng v≠Ót t∏n c„th” gĐm mỈt sỊ loµi rÙng l∏ theo mÔa Trong rıng cfln c„ r†t nhi“u loµi d©y leo th©n gÂ,th˘c vĂt k˝ sinh (th˘c vĂt sỊng tr™n cµnh c©y kh∏c), c∏c c©y bÙi nh· vµ c·, hoa ߆t rıngth≠Íng nghÊo dinh d≠Ïng vÌi ƯỈ chua cao vµ t«ng Ư†t m·ng H÷ ƯỈng vĂt rıng r†t Ưa dπng,phong phÛ vÌi nhi“u loµi c´n trÔng, ƯỈng vĂt lÌn ®n c·, thÛ m„ng guỊc, linh tr≠Îng vµchim
R
Rıınngg nnggĂĂpp mm∆∆nn
Khu sinh h‰c nµy ph©n bỊ trong kho∂ng tı 32 ƯỈ v‹ Bưc Ư’n 38 ƯỈ v‹ Nam, d‰c theo vÔng ven
bÍ bi”n cÒa c∏c vÔng nhi÷t Ừi thuỈc Ch©u Phi, An ßỈ, ß´ng Nam A vµ Ch©u M¸ Rıng ngĂpm∆n th≠Íng ph∏t tri”n tπi vÔng chuy”n ti’p gi˜a Ư†t li“n vµ bi”n; Ư∆c tr≠ng bÎi c∏c loµi th˘cvĂt c„ r‘ thÎ vµ c„ kh∂ n®ng l‰c muỊi - y’u tỊ quan tr‰ng giÛp chÛng tĐn tπi trong m´i tr≠Íngn≠Ìc m∆n Th˘c vĂt rıng ngĂp m∆n th≠Íng sỊng trong c∏c vÔng Ư†t l«y nh≠ng chÛng cÚng c„th” ph∏t tri”n tr™n c∏c loπi Ư†t c∏t, than bÔn vµ Ư∏ san h´ L∏ vµ cµnh c©y rÙng ch›nh lµ nguĐncung c†p ch†t dinh d≠Ïng cho c∏c loµi t∂o, c∏ vµ c∏c loµi ƯỈng vĂt bi”n kh∏c sinh sỊng trongrıng Rıng ngĂp m∆n lµ n¨i c¯ trÛ tπm thÍi cÒa r†t nhi“u loµi chim di c≠; ƯĐng thÍi cÚng lµ n¨isinh s∂n cÒa nhi“u loµi c∏, t´m vµ ƯỈng vĂt th©n m“m MỈt sỊ loµi ƯỈng vĂt kh∏c nh≠ lÓn bi”n,khÿ ®n cua, mÊo c∏, k˙ Ưµ, rÔa bi”n cÚng c„ th” sinh sỊng trong rıng ngĂp m∆n
12
Trang 14ßĐĐnngg cc·· ssaavvaann vvµµ ttrr∂∂nngg cc©©yy bbÙÙii nnhhii÷÷tt ƯỪÌii
Khu sinh h‰c nµy giÌi hπn trong phπm vi tı 25 ƯỈ v‹ Nam Ư’n 28 ƯỈ v‹ Bưc tπi c∏c khu v˘cnh≠ Ch©u Phi, Nam M¸ (Colombia, Venezuela, Brazil, Paraguay, Uruguay, vµ Argentina) vµbưc Australia Loπi savan nµy th≠Íng ph©n bỊ tπi c∏c vÔng kh› hĂu n„ng vÌi mÔa m≠a c„l≠Óng m≠a hµng n®m kho∂ng 1000-1500 mm, vµ mÔa kh´ hπn kôo dµi kÊm theo ch∏yrıng Th˘c vĂt chÒ y’u lµ c·, c∏c loµi th©n th∂o vµ mỈt sỊ c©y to nh≠ bao b∏p vµ bπch Ưµn.ßỈng vĂt th≠Íng g∆p tπi c∏c th∂o nguy™n Ch©u Phi lµ ng˘a vªn, voi, s¨n d≠¨ng, linh d≠¨ng,tr©u, s≠ tˆ, linh c»u, b∏o vµ ch„ hoang sa mπc
Sa mπc chi’m 1/5 di÷n t›ch Ư†t li“n tr™n Tr∏i ߆t MỈt sỊ sa mπc lÌn tr™n th’ giÌi lµ
Sonoran, Chihuahuan, Mojave vµ Great Basin Î t©y nam Hoa K˙, sa mπc Sahara Î Bưc Phi,
sa mπc Kalahari vµ Namib Î Nam Phi, sa mπc Atacama Î Peru vµ Chi L™, sa mπc Gobi ÎTrung A Ngoµi ra cfln c„ mỈt sỊ sa mπc lÌn kh∏c Î Mexico, Trung A, b∏n Ư∂o A rĂp, Trungß´ng, Australia, An ßỈ vµ Pakistan C∏c sa mπc th≠Íng c„ l≠Óng m≠a th†p (d≠Ìi
250mm/n®m) vµ bi™n ƯỈ nhi÷t trong ngµy lÌn ߆t c„ thµnh ph«n c¨ giÌi th´, t«ng Ư†tm·ng vµ kh∂ n®ng gi˜ n≠Ìc kôm Th∂m th˘c vĂt nghÊo nµn vÌi c∏c loµi c©y c„ kh∂ n®ngchfiu n„ng tỊt Th˘c vĂt th≠Íng c„ th©n dµy, Ư≠Óc bao phÒ bÎi mỈt lÌp s∏p, l∏ bi’n thµnhgai Ư” hπn ch’ tho∏t h¨i n≠Ìc ßỈng vĂt th≠Íng g∆p trong khu v˘c lµ bfl s∏t vµ c∏c loµiƯỈng vĂt ®n Ư™m ß©y cÚng lµ n¨i sinh sỊng cÒa lπc Ưµ, chim, nh÷n vµ nhi“u loµi c´n trÔngkh∏c
SS´´nngg ssuuỊỊii
C∏c s´ng lÌn tr™n th’ giÌi lµ s´ng Mississippi Î Hoa K˙, s´ng Amazon Î
Nam M¸, s´ng Nile Î Ch©u Phi, s´ng Volga Î Ch©u ¢u vµ s´ng D≠¨ng Tˆ
Î Ch©u A S´ng vµ suỊi lµ dπng thu˚ v˘c n≠Ìc ng‰t ch∂y mỈt chi“u, tı
th≠Óng nguĐn tÌi c∏c thu˚ v˘c lÌn h¨n nh≠ Ưπi d≠¨ng NguĐn n≠Ìc
ch∂y vµo s´ng suỊi th≠Íng lµ b®ng, tuy’t tan vµ c∏c khe n≠Ìc ng‰t ß∆c
t›nh cÒa s´ng suỊi th≠Íng thay ƯÍi tı th≠Óng nguĐn tÌi hπ l≠u Tπi
th≠Óng nguĐn, n≠Ìc lπnh h¨n vµ c„ hµm l≠Óng oxy cao h¨n Î hπ l≠u
Trong khi Ư„, tπi c∏c cˆa s´ng, n≠Ìc trÎ n™n †m h¨n vµ hµm l≠Óng
oxy gi∂m Ch›nh Ưi“u nµy Ư∑ tπo ra s˘ Ưa dπng sinh h‰c kh∏c nhau
tπi c∏c vÔng kh∏c nhau trong cÔng mỈt l≠u v˘c s´ng
Kh∏m ph∏ Thi™n nhi™n: H≠Ìng d…n Th˘c hi÷n Hoπt ƯỈng Gi∏o dÙc M´i tr≠Íng vÌi H‰c sinh
Trang 15bÍ, n¨i c∏c loµi th˘c vĂt n≠Ìc, ƯỈng vĂt l≠Ïng c≠, Ịc vµ gi∏p x∏c sinh sỊng ßÌi trung t©m lµvÔng n≠Ìc xa bÍ, n¨i sinh sỊng cÒa c∏c loµi th˘c vĂt phÔ du; ƯĐng thÍi cÚng lµ n¨i sinhsỊng cÒa nhi“u loµi c∏ n≠Ìc ng‰t Ngoµi ra, d˘a vµo c≠Íng ƯỈ ∏nh s∏ng chi’u trong n≠Ìc,
ao vµ hĐ cÚng c„ th” Ư≠Óc chia thµnh c∏c t«ng n≠Ìc kh∏c nhau theo chi“u thºng Ư¯ng MÂit«ng n≠Ìc lµ n¨i c≠ trÛ cÒa c∏c loµi thu˚ sinh vĂt kh∏c nhau
ß
߆†tt nnggĂĂpp nn≠Ìcc
߆t ngĂp n≠Ìc cÚng lµ thu˚ v˘c n≠Ìc Ư¯ng ß©y lµ n¨i c≠ trÛ cÒa v´ sỊ c∏c loµi sinh vĂtthu˚ sinh vµ lµ h÷ sinh th∏i c„ t›nh Ưa dπng sinh h‰c cao ߆t ngĂp n≠Ìc c„ th” Î dπng Ư†tngĂp n≠Ìc ng‰t ho∆c Ư†t ngĂp n≠Ìc m∆n Trong vÔng, r†t nhi“u loµi sinh vĂt kh∏c nhausinh sỊng nh≠ ƯỈng vĂt l≠Ïng c≠, bfl s∏t, chim, thÛ nh·, c∏c loµi th˘c vĂt nh≠ lau, l∏ch, hu÷n≠Ìc, ߆t ngĂp n≠Ìc c„ kh∂ n®ng l‰c ch†t ´ nhi‘m vµ b∂o v÷ Ư†t li“n kh·i s˘ x©m th˘ccÒa bi”n
H
H÷÷ ccˆˆaa ss´´nngg
Cˆa s´ng lµ m´i tr≠Íng chuy”n ti’p gi˜a s´ng vµ bi”n ß©y lµ n¨i c„ s˘ pha trỈn gi˜a n≠Ìcm∆n vµ n≠Ìc ng‰t vÌi khỊi l≠Óng tr«m t›ch vµ hµm l≠Óng ch†t dinh d≠Ïng cao do Ư≠Óc vĂnchuy”n tı th≠Óng nguĐn; kôo theo Ư„ lµ n®ng su†t sinh h‰c cao H÷ cˆa s´ng tπi c∏c vÔngnhi÷t Ừi ch›nh lµ n¨i rıng ngĂp m∆n ph∏t tri”n Khu sinh h‰c nµy lµ n¨i c≠ trÛ cÒa r†tnhi“u loµi sinh vĂt nh≠ c· bi”n, c· Ư«m l«y, giun, cua vµ chim
B
Bii””nn vvµµ ƯƯππii dd≠¨nngg
ßπi d≠¨ng bao phÒ 70% tÍng di÷n t›ch b“ m∆t Tr∏i ߆t C∏c Ưπi d≠¨ng lÌn tr™n th’ giÌibao gĐm Th∏i B◊nh D≠¨ng, An ßỈ D≠¨ng, ßπi T©y D≠¨ng vµ Bưc B®ng D≠¨ng Khu sinhh‰c nµy lµ n¨i c≠ trÛ cÒa mỈt sỊ l≠Óng lÌn c∏c loµi sinh vĂt nh≠ san h´, c· bi”n, c∏, ƯỈngvĂt th©n m“m, ƯỈng vĂt nhi“u ch©n, da gai, h∂i mi™n, rÔa bi”n, c∏ heo, c∏ voi, C∏c t«ngn≠Ìc kh∏c nhau trong Ưπi d≠¨ng c„ m¯c ƯỈ Ưa dπng sinh h‰c kh∏c nhau do s˘ kh∏c nhauv“ ƯỈ s©u, nhi÷t ƯỈ, dflng ch∂y, ch’ ƯỈ thu˚ tri“u vµ k’t c†u Ư∏y
(Ricklefs vµ Miller, 2000; Vu, 2000; ßπi h‰c California)
14
Trang 16a) 7 ch©u lÙc tr™n Tr∏i ߆t (dÔng ch˜ sË la m∑ tı I Æ’n VII)
III Ch©u Phi VII Ch©u Nam C˘c
c) C∏c Æπi d≠¨ng tr™n th’ giÌi (dÔng ch˜ c∏i tı A Æ’n D)
A Th∏i B◊nh D≠¨ng B ßπi T©y D≠¨ng
2.MÈt tu«n sau, c∏c nh„m mang b∂n Æ ƒn lÌp vµ tr◊nh bµy k’t qu∂ lµm vi÷c cÒa nh„mm◊nh Gi∏o vi™n d˘a vµo b∂n Æ th’ giÌi vµ ph«n Æ∏p ∏n Trfl ch¨i vÌi b∂n Æ th’ giÌi,giÛp h‰c sinh x∏c Æfinh ÆÛng vfi tr› cÒa c∏c ch©u lÙc, Æπi d≠¨ng vµ s´ng lÌn tr™n th’ giÌi
Kh∏m ph∏ Thi™n nhi™n: H≠Ìng d…n Th˘c hi÷n Hoπt ÆÈng Gi∏o dÙc M´i tr≠Íng vÌi H‰c sinh
-Hanh dong
Trang 173.Gi∏o vi™n ph∏t cho c∏c nh„m tÍ th´ng tin c¨ sÎ vµ giÌi thi÷u cho h‰c sinh 9 k˝ hi÷ukh∏c nhau cho 9 loπi khu sinh h‰c (Gi∏o vi™n c„ th” tham kh∂o Æ∏p ∏n Trfl ch¨i vÌi b∂n
Æ th’ giÌi) Y™u c«u c∏c nh„m d˘a vµo b∂n th´ng tin v“ c∏c khu sinh h‰c trong tÍ rÍiTh´ng tin c¨ sÎ Æ” x∏c Æfinh c∏c khu sinh h‰c tr™n B∂n Æ th’ giÌi Khi Æ∑ x∏c Æfinh Æ≠Óctıng khu sinh h‰c, y™u c«u h‰c sinh Æi“n k˝ hi÷u cho khu sinh h‰c t≠¨ng ¯ng l™n b∂n
ÆÂ th’ giÌi cÒa nh„m m◊nh
4.Khi Æ∑ lµm xong, c∏c nh„m treo b∂n Æ cÒa m◊nh l™n b∂ng Y™u c«u h‰c sinh quan s∏tb∂n Æ cÒa c∏c nh„m Gi∏o vi™n h≠Ìng d…n h‰c sinh Æ∏nh gi∏ xem b∂n Æ cÒa nh„mnµo ch›nh x∏c vµ Æãp nh†t
16
Trang 18ßπi d≠¨ng A Th∏i B◊nh D≠¨ng B ßπi T©y D≠¨ng C
Trang 19b∂n ƯĐ th’ giÌi
18
1 ßĐng r™u 2 Rıng l∏ kim 3 Rıng ´n Ừi 4 ßĐng c·, c©y bÙi, savan ´n Ừi 5 Sa mπc 6 Rıng c©y g r∂i r∏c, c©y bÙi ßfia Trung H∂i 7 Rıng m≠a nhi÷t Ừi 8 ßĐng c·, c©y bÙi, savan nhi÷t Ừi 9 Rıng ngĂp m∆n
Trang 20ßa dπng sinh h‰c lµ g◊?
ßa dπng sinh h‰c lµ s˘ giµu c„ v“ c∏c dπng sỊng tr™nTr∏i ߆t ßa dπng sinh h‰c bao gĐm Ưa dπng gen, Ưadπng loµi vµ Ưa dπng h÷ sinh th∏i
ßßaa ddππnngg ssiinnhh hh‰‰cc ttrr™™nn TTrr∏∏ii ß߆†ttTheo E.O.Wilson - mỈt nhµ c´n trÔng h‰c, Tr∏i ߆t c„kho∂ng 5-30 tri÷u loµi sinh vĂt Tuy nhi™n, con ng≠ÍimÌi chÿ bi’t Ư’n kho∂ng 1,4 tri÷u loµi, trong Ư„ c„kho∂ng 751.000 loµi c´n trÔng, h¨n 41.000 loµi ƯỈng vĂtc„ x≠¨ng sỊng (gĐm kho∂ng 4.000 loµi thÛ, h¨n
9.000 loµi chim, h¨n 10.400 loµi bfl s∏t vµ ƯỈngvĂt l≠Ïng c≠ vµ h¨n 18.000 loµi c∏) Con ng≠ÍicÚng Ư∑ bi’t Ư’n kho∂ng 248.000 loµi th˘cvĂt Cfln lπi lµ c∏c loµi ƯỈng vĂt kh´ngx≠¨ng sỊng, n†m, t∂o vµ vi sinh vĂt Trongc∏c vÔng sinh th∏i tr™n Tr∏i ߆t, h÷ sinhth∏i rıng m≠a nhi÷t Ừi c„ t›nh Ưadπng sinh h‰c cao nh†t Khu sinhh‰c nµy chÿ chi’m 7% di÷n t›chb“ m∆t Tr∏i ߆t, song lπi lµ n¨i c≠
trÛ cÒa h¨n 50% sỊ loµi sinh vĂt Ư∑ bi’t
(Wilson and Peter, 1988)
ßßaa ddππnngg ssiinnhh hh‰‰cc ÎÎ VVii÷÷tt NNaammKho∂ng 10.500 loµi th˘c vĂt Î Vi÷t Nam Ư∑ Ư≠Óc m´ t∂.B™n cπnh Ư„, c∏c nhµ khoa h‰c cÚng Ư∑ bi’t Ư’n kho∂ng
275 loµi thÛ, 828 loµi chim, h¨n 470 loµi c∏ n≠Ìc ng‰t,g«n 2.000 loµi c∏ n≠Ìc m∆n vµ hµng chÙc ngh◊n loµi c´ntrÔng, giun, gi∏p x∏c (V‚ Qu˝, 2000) Vi÷t Nam cÚng lµn¨i c„ s˘ Ưa dπng h÷ sinh th∏i cao vÌi c∏c h÷ sinh th∏i tırıng m≠a nhi÷t Ừi th≠Íng xanh hay rÙng l∏ theo mÔaƯ’n c∏c h÷ sinh th∏i rıng cĂn nhi÷t Ừi, ´n Ừi nÛi cao,
da dang sinh hoc
Kh∏m ph∏ Thi™n nhi™n: H≠Ìng d…n Th˘c hi÷n Hoπt ƯỈng Gi∏o dÙc M´i tr≠Íng vÌi H‰c sinh
-Muc tieu:
GiÛp h‰c sinh lµm quen vÌi
kh∏i ni÷m Ưa dπng sinh h‰c;
ƯĐng thÍi giÛp c∏c em hi”u tπi
sao h÷ sinh th∏i cµng lÌn th◊ s˘
Ưa dπng sinh h‰c cµng cao
Trang 21rıng ngÀp m∆n, c∏c h÷ sinh th∏i Ɔt ngÀp n≠Ìc ng‰t, h÷ sinh th∏i Ɔt ngÀp n≠Ìc m∆n, ÆÂngc· vµ Æπi d≠¨ng C„ th” t◊m th†y Î Vi÷t Nam c∏c loµi ÆÈng vÀt qu˝ hi’m nh≠ T™ gi∏c mÈtsıng (Rhinoceros sondaicus annamensis), voi Ch©u A (Elephas maximus), HÊ ß´ng D≠¨ng(Panthera tigris corbetti), B∏o (Panthera pardus), Bfl t„t (Bos gaurus), Mang lÌn (Muntiacusmuntjak), Nai (Cervus unicolor), vµ LÓn rıng (Sus scrofa)
ßa dπng sinh h‰c c„ vai trfl quan tr‰ng kh´ng chÿ v◊ chÛng giÛp tπo ra s˘ hµi hoµ vµ c©nbªng tr™n Tr∏i ߆t mµ cfln v◊ nh˜ng gi∏ trfi chÛng mang lπi cho con ng≠Íi C„ th” l†y V≠ÍnQuËc gia C∏t Ti™n lµm v› dÙ Tπi Æ©y, 150 loµi c©y Æ∑ Æ≠Óc sˆ dÙng lµm gÁ, 120 loµi th˘cvÀt Æ≠Óc sˆ dÙng lµm thuËc, 55 loµi dÔng lµm c©y c∂nh; 18 loµi cung c†p tinh d«u vµ s∏p;
33 loµi c©y ®n qu∂ vµ 40 loµi th˘c vÀt phi gÁ c„ ›ch nh≠ m©y, tre
(Becker, 1999)
20
Thi’t lÀp ´ ti™u chu»n lµ mÈt ph≠¨ng ph∏p ƨn gi∂n, d‘ lµm nhªm x∏c Æfinh m¯c ÆÈ giµuc„ vµ s˘ thay ÆÊi theo thÍi gian cÒa Æa dπng sinh h‰c trong khu v˘c nghi™n c¯u C∏c ´ ti™uchu»n nµy cÚng c„ th” Æ≠Óc sˆ dÙng vµo nhi“u mÙc Æ›ch kh∏c nhau nh≠: x∏c Æfinh thµnhph«n vµ c†u trÛc cÒa c∏c qu«n th” ÆÈng, th˘c vÀt trong mÈt khu v˘c Æ∑ Æfinh; theo d‚i s˘thay ÆÊi v“ sË l≠Óng vµ mÀt ÆÈ c∏c loµi ÆÈng, th˘c vÀt cÙ th” nµo Æ„; Æo ÆÈ cao, Æ≠Íngk›nh vµ sinh khËi cÒa mÈt c©y b†t k˙ trong khu v˘c; Æ∏nh gi∏ t∏c ÆÈng cÒa con ng≠Íi Æ’ntµi nguy™n ho∆c sinh c∂nh cÙ th” nµo Æ„ D˜ li÷u thu Æ≠Óc tı vi÷c lÀp ´ ti™u chu»n sœÆ≠Óc tÀp hÓp lπi trong c∏c b∂ng bi”u ho∆c Æ thfi D˜ li÷u nµy giÛp cho vi÷c ph©n t›ch trÎn™n d‘ dµng h¨n K’t qu∂ Æi“u tra bªng c∏ch lÀp ´ ti™u chu»n c„ th” hÁ trÓ cho qu∏ tr◊nhhoπch Æfinh ch›nh s∏ch vµ qu∂n l˝ tµi nguy™n thi™n nhi™n tπi Æfia ph≠¨ng nhªm h≠Ìng tÌivi÷c qu∂n l˝ vµ b∂o tÂn tµi nguy™n thi™n nhi™n b“n v˜ng
§ ti™u chu»n c„ th” Æ≠Óc sˆ dÙng Æ” Æi“u tra nhi“u loπi sinh c∂nh kh∏c nhau nh≠ rıngnguy™n sinh, rıng th¯ sinh, tr∂ng c©y bÙi, tr∂ng c·, rıng ngÀp m∆n, s´ng, suËi vµ c∏c sinhc∂nh nh©n tπo nh≠ b∑i ch®n th∂ gia sÛc § ti™u chu»n c„ th” lµ ´ vu´ng ho∆c h◊nh ch˜nhÀt, Æ≠Óc Æ∏nh d†u bªng c∏ch Æ„ng c‰c vµ c®ng d©y K›ch th≠Ìc vµ sË l≠Óng ´ ti™u chu»nphÙ thuÈc vµo mÙc ti™u vµ quy m´ nghi™n c¯u Tuy vÀy, sË ´ ti™u chu»n c«n ÆÒ nhi“u Æ”c∏c sË li÷u thu Æ≠Óc c„ ÆÈ ch›nh x∏c c«n thi’t cho vi÷c ph©n t›ch vµ so s∏nh
K›ch th≠Ìc cÒa mÈt ´ ti™u chu»n c„ th” lµ 1m2, 2m2, 5m2, 8m2,
10m2, 25m2, 100m2ho∆c lÌn h¨n C∏c ´ ti™u chu»n do Vi÷n
ßi“u tra Quy hoπch Rıng thi’t lÀp nhªm theo d‚i m¯c ÆÈ phÙc
hÂi rıng c„ k›ch th≠Ìc 1000m x 1000m (kho∂ng 100 ha) Qu∏
tr◊nh Æi“u tra sˆ dÙng ´ ti™u chu»n th≠Íng Æ≠Óc ti’n hµnh
trong mÈt kho∂ng thÍi gian nh†t Æfinh Kho∂ng thÍi gian nµy c„
th” thay ÆÊi tu˙ theo mÙc Æ›ch Æi“u tra, nghi™n c¯u
LÀp ´ ti™u chu»n Æi“u tra Æa dπng sinh h‰c
Trang 22C H U » N B fi
1.Hoπt ÆÈng nµy Æ≠Óc ti’n hµnh c∂ trong nhµ vµ ngoµi trÍi Vi÷c thu thÀp m…u nghi™n c¯uÆ≠Óc ti’n hµnh trong nh˜ng khu v˘c t˘ nhi™n ho∆c b∏n t˘ nhi™n, n¨i c„ nh˜ng loµi c©ym‰c t˘ nhi™n (rıng, b◊a rıng, Ɔt hoang) Hoπt ÆÈng ph©n t›ch m…u Æ≠Óc th˘c hi÷ntrong lÌp h‰c Tr≠Ìc h’t c«n thi’t lÀp mÈt ´ ti™u chu»n c„ k›ch th≠Ìc 8m x 8m ß∏nhd†u ´ ti™u chu»n bªng c∏ch Æ„ng c‰c vµ c®ng d©y Sau Æ„, chia ´ ti™u chu»n nµy thµnh
10 ´ nh· (´ Æi“u tra) nh≠ tr™n h◊nh 3.1 BËn ´ Æi“u tra sœ c„ k›ch th≠Ìc 1m x1m; 3 ´Æi“u tra c„ k›ch th≠Ìc 2m x 2m vµ 3 ´ Æi“u tra c„ k›ch th≠Ìc 4m x 4m N™n ch‰n ´ ti™uchu»n trong vÔng rıng tËt, thuÀn ti÷n cho vi÷c ti’p cÀn vµ Æi lπi cÒa h‰c sinh trong qu∏tr◊nh Æi“u tra, ÆÂng thÍi kh´ng c„ c∏c loµi th˘c vÀt ÆÈc hπi
2.N™n ph©n c´ng 13 h‰c sinh thu m…u trong mÁi ´ ti™u chu»n k›ch th≠Ìc 8m x 8m TrongÆ„, 1 h‰c sinh thu m…u trong ba ´ k›ch th≠Ìc 1m2, 3 h‰c sinh thu m…u trong 3 ´ 4m2
(mÁi h‰c sinh 1 ´) vµ 9 h‰c sinh thu m…u trong 3 ´ 16m2(mÁi ´ 3 h‰c sinh)
2.Ph´ t´ b∂ng NhÀn di÷n c†u trÛc l∏ c©y Æ” ph∏t cho h‰c vi™n vµ chu»n bfi b∂ng K’t qu∂ph©n loπi m…u tr™n gi†y khÊ rÈng ßÂng thÍi, chu»n bfi mÈt sË tÛi ni l´ng Æ” h‰c sinhÆ˘ng m…u l∏ thu thÀp Æ≠Óc
Kh∏m ph∏ Thi™n nhi™n: H≠Ìng d…n Th˘c hi÷n Hoπt ÆÈng Gi∏o dÙc M´i tr≠Íng vÌi H‰c sinh
Trang 23T I ’ N H µ N H
1.ß≠a h‰c sinh Æ’n ´ ti™u chu»n, giÌi thi÷u cho c∏c em mÙc ti™u cÒa hoπt ÆÈng, ph≠¨ngph∏p ti’n hµnh, vfi tr› vµ s¨ Æ ´ ti™u chu»n Ph©n c´ng h‰c sinh chfiu tr∏ch nhi÷m thum…u Î c∏c ´ Æi“u tra
2.Y™u c«u h‰c sinh thu thÀp m…u l∏ cÒa t†t c∂ c∏c loπi c©y trong ´ m◊nh phÙ tr∏ch vµ b·vµo tÛi ni l´ng L≠u ˝, h‰c sinh chÿ Æ≠Óc l†y m…u l∏ cÒa c∏c loµi c©y mµ kh´ng Æ≠Óc thuthÀp l∏ cÒa c∏c loµi c·, ho∆c c∏c loµi th©n th∂o kh∏c ß∏nh d†u sË cÒa ´ Æi“u tra tr™ntÛi ni l´ng Æ˘ng m…u t≠¨ng ¯ng Nhæc h‰c sinh c»n thÀn khi thu m…u nhªm tr∏nh g©yhπi Æ’n c©y cËi trong ´ Æi“u tra vµ cË gæng chÿ thu thÀp 1 l∏ Î mÁi c©y C∏c nh„m ph∂ithu thÀp Æ«y ÆÒ c∏c m…u c„ trong ´ Æi“u tra H‰c sinh c„ 30 phÛt Æ” thu thÀp m…u
3.GiÌi thi÷u vµ ph∏t cho h‰c sinh b∂ng NhÀn di÷n c†u trÛc l∏ c©y Dπy h‰c sinh c∏ch ph©nbi÷t l∏ c∏c loπi c©y kh∏c nhau d˘a vµo cuËng l∏, g©n l∏, mäp l∏ vµ Æ«u l∏ L†y 2 l∏ c©ycÒa 2 loµi kh∏c nhau vµ y™u c«u h‰c sinh cho bi’t s˘ kh∏c bi÷t gi˜a 2 l∏ nµy Sau Æ„, l†y
2 l∏ c©y cÒa cÔng mÈt loµi vµ h·i h‰c sinh xem c„ s˘ kh∏c bi÷t nµo kh´ng Trong khu´nkhÊ bµi tÀp nµy, h‰c sinh kh´ng nh†t thi’t ph∂i bi’t t™n t†t c∂ c∏c loµi th˘c vÀt c„ trong
´ Æi“u tra ßi“u quan tr‰ng lµ c∏c em ph∂i ph©n bi÷t Æ≠Óc s˘ kh∏c nhau cÒa c∏c loµi vµph∂i bi’t rªng Æ„ lµ c∏c loµi kh∏c nhau
22
H ◊ n h 3 2 K ’ t q u ∂ p h © n l o π i m … u
( W W F, 1 9 9 9 W I N D O W O N T H E W I L D )
Trang 244.B∂ng k’t qu∂ ph©n loπi m…u: sau khi thu xong m…u, y™u c«u t†t c∂ h‰c sinh trÎ v“ lÌph‰c C∏c nh„m c«n ki”m tra Æ” Æ∂m b∂o mÁi loµi chÿ thu 1 l∏ N’u mÁi loµi c„ nhi“uh¨n 1 l∏, y™u c«u h‰c sinh ch‰n l∏ Æãp nh†t lµm m…u cho loµi c©y Æ„ vµ loπi b· c∏c l∏kh∏c.
5.Y™u c«u h‰c sinh dÔng b®ng d›nh gæn m…u l∏ vµo b∂ng K’t qu∂ ph©n loπi m…u Æ∑ chu»n bfitr™n gi†y khÊ rÈng theo th¯ t˘ tı ´ Æi“u tra 1 Æ’n 10 H‰c sinh ph∂i gæn t†t c∂ c∏c m…u l∏trong ´ Æi“u tra 1 vµo cÈt "loµi" tr™n b∂ng K’t qu∂ ph©n loπi m…u Nh˜ng loµi trong ´ Æi“utra Æ≠Óc gæn l™n b∂ng l«n Æ«u Æ≠Óc coi lµ loµi mÌi vµ Æ≠Óc Æ∏nh d†u trfln( ) Nh≠ vÀy,t†t c∂ c∏c loµi trong ´ Æi“u tra 1 Æ≠Óc coi lµ loµi mÌi vµ Æ≠Óc Æ∏nh d†u trfln( ) Ti’p theo,h‰c sinh gæn c∏c m…u l∏ trong ´ Æi“u tra 2 l™n b∂ng K’t qu∂ ph©n loπi m…u N’u m…u l∏trong ´ Æi“u tra 2 giËng m…u l∏ trong ´ Æi“u tra 1 (cÔng loµi), h‰c sinh kh´ng c«n gæn m…unµy l™n b∂ng vµ chÿ Æ∏nh d†u nh©n ( ) cπnh vµo cÈt dµnh cho ´ Æi“u tra 2 ¯ng vÌi m…u l∏Æ∑ gæn Ti’p tÙc lµm nh≠ vÀy ÆËi vÌi t†t c∂ c∏c ´ Æi“u tra cfln lπi Ngh‹a lµ, gæn m…u l∏ xu†thi÷n l«n Æ«u l™n b∂ng vµ Æ∏nh d†u trfln ( ); Æ∏nh d†u chäo ( ) n’u m…u l∏ giËng vÌi c∏cm…u Æ∑ gæn Theo d‚i vµ hÁ trÓ h‰c sinh ph©n bi÷t c∏c loπi l∏ vµ ghi d˜ li÷u m…u theoÆÛng c∏c ´ Æi“u tra
6.Sau khi c∏c nh„m Æ∑ ph©n loπi vµ Æi“n xong b∂ng K’t qu∂ ph©n loπi m…u, y™u c«u h‰csinh d˘a vµo b∂ng nµy Æ” Æi“n d˜ li÷u vµo b∂ng tÊng hÓp k’t qu∂ nh≠ tr™n B∂ng 3.1.D≠Ìi Æ©y lµ v› dÙ v“ 1 b∂ng tÊng hÓp k’t qu∂ Æ∑ Æ≠Óc Æi“n d˜ li÷u:
Kh∏m ph∏ Thi™n nhi™n: H≠Ìng d…n Th˘c hi÷n Hoπt ÆÈng Gi∏o dÙc M´i tr≠Íng vÌi H‰c sinh
-1
7711
2
51212
3
11313
4
11414
5
11548
6
015412
7
116416
8
1171632
9
1181648
10
2201664TÊng di÷n t›ch ´ Æi“u tra (m2)
Di÷n t›ch ´ Æi“u tra (m2)
TÊng sË loµi mÌi ( )
D
D˜˜ llii÷÷uu
TTh¯ tt˘˘ ´´ ÆÆii““uu ttrraa
Loµi mÌi (l«n Æ«u ti™n th†y
trong ´ Æi“u tra - k˝ hi÷u( )
h ◊ n h 3 3 B ∂ n g t Ê n g h Ó p k ’ t q u ∂
Trang 25H≠Ìng d…n h‰c sinh dÔng b∂ng tÊng hÓp k’t qu∂ Æ” vœ Æ thfi th” hi÷n mËi t≠¨ng quangi˜a sË loµi mÌi vµ di÷n t›ch ´ Æi“u tra Tr™n Æ thfi nµy, trÙc hoµnh X th” hi÷n tÊng di÷nt›ch ´ Æi“u tra, cfln trÙc tung Y th” hi÷n tÊng sË loµi D≠Ìi Æ©y lµ Æ thfi th” hi÷n mËi t≠¨ngquan gi˜a di÷n t›ch ´ Æi“u tra vµ sË loµi mÌi theo b∂ng tÊng hÓp k’t qu∂ (B∂ng 3.3)
7.Gi∂i th›ch bi”u ÆÂ vµ th∂o luÀn v“ k’t qu∂ Æi“u tra Æa dπng sinh h‰c trong ´ ti™u chu»n.Y™u c«u h‰c sinh tr∂ lÍi c∏c c©u h·i sau:
a) C„ t†t c∂ bao nhi™u loµi th˘c vÀt sËng trong ´ ti™u chu»n?
b) Khi di÷n t›ch sinh c∂nh t®ng, sË loµi mÌi vµ tÊng sË loµi trong sinh c∂nh c„ t®ng theohay kh´ng?
c) SË l≠Óng c∏c loµi sœ thay ÆÊi th’ nµo n’u di÷n t›ch ´ ti™u chu»n nh· Æi?
ß thfi tr™n th” hi÷n mËi quan h÷ gi˜a sË l≠Óng loµi vµ di÷n t›ch sinh c∂nh N’u sinhc∂nh cµng rÈng th◊ sË l≠Óng loµi mÌi vµ tÊng sË l≠Óng loµi cµng cao Trong sinh c∂nhrÈng, s˘ cπnh tranh v“ th¯c ®n vµ nguÂn n≠Ìc cµng lÌn vµ sË c∏ th”, sË loµi cµng nhi“u.Ng≠Óc lπi, trong sinh c∂nh hãp, sË c∏ th”, sË loµi cµng gi∂m V› dÙ, c∏c loµi thÛ ®n thfit ÎbÀc sinh th∏i cao nh†t kh´ng th” sËng Æ≠Óc trong mÈt vÔng sinh c∂nh nh· hãp ChÛngc«n mÈt sinh c∂nh lÌn vÌi mÀt ÆÈ c∏ th” th†p Æ” sinh sËng
(Chÿnh sˆa tı tµi li÷u Windows on the Wild, WWF - US, 1999)
Trang 26NhÀn di÷n c†u trÛc l∏
Instruct the students to use
conclusions about biodiversity with th
Kh∏m ph∏ Thi™n nhi™n: H≠Ìng d…n Th˘c hi÷n Hoπt ÆÈng Gi∏o dÙc M´i tr≠Íng vÌi H‰c sinh
r®ng c≠a käp
XŒ r®ng c≠a ƨn
ch©n vfit
XŒ l´ng chim
mäp l∏:
g©n l∏:
C„ ba loπi g©n l∏ ch›nh
( W W F U S , W I N D O W S O N T H E W I L D , 1 9 9 9 )
Trang 27N ≠ ≠Ì Ìcc rr††tt cc««n n cch ho o ss˘ ˘ ssỊ Ịn ngg K Kh ho o∂∂n ngg 6 65
5 80% tr‰ng l≠Óng c¨ th” cÒa c∏c sinh vĂt Ư≠Óc c†u thµnh tı n≠Ìc (Nh„m T≠ v†n M´i tr≠Íng Campuchia, 1994) N≠Ìc kh´ng chÿ quan tr‰ng v◊ chÛng c†u thµnh n™n c¨ th” sỊng hay lµ mỈt ch†t dinh d≠Ïng quan tr‰ng, mµ n≠Ìc cfln ∂nh h≠Îng lÌn Ư’n Ửi sỊng sinh vĂt th´ng qua thÍi ti’t vµ ch’ ƯỈ kh› hĂu.
Bπn Ư∑ bao giÍ th†y nh˜ng vπt c· xanh non sau trĂn m≠a rµo ch≠a? C©y cỊi trong v≠Ín nhµ bπn hay ngoµi c∏nh ƯĐng Ư“u r†t c«n n≠Ìc N’u kh´ng Ư≠Óc t≠Ìi n≠Ìc, chÛng sœ kh´ng ph∏t tri”n Ư≠Óc, thĂm ch› sœ ch’t ßỈng vĂt cÚng r†t c«n n≠Ìc Ư” uỊng vµ nh˜ng loµi thÛ ®n c· sœ kh´ng c„ th¯c ®n n’u c©y c·
kh´ng ph∏t tri”n do thi’u n≠Ìc.
N’u thi’u n≠Ìc trong mỈt thÍi gian dµi, hay cfln g‰i lµ hπn h∏n, c∏c loµi ƯỈng, th˘c vĂt
sœ ch’t, m†t mÔa trµn lan vµ con ng≠Íi c„ th” bfi ch’t Ư„i
h o π t Ư Ỉ n g 4
Cuoc phieu luu cua nuoc
Muc tieu:
GiÛp h‰c sinh hi”u rªng n≠Ìc
lµ y’u tỊ kh´ng th” thi’u ƯỊi
vÌi s˘ sỊng; giÛp c∏c em hi”u
v◊ sao n≠Ìc c„ th” Ưi tı Ưπi
d≠¨ng, ao, hĐ, s´ng suỊi trÎ
v“ Ư†t li“n th´ng qua vflng
tu«n hoµn cÒa n≠Ìc ßĐng
thÍi giÛp h‰c sinh bi’t qu∏
Gi†y khÍ rỈng, bÛt nôt to, bÛt
ch◊ mµu, tÛi nil´ng, n≠Ìc vµ
chun vflng
Trang 28Nh≠ng ng≠Óc lπi, qu∏ nhi“u n≠Ìc cÚng kh´ng tËt Trong nh˜ng ÆÓt lÚ lÙt, n≠Ìc s´ng d©ngcao, trµn vµo lµng mπc, thµnh phË khi’n con ng≠Íi, c∏c loµi ÆÈng th˘c vÀt, Æ≠Íng x∏ bfich◊m trong n≠Ìc Nhµ cˆa bfi cuËn tr´i ߆t Æai vµ c∏c m·m Æ∏ bfi cuËn theo dflng n≠Ìc vµc„ th” g©y th∂m hoπ tr≠Ót Ɔt (WWF Hong Kong, 1996).
Bπn c„ th” h·i rªng n≠Ìc tı Æ©u Æ’n vµ sœ Æi v“ Æ©u? C©u tr∂ lÍi nªm trong vflng tu«n hoµncÒa n≠Ìc N≠Ìc tı Ɔt, Æπi d≠¨ng, s´ng, suËi, ao hÂ, chfiu s¯c n„ng cÒa m∆t trÍi vµ bËch¨i l™n kh› quy”n (bËc h¨i vÀt l˝) N≠Ìc trong c∏c loµi th˘c vÀt cÚng tho∏t ra ngoµi qua l∏
vµ bay l™n cao (tho∏t n≠Ìc sinh l˝) Sau Æ„, h¨i n≠Ìc g∆p lπnh, ng≠ng tÙ thµnh m©y M©ytπo thµnh m≠a ho∆c tuy’t rÂi r¨i xuËng m∆t Ɔt ho∆c Æπi d≠¨ng N≠Ìc m≠a theo c∏c dflngch∂y b“ m∆t vµo ao, hÂ, s´ng vµ ra bi”n N≠Ìc b“ m∆t h◊nh thµnh do m≠a cÚng c„ th”ng†m xuËng c∏c t«ng n≠Ìc ng«m vµ tı Æ„ ch∂y ra bi”n (H◊nh 4.1) Trong qu∏ tr◊nh nµy,mÈt l≠Óng lÌn n≠Ìc lu´n Î trong Ɔt (n≠Ìc ng«m) ho∆c bfi Æ„ng b®ng v‹nh vi‘n tπi c∏c vÔngc˘c cÒa Tr∏i ߆t hay tr™n c∏c Æÿnh nÛi cao
Hoπt ÆÈng 4: CuÈc phi™u l≠u cÒa n≠Ìc
(Chÿnh sˆa tı tµi li÷u Windows on the Wild, WWF US, 1999)
Trang 29C H U » N B fiPh´ t´ ph«n Th´ng tin c¨ sÎ vµ H◊nh 4.1 Vflng tu«n hoµn cÒa n≠Ìc ra nh˜ng tÍ rÍi kh∏cnhau Æ” ph∏t cho h‰c sinh Ch‰n mÈt ngµy næng to Æ” ti’n hµnh hoπt ÆÈng.
T I ’ N H µ N H
1.H·i h‰c sinh xem c∏c em c„ th›ch trÍi m≠a kh´ng V◊ sao? (H‰c sinh c„ th” tr∂ lÍi kh´ngth›ch v◊ trÍi m≠a khi’n ch©n tay lπnh c„ng n’u ph∂i Æi d≠Ìi m≠a; trÍi m≠a lµm cho m‰ivÀt ≠Ìt ∏t vµ h‰c sinh kh´ng th” ra ch¨i ngoµi s©n tr≠Íng, ) Ti’p tÙc h·i c∏c em xemn’u trÍi kh´ng m≠a ho∆c m≠a qu∏ nhi“u th◊ chuy÷n g◊ sœ x∂y ra D˘a vµo ph«n th´ngtin c¨ sÎ Æ” ki”m tra c©u tr∂ lÍi cÒa h‰c sinh H·i h‰c sinh xem c∏c em c„ bi’t v◊ sao c„m≠a kh´ng Gi∂i th›ch rªng c∏c em sœ bi’t Æi“u nµy sau khi lµm th› nghi÷m d≠Ìi Æ©y
2.Y™u c«u h‰c sinh ÆÊ mÈt cËc n≠Ìc sπch vµo tÛi nil´ng Æ∑ chu»n bfi, sau Æ„ buÈc mi÷ngtÛi bªng chun vflng vµ Æem ph¨i ngoµi trÍi næng Y™u c«u c∏c em quan s∏t s˘ h◊nh thµnhc∏c gi‰t n≠Ìc tr™n mi÷ng vµ thµnh tÛi nil´ng H·i h‰c sinh xem v◊ sao lπi c„ nh˜ng gi‰tn≠Ìc nh≠ vÀy (D≠Ìi ∏nh næng m∆t trÍi, n≠Ìc bfi n„ng l™n vµ bay h¨i H¨i n≠Ìc kh´ngtho∏t Æ≠Óc ra ngoµi, g∆p mi÷ng tÛi ho∆c thµnh tÛi li“n ng≠ng tÙ lπi thµnh nh˜ng hπtn≠Ìc nh≠ h‰c sinh Æ∑ th†y)
3.Y™u c«u h‰c sinh mang tÛi n≠Ìc vµo chÁ m∏t vµ quan s∏t xem chuy÷n g◊ sœ x∂y ra vÌic∏c gi‰t n≠Ìc (Nh˜ng gi‰t n≠Ìc nµy ng≠ng tÙ rÂi k’t lπi vÌi nhau thµnh gi‰t lÌn h¨n vµr¨i xuËng ph«n n≠Ìc b™n d≠Ìi tÛi) (CEE, 1995) Gi∂i th›ch cho h‰c sinh bi’t rªng trongt˘ nhi™n, cÚng di‘n ra qu∏ tr◊nh bËc h¨i vµ ng≠ng tÙ n≠Ìc nh≠ vÀy Gi∂i th›ch r‚ cho c∏c
em v“ vflng tu«n hoµn cÒa n≠Ìc rÂi ph∏t tÍ rÍi th´ng tin c¨ sÎ cho h‰c sinh Y™u c«uc∏c em h∑y cÔng ki”m tra xem m◊nh hi”u v“ vflng tu«n hoµn cÒa n≠Ìc Æ’n Æ©u bªngc∏ch lµm bµi tÀp d≠Ìi Æ©y
4.Chia h‰c sinh thµnh nh„m, mÁi nh„m kho∂ng 4-6 h‰c sinh Ph∏t gi†y khÊ rÈng, bÛt nät
to vµ bÛt ch◊ mµu cho tıng nh„m Y™u c«u c∏c nh„m h∑y vœ lπi vflng tu«n hoµn cÒan≠Ìc tr™n Æ„ th” hi÷n c∏c y’u tË: m∆t trÍi, m©y, m≠a, s´ng suËi, Æπi d≠¨ng, bËc h¨i,tho∏t h¨i n≠Ìc sinh l˝, ng≠ng tÙ, n≠Ìc ng«m, b®ng Sau Æ„, c∂ nh„m th∂o luÀn Æ” ph∏choπ mÈt c©u chuy÷n v“ cuÈc phi™u l≠u cÒa mÈt gi‰t
n≠Ìc MÁi nh„m lµm vi÷c trong vflng 30 phÛt
5.Y™u c«u Æπi di÷n c∏c nh„m tr◊nh bµy k’t qu∂
th∂o luÀn cÒa nh„m m◊nh Sau Æ„, ph∏t
cho h‰c sinh tÍ rÍi v“ Vflng tu«n hoµn
cÒa n≠Ìc rÂi so s∏nh vÌi k’t qu∂
lµm vi÷c nh„m cÒa c∏c em
29
Hanh dong
Trang 30M ‰ ‰ii n nggu u Ân n n n®®n ngg ll≠ ≠Ó Ón ngg ttrr™™n n T Trr∏∏ii ß ß††tt
nµy Æ“u bæt nguÂn tı m∆t trÍi C©y xanh dÔng n®ng l≠Óng m∆t trÍi vµ kh› cacbonic trong qu∏ tr◊nh quang hÓp Æ” tπo ra c∏c ch†t dinh d≠Ïng t›ch tÙ trong l∏, th©n, r‘ Sau Æ„, c∏c loµi ÆÈng vÀt l†y th˘c vÀt lµm th¯c ®n C∂ sinh vÀt s∂n xu†t (c©y xanh) vµ sinh vÀt ti™u thÙ Æ“u tr∂ lπi mÈt ph«n c∏c bon trong th¯c ®n vµo kh› quy”n th´ng qua qu∏ tr◊nh h´ h†p Khi c∏c sinh vÀt nµy ch’t Æi, x∏c cÒa chÛng sœ Æ≠Óc sˆ dÙng lµm ch†t ÆËt (gÁ, cÒi) ho∆c Æ≠Óc t›ch tÙ l©u n®m d≠Ìi Æi“u ki÷n kh› hÀu vµ Æfia ch†t nh†t Æfinh Æ” tπo n™n c∏c loπi nhi™n li÷u ho∏ thπch (d«u, than Æ∏, ) Khi c∏c ch†t ÆËt nµy ch∏y, c∏c bon d≠Ìi dπng kh› sœ Æ≠Óc gi∂i ph„ng vµo kh› quy”n Sau Æ„, kh› c∏c bon n›c lπi Æ≠Óc c©y xanh sˆ dÙng trong quang hÓp MÈt ph«n x∏c sinh vÀt sau khi ch’t sœ Æ≠Óc ph©n hu˚ vµ trÎ thµnh th¯c ®n cho c∏c sinh vÀt kh∏c vµ do Æ„ quay trÎ lπi chu
tr◊nh n®ng l≠Óng (H◊nh 5.1)
(Theo Nh„m T≠ v†n
M´i tr≠ÍngCampuchia, 1994)
Kh∏m ph∏ Thi™n nhi™n: H≠Ìng d…n Th˘c hi÷n Hoπt ÆÈng Gi∏o dÙc M´i tr≠Íng vÌi H‰c sinh
bi’n ÆÊi cÒa chÛng trong chu
tr◊nh n®ng l≠Óng; ÆÂng thÍi cho
bfl ≠Ìt, n≠Ìc, ph‘u, chÀu ho∆c
x´, d©y buÈc vµ di™m
Trang 31C H U » N B fi
1.Ph´ t´ ph«n Th´ng tin c¨ sÎ vµ Chu tr◊nh n®ng l≠Óng Æ” ph∏t cho h‰c sinh
2.Ch‰n n¨i lµm th› nghi÷m N™n ti’n hµnh trong mÈt phflng th› nghi÷m ho∆c mÈt phflngtrËng, tho∏ng gi„
CO 2 kh´ng kh›
ßËt ch∏y ch†t h˜u c¨ nhi™n li÷u h„a thπch, gÁ
MËi, vi khu»n ph©n hÒy
Trang 322.ß” bæt Æ«u th› nghi÷m, h·i h‰c sinh xem Î nhµ, c∏c em n†u ®n bªng loπi n®ng l≠Óng
nµo? ChÛng Æ≠Óc l†y tı Æ©u? ChÛng c„ li™n h÷ th’ nµo vÌi thi™n nhi™n? (H‰c sinh c„ th”n„i lµ c∏c em n†u ®n bªng cÒi, ga, d«u, Æi÷n C∏c loπi n®ng l≠Óng nµy c„ nguÂn gËc tıÆÈng, th˘c vÀt vµ do Æ„ c„ quan h÷ mÀt thi’t vÌi n®ng l≠Óng m∆t trÍi, n≠Ìc ho∆c gi„
th´ng qua qu∏ tr◊nh quang hÓp vµ chuÁi th¯c ®n) Cho h‰c sinh bi’t rªng, c∏c em sœ
Æ≠Óc lµm mÈt th› nghi÷m v“ s˘ chuy”n ÆÊi n®ng l≠Óng vµ n®ng l≠Óng c„ th” Æ≠Óc tπo ra
tı ch†t th∂i, k” c∂ ch†t th∂i ÆÈng vÀt
3.Y™u c«u h‰c sinh ÆÊ ph©n bfl ≠Ìt ra chÀu ho∆c x´ ßÊ vµo Æ„ 3 l›t n≠Ìc vµ dÔng que
khu†y Æ“u ß∆t can Î vfi tr› phÔ hÓp rÂi ÆÊ hÁn hÓp nµy vµo can th´ng qua ph‘u Gæn
Æoπn Ëng nh˘a m“m Æ∑ chu»n bfi vµo næp can qua lÁ tr™n næp rÂi ÆÀy næp can Gæn Æ«u
xi lanh c„ kim ti™m vµo Æ«u cfln lπi cÒa Ëng nh˘a DÔng d©y buÈc ch∆t Ëng nh˘a m“m
Æ” kh› gas kh´ng tho∏t ra qua Æ«u kim ti™m ß” can nªm y™n trong vflng 24 giÍ Tr≠Ìc
khi rÍi kh·i phflng, y™u c«u h‰c sinh mÎ cˆa sÊ, Æ” phflng tr≠Íng hÓp kh› gas rfl ra
ngoµi vµ kh´ng tho∏t ra Æ≠Óc
4.Ngµy h´m sau, tÀp hÓp h‰c sinh tπi n¨i lµm th› nghi÷m Y™u c«u mÈt em mÎ sÓi d©y
buÈc Ëng nh˘a m“m H‰c sinh sœ ngˆi th†y mÔi kh› gas Y™u c«u mÈt h‰c sinh kh∏c Æ≠aque di™m Æang ch∏y vµo g«n Æ«u kim ti™m Kh› gas sœ bÔng ch∏y vÌi mÈt ng‰n lˆa nh·
(CEE, 1995)
5.N„i vÌi h‰c sinh rªng, kh› gas sinh h‰c nµy c„ th” Æ≠Óc tπo ra tı ph©n bfl ho∆c ph©n c∏cloµi ÆÈng vÀt kh∏c Tπi nhi“u n¨i Î Vi÷t Nam, kh› gas sinh h‰c Æ∑ Æ≠Óc ng≠Íi d©n tπo ra
tı ph©n gia sÛc vµ gia c«m nhªm sˆ dÙng vµo nhi“u mÙc Æ›ch kh∏c nhau H·i h‰c sinh
xem c„ th” dÔng kh› gas nµy vµo nh˜ng vi÷c g◊? (ßun n†u, thæp s∏ng, s≠Îi †m ho∆c chπym∏y, ) N„i vÌi h‰c sinh rªng vi÷c tÀn dÙng ch†t th∂i ÆÈng vÀt lµm kh› gas vıa c„ th”
tÀn dÙng ch†t th∂i, vıa ti’t ki÷m ti“n mua c∏c loπi ch†t ÆËt kh∏c
Kh∏m ph∏ Thi™n nhi™n: H≠Ìng d…n Th˘c hi÷n Hoπt ÆÈng Gi∏o dÙc M´i tr≠Íng vÌi H‰c sinh
-a
Trang 33C ©©yy xxaan nh h ccÚ Ún ngg cc„ „ n nh h˜ ˜n ngg n nh hu u cc««u u cc¨ ¨
b∂n Æ” tÂn tπi giËng nh≠ con ng≠Íi vµ c∏c loµi ÆÈng vÀt kh∏c Vi÷c Æ∏p ¯ng c∏c nhu c«u cÒa c©y xanh Æ≠Óc quy’t Æfinh bÎi Æi“u ki÷n kh› hÀu C©y c«n n≠Ìc, ∏nh s∏ng, kh´ng kh› vµ ch†t dinh d≠Ïng (WWF HÂng K´ng, 1996) N≠Ìc giÛp c©y vÀn chuy”n ch†t dinh d≠Ïng hÛt tı Ɔt Æi nu´i sËng c¨ th”, n≠Ìc giÛp duy tr◊ hoπt ÆÈng cÒa c∏c t’ bµo c©y xanh C©y c«n ∏nh s∏ng vµ kh´ng kh›, Æ∆c bi÷t lµ kh› cacbonic Æ” ti’n hµnh quang hÓp tπo ra kh› oxy
vµ ch†t h˜u c¨ t›ch tÙ trong l∏, th©n vµ r‘ c©y C©y c«n ch†t dinh d≠Ïng Æ” thÛc Æ»y qu∏ tr◊nh sinh tr≠Îng vµ ph∏t tri”n cÚng nh≠ con ng≠Íi c«n ®n Æ«y ÆÒ ch†t dinh d≠Ïng Ch›nh
v◊ th’, s˘ thay ÆÊi cÒa b†t c¯ y’u tË n≠Ìc, ∏nh s∏ng, kh´ng kh› hay ch†t dinh d≠Ïng Æ“u c„ t∏c ÆÈng tr˘c ti’p Æ’n c©y xanh
MÁi vÔng kh∏c nhau c„ Æi“u ki÷nkh› hÀu kh∏c nhau ßi“u nµyth” hi÷n Î s˘ kh∏c nhau cÒa
ÆÈ »m, l≠Óng m≠a, ch’ ÆÈn≠Ìc, ∏nh s∏ng, nhi÷t ÆÈ, ch’
ÆÈ gi„ Ch›nh Æi“u ki÷n kh›
hÀu kh∏c nhau gi˜a c∏c khuv˘c Æ∑ tπo ra c∏c sinh c∂nhkh∏c nhau tr™n toµn th’ giÌi
C„ th” th†y rªng kh› hÀu ch›nh
lµ mÈt trong nh˜ng y’u tË quantr‰ng quy’t Æfinh c¨ c†u vµ n®ngsu†t cÒa c∏c loπi c©y trÂng
h o π t Æ È n g 6
Khi hau va cay xanh
Muc tieu:
GiÛp h‰c sinh bi’t ∂nh h≠Îng
cÒa c∏c y’u tË kh› hÀu ÆËi vÌi
Trang 34Hoπt ƯỈng 6: Kh› hĂu vµ c©y xanh
-C H U » N B fi
1.MÂi nh„m c«n 6 chĂu th› nghi÷m vµ 2 tÍ gi†y than ƯÒ lÌn Ư” che k›n c©y con trong chĂu(c„ th” b´i Ưen gi†y bªng m˘c Ư” thay gi†y than), sỊ l≠Óng ƯĂu xanh ƯÒ gieo vµo 6 chĂuth› nghi÷m (mÂi chĂu kho∂ng 20-30 hπt) C„ th” y™u c«u h‰c sinh t˘ chu»n bfi cho nh„mm◊nh
2.Ph´ t´ b∂ng k’t qu∂ th› nghi÷m theo m…u trong b∂ng 6.1
3.Hoπt ƯỈng nµy gĐm 2 ph«n: ph«n h‰c sinh chu»n bfi Î nhµ vµ ph«n Î lÌp h‰c
T I ’ N H µ N HChia h‰c sinh thµnh nh„m, mÂi nh„m kho∂ng 6-8 em MÂi nh„m lµm mỈt bỈ th› nghi÷mƯ” th†y t∏c ƯỈng cÒa ch’ ƯỈ n≠Ìc vµ ∏nh s∏ng Ư’n Ửi sỊng c©y xanh H≠Ìng d…n c∏cnh„m chu»n bfi th› nghi÷m Î nhµ
II PPhh««nn hh‰‰cc ssiinnhh cchhuu»»nn bbfifi ÎÎ nnhhµµ
1.Cho ƯĂu xanh vµo r∏ ho∆c rÍ, nhÛng vµo n≠Ìc vµ dÔng tay s∏t nhê Ư” k›ch th›ch hπt ƯĂun»y m«m ßÍ cÔng mỈt loπi Ư†t vµo 6 chĂu th› nghi÷m vµ gieo ƯĂu vµo c∏c chĂu Khic©y con Ư∑ ra 2 l∏ (cao kho∂ng 8-12 cm), c„ th” bưt Ư«u th› nghi÷m
2.Chia c∏c chĂu th› nghi÷m thµnh hai l´, mÂi l´ 3 chĂu ß∏nh d†u Ia, Ib, Ic cho l´ th¯nh†t vµ IIa, IIb, IIc cho l´ th¯ hai
T†t c∂ c∏c chĂu IIa, IIb vµ IIc Ư“u Ư≠Óc t≠Ìi 2 chôn n≠Ìc, 2 l«n 1 ngµy Che tỊi c©ybªng c∏ch dÔng gi†y than qu©y thµnh h◊nh trÙ k›n Ư∏y ho∆c h◊nh ph‘u rĐi Ûp l™n chĂuc«n che tỊi C«n Ư∂m b∂o che tỊi toµn bỈ c©y trong chĂu Khi t≠Ìi n≠Ìc, mÎ gi†y thanthĂt nhanh vµ ƯĂy k›n ngay khi t≠Ìi n≠Ìc xong
L´ I ch®m s„c c©y vÌi ch’ ƯỈ t≠Ìi n≠Ìc kh∏c
nhau vµ c©y Ư≠Óc chi’u s∏ng b◊nh th≠Íng:
Ia: mỈt nˆa chôn n≠Ìc, t≠Ìi 1 l«n 1 ngµy
Ib: 2 chôn n≠Ìc, t≠Ìi 2 l«n 1 ngµy
Ic: 3 chôn n≠Ìc, t≠Ìi 3 l«n 1 ngµy
L´ II ch®m s„c c©y vÌi c∏c ch’ ƯỈ chi’u s∏ng kh∏c nhau vµ ch’ ƯỈ t≠Ìi n≠Ìc giỊng nhau:
IIa: che tỊi suỊt ngµy IIb: che tỊi nˆa ngµy IIc: kh´ng che tỊi
Hanh dong
Trang 353.C∏c nh„m c«n theo d‚i s˘ ph∏t tri”n cÒa c©y vµ lµm b∏o c∏o v“ k’t qu∂ th› nghi÷m cÒanh„m m◊nh theo m…u sau:
K’t qu∂ th› nghi÷m
IIII PPhh««nn ÎÎ llÌÌpp
4.Y™u c«u h‰c sinh mang bÈ th› nghi÷m vµ k’t qu∂ theo d‚i Æ’n lÌp C∏c nh„m cˆ Æπidi÷n b∏o c∏o k’t qu∂ th› nghi÷m cÒa nh„m m◊nh, ÆÂng thÍi cho bi’t tπi sao lπi c„ k’tqu∂ nh≠ vÀy
37
Y
Y’’uu ttËË tthheeoo dd‚‚ii
Chi“u cao c©y tr≠Ìc khi
bæt Æ«u th› nghi÷m
Chi“u cao c©y sau
ngµy (Æo vµo ngµy lµm
b∏o c∏o th› nghi÷m)
Chi“u cao c©y sau
ngµy (Æo vµo ngµy lµm
b∏o c∏o th› nghi÷m)
IIcc::
3 chän n≠Ìc, t≠Ìi 3 l«n/ngµy
L ´ T H › N G H I ÷ M I : C H ’ Æ È T ≠ Ì I N ≠ Ì C K H ∏ C N H A U
L ´ I I : C H I ’ U S ∏ N G K H ∏ C N H A U ,
T ≠ Ì I 2 C H Ä N N ≠ Ì C , 2 L « N / N G µ Y
h ◊ n h 6 1
Trang 36ß∏∏pp ∏∏nn ÆÆ”” ggii∏∏oo vvii™™nn tthhaamm kkhh∂∂oo::
ßËi vÌi l´ I, do ch’ ÆÈ chi’u s∏ng b◊nh th≠Íng n™n c©y kh´ng c„ bi”u hi÷n "cÌm næng",cfli c‰c hay th©n vµ l∏ xanh nhπt Trong chÀu Ia, c©y cªn cÁi do thi’u n≠Ìc vµ c„ chi“ucao th†p nh†t; trong chÀu Ib, c©y ph∏t tri”n b◊nh th≠Íng, th©n, l∏ xanh tËt; trong chÀu
Ic, th©n vµ l∏ c©y Æ“u c„ mµu vµng nhπt do bfi Ûng n≠Ìc
ßËi vÌi l´ II, c©y Æ≠Óc t≠Ìi ÆÒ n≠Ìc nh≠ng ch’ ÆÈ chi’u s∏ng kh∏c nhau Trong chÀuIIa, do thi’u ∏nh s∏ng nghi™m tr‰ng n™n th©n c©y v≠¨n dµi, g«y; th©n vµ l∏ c©y Æ“u c„mµu xanh nhÓt nhπt (c©y trong chÀu nµy cao nh†t) Trong chÀu IIb, c©y v…n bfi thi’u s∏ngnh≠ng ›t tr«m tr‰ng h¨n n™n c©y tËt h¨n trong chÀu IIa; tuy nhi™n th©n c©y v…n g«y, l∏
vµ th©n c„ mµu xanh r†t nhπt ChÀu IIc, c©y c„ ÆÒ ∏nh s∏ng vµ n≠Ìc n™n ph∏t tri”n b◊nhth≠Íng, th©n l∏ xanh tËt, c©y m…m, khoŒ, s¯c sËng cao C©y trong chÀu IIc giËng c©ytrong chÀu Ib
5.Sau khi c∏c nh„m Æ∑ tr◊nh bµy xong k’t qu∂ th› nghi÷m, h‰c sinh Æ∑ bi’t r‚ l˝ do d…nÆ’n tr◊nh trπng ph∏t tri”n cÒa c∏c chÀu c©y nh„m m◊nh, h·i h‰c sinh xem c«n lµm g◊ Æ”c„ Æ≠Óc nh˜ng chÀu c©y xanh tËt, khoŒ mπnh? Gi∂i th›ch cho h‰c sinh rªng c©y c«n c„
ÆÒ ∏nh s∏ng vµ n≠Ìc Nh˜ng y’u tË nµy dÔ thi’u hay thıa Æ“u ∂nh h≠Îng kh´ng tËt Æ’nth˘c vÀt ßËi vÌi c∏c loπi c©y trÂng kh∏c cÚng vÀy, n’u Æi“u ki÷n m´i tr≠Íng phÔ hÓp,c©y sœ sinh tr≠Îng tËt vµ cho n®ng su†t cao Ng≠Óc lπi, c©y sœ cho n®ng su†t th†p ho∆cthÀm ch› bfi ch’t Nh≠ vÀy, ¯ng vÌi mÁi Æi“u ki÷n m´i tr≠Íng kh∏c nhau hay mÈt loπi kh›hÀu kh∏c nhau lπi c„ c∏c loπi c©y kh∏c nhau C„ th” n„i rªng, y’u tË kh› hÀu quy’t Æfinhc¨ c†u vµ n®ng su†t c©y trÂng
G
Ghhii cchhÛÛ:: N’u c„ th”, gi˜ lπi c∏c chÀu c©y ÆÀu Æ” dÔng cho hoπt ÆÈng 26
Hoπt ÆÈng 6: Kh› hÀu vµ c©y xanh
-u
Trang 37Kh∏i ni÷m v“ s˘ th›ch nghi
C o on n n ngg≠ ≠Í Íii cc„ „ tth h”” tth h››cch h n nggh hii vvÌ Ìii m m´ ´ii
tr≠Íng bªng nhi“u c∏ch kh∏c nhau Khi trÍi lπnh, chÛng ta c„ th” m∆c th™m ∏o
†m Khi trÍi qu∏ n„ng, chÛng ta c„ th” ngĐi nghÿ trong b„ng r©m ho∆c uỊng n≠Ìc lπnh Nhµ cˆa b∂o v÷ chÛng ta kh·i c∏c t∏c ƯỈng cÒa thÍi ti’t nh≠ m≠a, lπnh hay n„ng ChÛng ta cÚng bi’t d˘
tr˜ th¯c ®n Ư” dÔng khi ch≠a Ư’n mÔa thu hoπch ho∆c trao ƯÍi, bu´n b∏n vÌi c∏c vÔng kh∏c l†y c∏c loπi hµng ho∏ c«n thi’t
C∏c loµi ƯỈng vĂt cÚng c„ nh˜ng ph≠¨ng th¯c kh∏c nhauƯ” tĐn tπi MỈt sỊ loµi th›ch nghi vÌi m´i tr≠Íng xungquanh bªng c∏ch lµm tÍ, Ưµo hang ho∆c sỊng thµnh b«yƯµn; mỈt sỊ loµi lπi di c≠ Ưi n¨i kh∏c, tr∏nh thÍi ti’t khưcnghi÷t Tuy nhi™n, h«u h’t c∏c loµi th˘c vĂt Ư“u kh´ngc„ kh∂ n®ng di chuy”n vµ do vĂy ph∂i nhÍ Ư’n nh˜ngƯ∆c Ưi”m h◊nh th∏i mµ chÛng c„ Ư≠Óc trong qu∏ tr◊nhti’n ho∏ Ư” th›ch nghi vÌi m´i tr≠Íng
Trong hoπt ƯỈng nµy, h‰c sinh sœ quan s∏t vµ ph©n t›chs˘ th›ch nghi cÒa nh˜ng loµi th˘c vĂt c„ tπi Ưfia ph≠¨ngm◊nh D≠Ìi Ư©y lµ ph«n m´ t∂ c∏c Ư∆c tr≠ng cÒa l∏, hoa,qu∂, r‘ vµ th©n cÒa mỈt sỊ loµi th˘c vĂt rıng nhi÷t Ừi vµrıng kh´ (rıng khỈp) L≠u ˝ rªng nh˜ng th´ng tin nµykh´ng mang t›nh ch›nh x∏c vÌi m‰i tr≠Íng hÓp nh≠ngphÔ hÓp vÌi r†t nhi“u loµi
HH÷÷ ssiinnhh tthh∏∏ii rrıınngg mm≠≠aa nnhhii÷÷tt ƯỪÌiiLL∏∏:: b“ m∆t l∏ th≠Íng nhΩn vÌi Ư«u l∏ nh‰n Hai Ư∆cƯi”m nµy giÛp cho n≠Ìc m≠a tho∏t kh·i b“ m∆t l∏ nhanhh¨n, ng®n ch∆n s˘ ph∏t tri”n cÒa n†m vµ vi khu»n cÚngnh≠ c∂n trÎ c´n trÔng ƯŒ tr¯ng l™n b“ m∆t l∏
h o π t Ư Ỉ n g 7
Su thich nghi cua thuc vat
Muc tieu:
GiÛp h‰c sinh hi”u kh∏i ni÷m
th›ch nghi, ƯĐng thÍi t◊m hi”u
nh˜ng c∏ch th›ch nghi kh∏c
nhau giÛp th˘c vĂt tĐn tπi
trong thi™n nhi™n
Trang 38mµu sưc vµ mÔi c„ t∏c dÙng h†p d…n c∏c loµi c´n trÔng nh≠ ong, ki’n vµ ruĐi giÛp
c©y thÙ ph†n
Q
Quu∂∂:: R†t nhi“u loπi qu∂ c„ c†u trÛc Ư∆c tr≠ng giÛp hπt n∂y m«m vµ ph∏t tri”n thµnh
c©y con Tr™n t«ng v≠Ót t∏n, nhi“u loµi c©y c„ qu∂ m·ng, nhê giÛp chÛng c„ th”
ph∏t t∏n theo gi„ Mµu sưc, mÔi vµ vfi cÒa mỈt sỊ loµi qu∂ c„ kh∂ n®ng h†p d…n
ƯỈng vĂt Chim, d¨i, chuỈt, khÿ ®n qu∂ vµ giÛp mang hπt Ưi xa MỈt sỊ loµi c©y
c„ qu∂ n∆ng, rÙng xuỊng Ư†t khi ch›n, trÎ thµnh th¯c ®n cÒa h≠¨u, lÓn rıng vµ
Ư≠Óc ph∏t t∏n theo ph©n cÒa c∏c loµi nµy MỈt sỊ loµi th˘c vĂt kh∏c lπi c„ hπt
nÍ, khi qu∂ giµ, lÌp v· c¯ng vÏ ra vµ bưn hπt ra ngoµi theo nhi“u h≠Ìng kh∏c
nhau
T
Thh©©nn vvµµ rr‘‘:: Th˘c vĂt c„ nhi“u loπi r‘ kh∏c nhau, cho phôp chÛng sỊng Î c∏c m´i
tr≠Íng kh∏c nhau R‘ giÛp c©y Ư¯ng v˜ng, ƯĐng thÍi giÛp c©y h†p thÙ ch†t dinh d≠Ïng
vµ n≠Ìc trong m´i tr≠Íng sỊng MỈt sỊ loµi c©y c„ r‘ thÎ - th≠Íng lµ c∏c loµi sỊng trongrıng ngĂp m∆n, giÛp c©y chỊng chfiu vÌi m´i tr≠Íng Ư†t lu´n »m th†p vµ hµm l≠Óng muỊicao MỈt sỊ loµi c„ bỈ r‘ ®n s©u xuỊng lflng Ư†t, giÛp c©y h†p thu nguĐn dinh d≠Ïng vµl≠Óng n≠Ìc ›t ·i chÿ c„ d≠Ìi c∏c t«ng Ư†t s©u Trong khi Ư„, mỈt sỊ loµi kh∏c lπi c„ bỈ r‘ lanrỈng, giÛp c©y h†p thu nguĐn ch†t dinh d≠Ïng nghÊo nµn tr™n t«ng Ư†t m∆t
D
D©©yy lleeoo:: Do s˘ cπnh tranh ∏nh s∏ng mπnh mœ trong t∏n rıng nhi÷t Ừi rĂm rπp, nhi“u loµith˘c vĂt Ư∑ ti’n ho∏ thµnh c∏c loµi d©y leo Nh˜ng loµi nµy th≠Íng c„ tua, giÛp chÛng qu†nch∆t vµo th©n c©y kh∏c, leo l™n nh˜ng t«ng cao h¨n n¨i c„ ƯÒ ∏nh s∏ng Ư” sinh sỊng
R
Rıınngg kkhh´´
LL∏∏:: L∏ c©y trong c∏c h÷ sinh th∏i rıng kh´ th≠Íng bi’n ƯÍi Ư” th›ch nghi vÌi m´i tr≠Íng kh´hπn MỈt sỊ loµi th≠Íng c„ l∏ nh· nhªm gi∂m di÷n t›ch b“ m∆t vµ do Ư„ giÛp gi∂m s˘ m†tn≠Ìc MỈt sỊ loµi lπi c„ l∏ Ư≠Óc bao phÒ bÎi mỈt lÌp l´ng m“m nhªm hπn ch’ s˘ tho∏t h¨in≠Ìc L∏ cÒa mỈt sỊ loµi th˘c vĂt kh∏c nh≠ x≠¨ng rĐng lπi Ư≠Óc bao phÒ bÎi mỈt lÌp s∏pd«y ho∆c bi’n thµnh gai, giÛp c©y th›ch nghi vÌi Ưi“u ki÷n kh´ hπn
Th˘c vĂt cfln c„ mỈt c∏ch th›ch nghi ƯỈc Ư∏o vÌi m´i tr≠Íng xunh quanh lµ rÙng l∏ trongmÔa kh´ C¨ ch’ nµy giÛp chỊng s˘ m†t n≠Ìc Î c©y trong mÔa khan hi’m n≠Ìc H¨n n˜a,lÌp l∏ rÙng phÒ k›n gỊc c©y giÛp hπn ch’ s˘ tho∏t h¨i n≠Ìc trong Ư†t Khi mÔa m≠a Ư’n,lÌp l∏ nµy Ư≠Óc ph©n hu˚ vµ cung c†p ch†t h˜u c¨ cho Ư†t, ƯĐng thÍi b∂o v÷ Ư†t kh·i s˘x„i mfln do m≠a
H
Hooaa:: Hoa th≠Íng c„ mµu sưc s∆c sÏ vµ h†p d…n c´n trÔng ß©y lµ nguĐn th¯c ®n ch›nh cÒac´n trÔng vµ c∏c loµi ƯỈng vĂt kh∏c trong mÔa kh´ C∏c loµi ƯỈng vĂt nµy cÚng ch›nh lµ t∏cnh©n giÛp c©y ph∏t t∏n
- Hoπt ƯỈng 7: S˘ th›ch nghi cÒa th˘c vĂt -
Trang 392.Gi∂i th›ch cho h‰c sinh bi’t rªng con ng≠Íi c„ th” th›ch nghi vÌi m´i tr≠Íng bªng hoπtÆÈng cÒa m◊nh ho∆c di chuy”n ra kh·i m´i tr≠Íng Æ„ Gi∂i th›ch th™m Æ” h‰c sinh bi’trªng th˘c vÀt th›ch nghi vÌi m´i tr≠Íng d˘a vµo c∏c Æ∆c Æi”m h◊nh th∏i h◊nh thµnh trongqu∏ tr◊nh ti’n ho∏ H‰c sinh sœ Æ≠Óc tham gia kh∏m ph∏ xem c∏c loµi th˘c vÀt tπi Æfiaph≠¨ng m◊nh Æ∑ th›ch nghi vÌi Æi“u ki÷n m´i tr≠Íng nh≠ th’ nµo.
3.GiÌi thi÷u mÈt sË Æ∆c Æi”m th›ch nghi cÒa th˘c vÀt mµ h‰c sinh c„ th” g∆p khi Æi th˘cÆfia Y™u c«u h‰c sinh ghi nhÌ vµ t◊m ra nh˜ng Æ∆c Æi”m th›ch nghi nµy khi Æi th˘c hµnh.Ph∏t cho h‰c sinh tÍ rÍi "Kh∏m ph∏ s˘ th›ch nghi cÒa th˘c vÀt"
4.Tr≠Ìc khi Æi th˘c Æfia, chia h‰c sinh thµnh tıng Æ´i; ph∏t cho mÁi nh„m 1 tÍ gi†y træng
vµ bÛt ch◊ Y™u c«u h‰c sinh quan s∏t c∏c loµi th˘c vÀt g∆p tr™n Æ≠Íng mfln Æ∑ ch‰n.C∏c nh„m ph∂i t◊m ra nh˜ng loµi th˘c vÀt c„ Æ∆c Æi”m th›ch nghi Æ≠Óc li÷t k™ trong tÍrÍi "Kh∏m ph∏ s˘ th›ch nghi cÒa th˘c vÀt" H‰c sinh ph∂i ph∏c th∂o loµi c©y ho∆c mÈtph«n cÒa c©y (l∏ ho∆c qu∂) th” hi÷n Æ∆c Æi”m th›ch nghi vÌi m´i tr≠Íng, ÆÂng thÍi ghilπi nh˜ng g◊ c∏c em nh◊n th†y Y™u c«u h‰c sinh ghi lπi c∂ nh˜ng dπng th›ch nghi mÌi mµc∏c em ph∏t hi÷n ra
5.Y™u c«u h‰c sinh kh´ng Æ≠Óc bŒ cµnh, ngæt l∏, h∏i hoa tr™n Æ≠Íng mfln H‰c sinh chÿÆ≠Óc phäp quan s∏t vµ kh´ng Æ≠Óc Æi ra ngoµi Æ≠Íng mfln
6.D…n h‰c sinh Æ’n Æfia Æi”m th˘c hµnh Y™u c«u c∏c em t◊m ki’m nh˜ng Æ∆c Æi”m th›chnghi Æ∑ Æ≠Óc li÷t k™ trong tÍ rÍi Khuy’n kh›ch c∏c nh„m chia sŒ th´ng tin vÌi nhau C∏cnh„m c„ 45 phÛt Æ” quan s∏t vµ t◊m ki’m c∏c Æ∆c Æi”m th›ch nghi cÒa th˘c vÀt tr™nÆ≠Íng mfln
7.ß≠a h‰c sinh trÎ lπi lÌp h‰c Y™u c«u c∏c nh„m m´ t∂ lπi nh˜ng loµi th˘c vÀt cÔng vÌinh˜ng Æ∆c Æi”m th›ch nghi mµ nh„m m◊nh Æ∑ quan s∏t vµ ghi nhÀn
41
Hanh dong
Trang 408.Y™u c«u h‰c sinh tr∂ lÍi c∏c c©u h·i sau:
a) Chuy÷n g◊ sœ x∂y ra n’u t†t c∂ c∏c Æ∆c Æi”m th›ch nghi cÒa th˘c vÀt bi’n m†t?b) N’u Æ≠Óc phäp tπo ra mÈt c©y sËng tπi vÔng kh› hÀu r†t lπnh vµ th≠Íng xuy™n c„gi„ lÌn, em sœ cho loµi c©y nµy nh˜ng Æ∆c Æi”m th›ch nghi nµo? V◊ sao? H∑y vœ loµith˘c vÀt nµy theo ˝ em
Kh∏m ph∏ s˘ th›ch nghi cÒa th˘c vÀt
1 Hai loµi c©y c„ l∏ nhΩn vµ b„ng giÛp ph∂n xπ ∏nh s∏ng m∆t trÍi, ÆÂng thÍi n≠Ìc m≠a
vµ s≠¨ng c„ th” r¨i nhanh kh·i b“ m∆t l∏
2 Hai loµi c©y vÌi th©n c„ nhi“u gai nh‰n ho∆c l∏ bi’n thµnh th©n khi’n c∏c loµi ÆÈngvÀt kh„ c„ th” ®n c©y
3 MÈt loµi c©y c„ l∏ nh· nhªm gi∂m qu∏ tr◊nh tho∏t h¨i n≠Ìc trong mÔa kh´
4 MÈt loµi c©y c„ l∏ lÌn nhªm t®ng tËi Æa qu∏ tr◊nh quang hÓp
5 MÈt loµi c©y c„ l∏ Æ≠Óc bao phÒ bÎi mÈt lÌp l´ng m“m nhªm gi∂m qu∏ tr◊nh tho∏th¨i n≠Ìc
6 MÈt loµi c©y c„ tua giÛp c©y leo b∏m l™n c∏c loµi c©y kh∏c
7 MÈt loµi c©y vÌi l∏ c„ th” "cˆ ÆÈng" giÛp hπn ch’ s˘ tho∏t h¨i n≠Ìc
8 MÈt loπi qu∂ c„ c∏nh m·ng nh≠ tÍ gi†y (Loπi qu∂ nµy c„ th” bay vµ ph∏t t∏n hπt nhÍgi„)
9 MÈt loµi th˘c vÀt vÌi hoa s∆c sÏ ho∆c c„ mÔi Æ∆c tr≠ng, giÛp h†p d…n c´n trÔng Æ’nthÙ ph†n cho c©y
10 MÈt loµi c©y c„ hoa rÒ xuËng ph›a d≠Ìi (L∏ c©y giÛp che hoa kh·i n≠Ìc m≠a)
11 MÈt loµi th˘c vÀt c„ kh∂ n®ng d˘ tr˜ n≠Ìc (c∏c c©y h‰ d¯a, x≠¨ng