Bác Hồ luôn là lãnh tụ vĩ đại kính yêu trong lòng triệu triệu người dân Việt Nam, là chiến sĩ cộng sản lỗi lạc, một danh nhân văn hóa thế giới, cả cuộc đời Bác đã sống cống hiến, hi sinh vì độc lập của dân tộc, hạnh phúc của muôn dân Bởi vậy, viết về Bác là cả một nguồn cảm hứng bất tận cho biết bao lớp nhà thơ Việt Từ xa xưa đến nay, trong kho tàng văn học nghệ thuật Việt Nam đã có rất nhiều nhà thơ đã nổi danh trên thi đàn dân tộc nhờ những bài thơ viết về Bác như Tố Hữu hay Chế Lan Viên Thế n.
Trang 1Bác Hồ luôn là lãnh tụ vĩ đại kính yêu trong lòng triệu triệu người dân Việt Nam, là chiến sĩ cộng sản lỗi lạc, một danh nhân văn hóa thế giới, cả cuộc đời Bác đã sống cống hiến, hi sinh vì độc lập của dân tộc, hạnh phúc của muôn dân Bởi vậy, viết về Bác là cả một nguồn cảm hứng bất tận cho biết bao lớp nhà thơ Việt Từ xa xưa đến nay, trong kho tàng văn học nghệ thuật Việt Nam
đã có rất nhiều nhà thơ đã nổi danh trên thi đàn dân tộc nhờ những bài thơ viết về Bác như: Tố
Hữu hay Chế Lan Viên Thế nhưng, xúc động nhất vẫn phải kể đến bài thơ “Viếng lăng Bác” của nhà thơ Viễn Phương Bài thơ là lòng thành kính, niềm tự hào pha lẫn chút nỗi xót đau của người
con miền Nam lần đầu ra viếng Người
“Viếng lăng Bác” cuốn hút người đọc không chỉ ở dòng cảm xúc sâu nặng ấy mà còn là ở
ngôn ngữ thơ giản dị, tuôn trào theo dòng cảm xúc chân thành, tha thiết, mộc mạc Bởi vậy, bài thơ có sức lay động đối với người đọc về những tình cảm mộc mạc mà vô cùng sâu lắng
Bài thơ được mở ra trong niềm xúc động, thành kính, lòng tự hào và biết ơn sâu sắc của nhà thơ khi đứng trước lăng Người:
“Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác”
Bài thơ mở ra trước mắt người đọc trong niềm xúc động dâng trào: “Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác” Đọc câu thơ, mỗi chúng ta như thấm thía thêm được tâm tư của mỗi người dân miền Nam dành cho Người qua cách xưng hô “con” với “Bác” Lời xưng hô ấy vang lên nghe
thật gần gũi, thân thương đã diễn tả sâu sắc nỗi xúc động từ tận đáy lòng của nhà thơ trong lần đầu
tiên đến thăm Người “Con” thường là cách xưng hô của người con đối cha mẹ hoặc người lớn
tuổi Lời xưng hô thật ngọt ngào, đậm chất Nam Bộ, vừa thân thương, vừa gần gũi Nó như xóa đi khoảng cách giữa người dân bình thường với lãnh tụ Cách xưng hô ấy cũng không phải lần đầu ta thấy Trước Viễn Phương cũng đã có rất nhiều nhà thơ, nhà văn đã sử dụng cách xưng hô ấy
nhưng “Con ở miền Nam” của ông lại mang một sắc thái đặc biệt Đó là bởi, “miền Nam” trong
thơ Viễn Phương chính là nơi xa xôi, cách tử, là thành đồng tổ quốc, nơi đi trước về sau trong cuộc kháng chiến trường kì của dân tộc Nơi ấy còn chiếm một vị trí đặc biệt trong trái tim Bác:
“Miền Nam ở trong trái tim tôi” Chính vì vậy, “con ở miền Nam” như đứa con xa cách lâu ngày,
nay trở về thăm Bác Giờ đây, đất nước thống nhất, Bắc Nam sum họp một nhà, tưởng rằng ước nguyện nhỏ nhoi của người con ấy sẽ thành hiện thực, thế nhưng, đau đớn thay, Bác đã ra đi mãi
mãi Trong dòng thơ, Viễn Phương đã tinh tế dùng từ “thăm” thay cho “viếng” ở đầu đề bởi
không muốn nghĩ rằng Bác đã đi xa Bác vẫn còn đây, non sông thống nhất rồi, chúng con về thăm Bác, thăm cha là lẽ đương nhiên Cách nói ấy như đã phần nào giảm đi phần nào nỗi mất mát lớn lao trong lòng nhà thơ và cũng là của nhân dân miền Nam, đồng bào trên khắp mọi miền Tổ quốc dành cho người Cách nói ấy của nhà thơ đã gợi lên dòng cảm xúc chân thành, tha thiết cùng lòng thành kính của nhà thơ
Trong niềm xúc động ấy, mỗi cảnh vật bên lăng Bác đều để lại trong lòng nhà thơ những ấn tượng sâu đậm, đặc biệt là hình ảnh cây tre:
“Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát Ôi! Hàng tre xanh xanh Việt Nam Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng”
Hình ảnh “hàng tre bát ngát” ở đây là một là hình ảnh hoàn toàn có thực, thế nhưng, qua
cảm nhận tinh tế của nhà thơ, hàng tre trải dài mênh mông ấy dường như đã trở thành biểu tượng
Trang 2cho đất nước, cho dân tộc Việt Nam với sức sống mãnh liệt, bền bỉ, luôn kiên cường, bất khuất,
hiên ngang trước mọi gian khổ, mọi chông gai Giữa “bão táp mưa sa”, hàng tre ấy vẫn vây
quanh lăng hay cả dân tộc Việt Nam vẫn đứng bên để canh cho giấc ngủ của Người Đó là một hình ảnh ẩn dụ vô cùng xúc động và sâu sắc Nỗi xúc động dâng trào ấy khiến tâm hồn nhà thơ
buột thốt: “Ôi! Hàng tre xanh xanh Việt Nam”, có cái gì thiêng liêng, thành kính, tự hào và xót xa
bởi từ lâu cây tre – Việt Nam – Hồ Chí Minh đã có mỗi liên hệ nội tại, gắn bó và thống nhất: tinh thần, bản lĩnh Việt Nam Qua cách nói, cách sử dụng những từ ngữ trên, Viễn Phương đã rất thành công trong việc biểu lộ dòng cảm xúc dâng trào của mình trong lần đầu đến lăng viếng Người
Trong dòng cảm xúc ấy, Viễn Phương đã liên tưởng sáng tạo tới cặp hình ảnh ẩn dụ sóng đôi đặc sắc và đầy ý nghĩa:
“Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ Kết tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa xuân”
Mở đầu khổ thơ xuất hiện hai hình ảnh “mặt trời” Hình ảnh “mặt trời trên lăng” ở đây là
một hình ảnh tả thực Đó là mặt trời kì vĩ, lớn lao của thiên nhiên, của sự vĩnh hằng, mặt trời ấy
đem lại sự sống cho muôn loài, cho tất yếu của cuộc sống Còn “mặt trời trong lăng” lại là một
hình ảnh ẩn dụ vô cùng đặc sắc và ấn tượng Đó chính là Bác Hồ kính yêu: “Người rực rỡ một
mặt trời cách mạng” (Tố Hữu) Viễn Phương ví Bác như mặt trời chân lý vĩ đại, là ánh sáng vĩnh
cửu của vũ trụ Mặt trời - Bác đã soi đường, dẫn lối sự nghiệp cách mạng của dân tộc, Bác cùng với nhân dân Việt Nam đã vượt qua trăm ngàn gian khổ để chèo lái con thuyền cách mạng cập bến vinh quang Hai hình ảnh ấn tượng đó vừa khẳng định công lao vĩ đại, sự trường tồn, vĩnh cửu của Người, cũng vừa thể hiện niềm tôn kính, tự hào và biết ơn sâu sắc của Viễn Phương và cả nhân dân miền Nam đối với Người
Hòa vào dòng người vào lăng, Viễn Phương đã liên tưởng sáng tạo hình ảnh ẩn dụ thứ hai
đầy ý nghĩa Hình ảnh tả thực “Dòng người đi trong thương nhớ” chính là dòng người xếp hàng vào lăng Bác Và mỗi người với lòng nhớ thương là một đóa hoa kết nên “tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa xuân” Bác Hồ là người đem lại ánh sáng cho những con người cần lao đau khổ,
làm cho cuộc đời họ nở hoa hạnh phúc, kết trái tự do Giờ đây, trong niềm biết ơn vô hạn, họ đem
những bông hoa hạnh phúc ấy kết thành “tràng hoa” dân lên Người với biết bao niềm biết ơn,
thành kính Trong câu thơ cuối còn xuất hiện hình ảnh hoán dụ tuyệt đẹp “bảy mươi chín mùa xuân” Đó chính là 79 tuổi, 79 năm Bác đã sống, cống hiến hết mình làm nên mùa xuân vĩnh hằng
của dân tộc
Khổ thơ chỉ có bốn câu thôi mà có một loạt những hình ảnh đẹp, ý nghĩa Những hình ảnh
ấy đã góp phần bộc lộ dòng cảm xúc chân thành, tha thiết, cùng niềm tự hào của nhà thơ đối với Bác
Dòng cảm xúc dâng trào ấy trong lòng nhà thơ dường như tăng lên gấp bội khi mỗi bước chân của Viễn Phương lại gần Bác hơn:
“Bác nằm trong giấc ngủ bình yên Giữa một vầng trăng sáng dịu hiền”
Trang 3Hiện lên trong câu thơ thứ nhất là một không khí thanh tĩnh, nghiêm trang, nó như ngưng tụ
cả không gian, thời gian vậy Và trong cảm nhận của Viễn Phương, Bác nằm đó như chỉ đang nghỉ ngơi, thư giãn sau những giờ làm việc căng thẳng Suốt mấy chục năm trời, sống, cống hiến hết mình cho sự nghiệp cách mạng của cả dân tộc, Bác mới có được một giấc ngủ bình yên, thanh thản đến vậy Thế nhưng, cảm nhận ấy của nhà thơ cũng đúng thôi Bởi suốt bảy mươi chín năm, Bác đã sống hết mình để đóng góp một mùa xuân nhỏ của mình vào mùa xuân vĩnh hằng của cả dân tộc Giờ đây, ước nguyện ấy đã trở thành hiện thực, đất nước đã thống nhất, Bắc Nam sum họp một nhà, Bác mới có thể thanh thản đi vào giấc ngủ ngàn thu Và giấc ngủ bình yên ấy của
Bác còn được nâng niu bởi một hình ảnh rất đặc biệt: vầng trăng Sự liên tưởng ấy của Viễn
Phương thật độc đáo và mới ý nghĩa làm sao! Và cũng không phải ngẫu nhiên, tình cờ mà Viễn
Phương lại khéo léo đưa hình ảnh “vầng trăng” ấy vào trong dòng thơ Đó là bởi sinh thời, Bác với trăng luôn là đôi bạn tri âm, tri kỉ, sát cánh bên nhau mỗi lúc khó khăn, hiểm nguy: “Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ” hay ở chiến khu, trăng cũng vẫn bên Người: “Giữa dòng bàn bạc việc quân/ Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền” Hơn thế nữa, trăng còn là biểu tượng đẹp
cho một tâm hồn thanh cao, trong sáng, ánh trăng ấy như ca ngợi những phẩm chất cao quý ở Bác Giờ đây, trăng lại nhẹ nhàng hòa vào dòng người vào lăng để nâng niu cho giấc ngủ ngàn thu của Người Đọc những câu thơ trên, ta thấy Bác có lúc như mặt trời ấm áp, lại có lúc như vầng trăng
vàng Mượn những hình ảnh lớn lao, kì vĩ của thiên: “mặt trời”, “vầng trăng”, những câu thơ ấy
như góp phần gợi lên tình cảm của tác giả đối với Bác, đồng thời, ca ngợi công lao vĩ đại, sự trường tồn, vĩnh cửu của Người
Ngắm nhìn Bác trong giấc ngủ ngàn thu, nhà thơ bỗng bàng hoàng, đau đớn, xót xa:
“Vẫn biết trời xanh là mãi mãi
Mà sao nghe nhói ở trong tim”
Tâm trạng xúc động ấy của nhà thơ được bộc lộ rõ nhất qua hình ảnh ẩn dụ “trời xanh”.
Trong tâm trí của Viễn Phương, hình bóng Bác như vẫn sống mãi trong lòng người mỗi người dân Việt Nam, giống như trời xanh kia là vĩnh cửu, là bất diệt Lý trí của nhà thơ khẳng định như vậy nhưng trái tim của nhà thơ như bỗng nhói đau trước một sự thật: Bác đã ra đi mãi mãi Nỗi đau
đớn, xót xa ấy được thể hiện rất cụ thể qua câu thơ thứ hai: “Mà sao nghe nhói ở trong tim” Chữ
“nhói” trong câu thơ thứ hai này như nói lên nỗi lòng quặn đau, xót xa khi thiếu vắng hình bóng
Bác Nỗi đau ấy như có hàng ngàn mũi kim đâm xuyên vào trái tim đang thổn thức, nghẹn ngào của nhà thơ vậy Có lẽ, từ ngữ trong bài thơ có hay, giàu tình cảm đến mấy, câu thơ có đặc sắc đến nhường nào thì cũng rất khó để có thể nói hết được những suy tư, những dòng cảm xúc lẫn lộn đang dâng lên trong lòng nhà thơ lúc này Đó cũng chính là những tình cảm bột phát nhất của nhà thơ khi lần đầu đến viếng thăm Người
Bài thơ được khép lại trong dòng cảm xúc dâng trào lên đến đỉnh điểm, cũng chính là lúc nhà thơ phải rời xa lăng Bác Trong giờ phút chia xa, nhà thơ thấy lưu luyến, bâng khuâng, bịn rịn không muốn rời:
“Mai về miền Nam thương trào nước mắt”
Câu thơ mở đầu đoạn thơ giống như một lời giã biệt, được chia làm hai vế riêng biệt: “mai
về miền Nam” là tiếng nói mạnh mẽ, dứt khoát của lý trí, chỉ còn hết ngày hôm nay thôi là nhà thơ phải rời xa Bác, phải trở về miền Nam ruột thịt Còn “thương trào nước mắt” lại là tiếng nói
Trang 4của trái tim nhà thơ, đó cũng chính là những dòng cảm xúc nghẹn ngào trào dâng, được đẩy lên đến đột ngột, đỉnh điểm trong những giờ phút cuối cùng bên Người Hai vế của câu thơ như thể hiện sự giằng co mãnh liệt giữa lý trí và tình cảm trong con người Viễn Phương Và trong niềm xúc động vô hạn ấy, nhiều ước muốn, khát vọng bỗng nảy sinh trong lòng nhà thơ:
“Muốn làm con chim hót quanh lăng Bác Muốn làm cành hoa tỏa hương đâu đây Muốn làm cây tre trung hiếu chốn này”
Đó là những tâm niệm, những mong ước nhỏ nhoi của nhà thơ trước giờ phút chia xa Điệp
ngữ “muốn làm” trong cả ba câu thơ cuối đã tạo ra nhịp điệu dồn dập cho câu thơ Nó còn diễn tả
sâu sắc những khát vọng dâng trào trong lòng nhà thơ, nhà thơ như muốn hóa thân vào quang cảnh bên lăng Bác để mãi được ở bên Người Làm con chim để chim thì cất tiếng hót líu lo, ru cho giấc ngủ của Người còn làm đóa hoa để tỏa sắc hương và cuối cùng, Viễn Phương muốn được làm
“cây tre trung hiếu” ở bên lăng Ở đây, chúng ta lại bắt gặp hình ảnh đã xuất hiện ở đầu bài thơ:
“cây tre” Việc lặp lại hình ảnh đó đã tạo nên kết cấu đầu cuối tương ứng cho bài thơ Như vậy, muốn hóa thân thành “cây tre trung hiếu” ý nhà thơ muốn được ở trong đội quân đông đảo, hùng
hậu, được ngày đêm chăm lo cho giấc ngủ của Người Mọi ước muốn của nhà thơ như đều quy tụ vào một điểm là mong được gần Bác mãi mãi, để làm vui, làm khuây, làm vơi đi nỗi vắng vẻ, trầm mặc trong lăng Ý thơ là sự khẳng định tình cảm thủy chung, son sắt, tình yêu thương, lòng tôn kính vô bờ của nhà thơ và cũng là của đồng bào miền Nam dành cho Bác, đồng thơ cũng là sự khẳng định chí hướng của nhà thơ đối với Người
“Viếng lăng Bác” là một bài thơ hay, có sức cuốn hút, lay động người đọc bởi nhà thơ Viễn Phương như đã thổi được tình cảm của riêng mình và cũng là của người dân Việt Nam, của
dân tộc Việt Nam đối với Bác vào trong mỗi vần thơ của mình Chính vì vậy, bài thơ là một trong những thành công của thơ ca hiện đại Việt Nam về Bác
Trang 5(1976)