“Chiếc lược ngà” là truyện ngắn xuất sắc của một cây bút gắn bó nhiều với người dân miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ – nhà văn Nguyễn Quang Sáng Truyện đã đi vào khai thác sâu tình cha con thiêng liêng, sâu nặng của anh Sáu và bé Thu trong nghịch cảnh chiến tranh đầy rẫy những đau thương, mất mát Đọng lại trong tâm hồn mỗi người đoc khi cảm nhận câu chuyện này chính là những ấn tượng khó quên về nhân vật bé Thu – cô bé tám tuổi đầy cá tính với tình yêu thương cha sâu sắc, mãnh liệt Ra đờ.
Trang 1“Chiếc lược ngà” là truyện ngắn xuất sắc của một cây bút gắn bó
nhiều với người dân miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ – nhà văn
Nguyễn Quang Sáng Truyện đã đi vào khai thác sâu tình cha con thiêng
liêng, sâu nặng của anh Sáu và bé Thu trong nghịch cảnh chiến tranh đầy rẫy những đau thương, mất mát Đọng lại trong tâm hồn mỗi người đoc khi cảm nhận câu chuyện này chính là những ấn tượng khó quên về nhân vật
bé Thu – cô bé tám tuổi đầy cá tính với tình yêu thương cha sâu sắc, mãnh
liệt
Ra đời vào năm 1966, trong những năm tháng đói khổ, đau thương
nhất của đồng bào Nam bộ sau 30 năm chiến tranh, “Chiếc lược ngà” được
kể lại qua sự chứng kiến của bác Ba – người đồng đội của anh Sáu Người
đã lặng lẽ theo dõi từ đầu đến cuối câu chuyện cảm động của cha con anh Sáu, bé Thu Bé Thu trong câu chuyện, như bao cô bé miền Nam khác, đều thiếu thốn tình cha từ nhỏ do cuộc chiến tranh ác liệt Khi anh Sáu ra đi,
em chưa đầy một tuổi, suốt tám năm trời, cha con em chỉ biết nhau qua những tấm ảnh anh Sáu để lại trước khi ra đi Lần về phép ba ngày của anh Sáu là cơ hội hiếm hoi để hai cha con gặp gỡ nhau, bày tỏ tình phụ tử
thiêng liêng mà cao cả Nhưng, nhà văn Nguyễn Quang Sáng lại đặt bé Thu
vào một tình huống đầy éo le: Vì một sự hiểu lầm trẻ con, Thu không chịu nhận anh Sáu là ba, đến lúc nhận ra thì cũng là giây phút cha em lên đường đi tập kết Và lần gặp mặt ấy, là lần gặp mặt đầu tiên, duy nhất và cũng là cuối cùng của hai cha con em Thế nhưng, từ tình huống truyện đầy éo le ấy, người đọc vẫn nhận ra những đặc điểm, cá tính riêng của nhân vật bé Thu: Thu là một cô bé hết sức bướng bỉnh nhưng dễ thương và đặc biệt có tình yêu cha sâu sắc, mãnh liệt đến vô cùng Tình yêu ấy được thể hiện trong hai hoàn cảnh trái ngược nhau, trước và sau khi sự hiểu lầm trong em được bà ngoại giải đáp
Lúc chưa chịu nhận anh Sáu là cha, Thu là một cô bé hết sức trẻ con, bướng bỉnh và đáo để đến nỗi làm anh Sáu đau lòng vì thái độ khước từ mọi tình yêu thương của cha dành cho em Khi em bỗng nghe thấy có ai đó
gọi những tiếng vọng lại to dần từ đầu ngõ, “con bé giật mình, tròn mắt nhìn Nó ngơ ngác, lạ lùng” Lần đầu thấy một người đàn ông xa lạ xưng ba, em đã vô cùng ngạc nhiên và sợ hãi, “mặt nó bỗng tái đi, rồi vụt chạy, kêu thét: Má! Má!” để lại anh Sáu một mình “nhìn theo con, nỗi đau đớn khiến mặt anh sầm lại trông thật đáng thương và hai cánh tay buông xuống như bị gãy” Trong ba ngày anh Sáu ở nhà, anh
không dám đi đâu vì muốn luôn được ở bên con, vỗ về, chăm sóc và bù đắp lại sự thiếu thốn tình cảm trong suốt tám qua nhưng bé Thu lại tỏ ra cứng đầu, không chịu nhận cha và cũng không chịu gọi anh một tiếng
“ba” dù chỉ một lần Nhà văn đã xây dựng một loạt các chi tiết miêu tả
tâm lí, thái độ rất trẻ con, cố chấp của bé Thu Khi má bắt kêu ba vào ăn
cơn, dọa đánh để cô bé gọi “ba” một tiếng, Thu chỉ nói trống không với
Trang 2ba: “Vô ăn cơm! Cơm chín rồi”, “kêu rồi mà người ta không nghe” Hai tiếng “người ta” mà Thu thốt lên làm anh Sáu đau lòng đến mức
“không khóc được, chỉ khe khẽ lắc đầu cười” Thậm chí, ngay cả khi
bị má đặt vào một hoàn cảnh khó khăn để buộc bé nhận ba là chắt nước
nồi cơm to đang sôi, Thu cũng lại nối trống không với ba: “cơm sôi rồi, chắt nước giùm cái” Sự im lặng của anh Sáu và cả sự gợi ý của bác ba đều như không thể làm cô bé gọi tiếng “ba” đơn sơ mà giản dị – tiếng gọi
mà mỗi đứa trẻ đều ghi nhớ và bập bẹ ngay từ những năm đầu tiên trong cuộc đời mình Và đỉnh điểm của sự kiên quyết chối từ ấy chính là chi tiết gắp cái trứng cá trong một bữa cơm gia đình Bằng lòng yêu thương của người cha, anh Sáu gắp cái trứng cá ngon nhất vào chén cơm của Thu nhưng cô bé lại bất thần hất nó ra khỏi chén cơm Hành động thiếu kiên nhẫn ấy của Thu đã làm cho anh Sáu vô cùng tức giận và bực bội Nỗi đau khổ suốt ba ngày trong anh như trào lên, anh đánh con và hét ầm lên:
“Sao mày cứng đầu quá vậy hả?” Có lẽ, ở lứa tuổi ấy, nếu bị đánh như
vậy thì đánh lẽ ra Thu sẽ lăn ra khóc và giẫy đổ cả mâm cơm nhưng trái lại, Thu đã không khóc, cúi gầm mặt lầm lì bỏ lại cái trứng cá vào chén cơm và bỏ sang nhà bà ngoại, lúc đi còn cố ý khua dây lòi tói cho thật to
Những chi tiết rất bình thường mà tinh tế này đã chứng tỏ, nhà văn rất thấu hiểu tâm lí trẻ con Trẻ con vốn rất thơ ngây nhưng cũng đầy cố chấp, ương ngạnh, nhất là khi có sự hiểu lầm, chúng sẽ kiên quyết chối từ mọi tình cảm của người khác mà không cần cân nhắc, nhất là với một cô
bé cá tính, bướng bỉnh như Thu Nhiều người khi đọc đến đây sẽ cảm thấy giận em và thương cho anh Sáu Nhưng thực ra, em vẫn là một cô bé hết sức dễ thương và đáng yêu Bởi nguyên nhân sâu xa của sự chối từ ấy vẫn
là tình yêu ba, tình yêu đến tôn thờ, đến trung thành tuyệt đối với người ba trong tấm ảnh chụp chung với má Anh Sáu không giống với người trong ảnh bởi trên mặt anh không có vệt thẹo dài và lớn Chiến tranh quá tàn khốc, em lại quá nhỏ, không hiểu được tình cảnh éo le, khắc nghiệt của chiến tranh nên em mới có những suy nghĩ như vậy Hơn nữa, em đã phải sống xa cha rất lâu, suốt tám năm Tám năm trời sống trong vòng tay yêu thương của má, Thu luôn khao khát vòng tay yêu thương của ba Thu không thể đón nhận tình cảm ấy của anh Sáu đơn giản là chỉ vì, em không tin đấy là cha của mình Bên cạnh ấy, phải kể đến, người lớn, bà và mẹ Thu cũng không kịp chuẩn bị tâm lí cho em Những phản ứng ấy của Thu như
đã khẳng định: Thu là một cô bé có cá tính vô cùng mạnh mẽ, luôn có sự yêu ghét rạch ròi Và có lẽ, chính những bản lĩnh hiếm thấy ấy của một cô
bé tám tuổi lại tạo điều kiện thuận lợi để cô bé trở thành một cô giao liên đầy thông minh và dũng cảm sau này
Thế nhưng, tình yêu ba trong Thu như đã trỗi dậy đến mãnh liệt vào cái giâ phút bất ngờ nhất, không ai nghĩ đến: Giây phút anh Sáu phải lên đường Bằng sự quan sát tinh tế của mình, bác Ba là người đầu tiên nhận
Trang 3ra sự thay đổi của Thu trong “vẻ mặt sầm lại buồn rầu”, “đôi mắt như
to hơn, nhìn với vẻ nghĩ ngợi sâu xa” Điều đó cho thấy, trong tâm hồn
của một đứa trẻ nhạy cảm như Thu đã có ý thức về cái cảm giác chia li, giây phút này khiến em thèm biểu lo tình yêu với ba hơn bao giờ hết, nhưng sự ân hận về những gì mình đã làm với ba khiến em ngại ngùng, không dám bày tỏ Để rồi tình yêu ba trào dâng mãnh liệt trong em vào đúng khoảnh khắc ba nhìn em lần cuối với cái nhìn đầy trìu mến và một
giọng nói ấm áp: “thôi, ba đi nghe con!” Đúng vào lúc ấy, không ai ngờ tới, kể cả anh Sáu, Thu bỗng thốt lên một tiếng kêu thét: “Ba…a…a…a!”.
“Tiếng kêu của nó như tiếng xé, xé sự im lặng và ruột gan mọi người nghe thật xót xa” Con bé nói, khóc trong niềm xúc động, ân hận
đến dâng trào Có thể nói, nhà văn Nguyễn Quang Sáng đã khắc họa hình ảnh, tâm lí nhân vật vô cùng ấn tượng, hợp với tâm lí của trẻ thơ Vậy vì sao mà bé Thu lại thay đổi nhanh đến vậy? Đó là bởi trong đêm về ngoại, được nghe giải thích về vết thẹo trên mặt ba, bé đã hiểu được vì sao ba lại phải mang trên mặt vết thẹo xấu xí đó, mọi nghi ngờ trong bé như đã được giải tỏa Và cũng chính vết thẹo xấu xí ấy đã càng khơi gợi nhiều hơn trong
em lòng căm thù giặc sâu sắc, niềm tự hào và kiêu hãnh về người cha thân yêu đã phải chiến đấu nơi chiến trường xa suốt bao năm nay Khi đã hiểu rõ
qua lời kể của bà, trong Thu như nảy sinh sự nuối tiếc sâu xa: “Nghe bà
kể, nó nằm im và thỉnh thoảng thở dài như người lớn” Tuy thời gian
có ngắn ngủi, nhưng bao nỗi nhớ thương, ân hận và nuối tiếc như dồn nén đồng thời cùng một lúc như sóng trong tâm trí con bé Thế nên, em mới có
đủ can đảm để bật lên tiếng kêu xúc động, xót xa, như xé lòng người:
“Ba…a…a…a!”
Đó là một tiếng “ba” đơn sơ mà giản dị, tiếng “ba” bật lên từ bao kìm
nén, chờ đợi và khắc khoải, như nhịp đạp mạnh mẽ từ trái tim của người con gái thân yêu Đi liền với tiếng gọi thân thương ấy là những cử chỉ vồ
vập, cuống quýt trong nỗi ân hận của Thu: chạy xô tới, nhảy thót lên, dang hai tay ôm lấy cổ ba, hôn ba cùng khắp, hôn tóc, hôn cổ, hôn vai, hôn cả vết thẹo dài trên má, khóc trong tiếng nấc, kiên quyết không cho ba đi,… Cảnh tượng ấy như càng tô đậm thêm tình yêu mãnh
liệt, nỗi khát khao tình phụ tử mà Thu dành cho người ba thân yêu của mình Cả hai cha con anh đã đợi chờ trong tám năm chỉ để có vài phút ngắn ngủi này Vậy nguyên nhân nào đã ngăn cách tình phụ tử cao đẹp ấy của hai cha con anh Sáu trong suốt tám năm nay? Có lẽ, đó chính là chiến tranh Chiến tranh đã như đã để lại dấu ấn, vết tích trên da thịt con người Vết thẹo của bom đạn như trở thành vết thẹo theo thời gian, trở thành vết thương lòng không thể xóa nhòa Chi tiết vết thẹo đã thực sự trở thành một chi tiết độc đáo trong truyện của Nguyễn Quang Sáng, nó như đã nhắc nhở, phê phán, tố cáo tội ác của chiến tranh phi nghĩa, và hậu quả mà nó gây ra
Trang 4Có lẽ, chưa từng có cuộc chia ly nào cảm động đến thế! Anh Sáu ra đi chẳng biết bao giờ sẽ trở lại bơi ra tập kết ở miền Bắc hay ở lại chiến trường ác liệt thì cái chết cũng luôn luôn rình rập anh Trong niềm xúc động, lưu luyến, xao xuyến đến dâng trào trước khi đi, anh đã hứa sẽ mua cho Thu một chiếc lược – món quá nhỏ mà bất cứ em bé gái nào cung ao ước có được
Chứng kiến cảnh chia tay giữa hai cha con, xung quanh không ai cầm được
nước mắt, bác Ba còn “bỗng thấy khó thở như có bàn tay ai nắm chặt trái tim mình”, không muốn cái khoảnh khắc đẹp của tình phụ tử, tình
cha con bị cắt đi Và cũng bắt đầu từ chi tiết này, chiếc lược ngà bước vào câu chuyện, trở thành một chứng nhân âm thầm cho tình cha con thiêng liêng, bất tử
Có thể nói, “Chiếc lược ngà” mang một cốt truyện hay và đầy ý nghĩa cùng nghệ thuật
kể chuyện tinh tế và tài tình Nguyễn Quang Sáng đã thể hiện tài năng của mình bằng việc
xây dựng hai tình huống đặc biệt, sắp xếp tình huống bất ngờ chặt chẽ, gây hứng thú cho người đọc Truyện còn được kể ở ngôi thứ nhất, dước góc nhìn của bác Ba – đồng đội của nhân vật chính, chứng kiến toàn bộ diễn biến của câu chuyện Điều này khiến cho sự việc trong truyện trở nên khách quan hơn, tin cậy và mang tính xác thực hơn, tạo điều kiện cho người đọc bày tỏ niềm đồng cảm, sẻ chia trước nỗi đau, niềm hạnh phúc của nhân vật Việc sử dụng thành công các yếu tố kể, miêu tả nội tâm nhân vật và sử dụng các chi tiết, hình ảnh chọn lọc, đắt giá đã tạo nên giá trị nhân văn cao đẹp cho tác phẩm, tạo nên sức cuốn hút đối với người đọc đến cả những trang cuối cùng
Có một nhà văn đã từng nói “không có gì nghệ thuật vươn tới hơn là tình yêu thương cao đẹp của con người” Và thành công lớn nhất của nhà văn Nguyễn Quang Sáng trong truyện ngắn “Chiếc lược ngà” chính là ông đã đem đến cho ta cảm xúc mãnh liệt về tình người Tình
cha con thiêng liêng, bất tử sáng lên trong hoàn cảnh chiến tranh đau thương, khốc liệt
(1966)
