TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐẠI NAM KHOA TRUYỀN THÔNG “Học để thay đổi” Tiểu luận Kết Thúc Học Phần Môn Triết Học Mác – Lênin Đề tài 5 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và vận dụng vào việc phát triển ý thứ[.]
Trang 1KHOA TRUYỀN THÔNG
“Học để thay đổi”
Tiểu luận: Kết Thúc Học Phần Môn: Triết Học Mác – Lênin
Đề tài 5: Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và vận dụng vào việc phát triển ý thức cộng đồng của người Việt
Trang 2Phần mở đầu 1
Phần Nội dung 2
I.Cơ Sở Lý Luận 2
1.Khái niệm tồn tại và ý thức xã hội 2
1.1 Khái niệm tồn tại xã hội 2
1.2.Khái niệm và kết cấu của ý thức xã hội 2
2.Tính giai cấp của ý thức xã hội 4
3.Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội 5
3.1 Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định 5
3.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội 5
II Điểm Mạnh Và Hạn Chế Trong Ý Thức Của Người Việt Nam Hiện nay 10
1 Điểm mạnh 10
2 Điểm yếu 14
III Giải Pháp 16
Kết Luận 18
Tài Liệu Tham Khảo 19
Trang 3Phần Mở đầu
Trong đời sống xã hội, vật chất và tinh thần là hai mặt cơ bản Nếu kinh tế là nềntảng vật chất của đời sống xã hội Điều kiện vật chất thiếu đi thì không có sự tồntại của con người, nhưng thiếu điều kiện về tinh thần thì xã hội sẽ không thể pháttriển và thậm chí suy thoái Trong quá trình tồn tại và phát triển của lịch sử, cơ sởvật chất và tinh thần luôn song hành, hỗ trợ lẫn nhau Khi nền tảng tinh thần suyyếu đi thì các tệ nạn sẽ xuất hiện, kinh tế chậm phát triển, xã hội sẽ khủng hoảng
và xuống dốc Nền tảng tinh thần giữ vai trò rất quan trọng trong định hướng , tạođiều kiện phát triển trong môi trường ấy đối với mối người Nền tảng tinh thầnlành mạnh, tiến bộ là cơ sở để hình thành và phát triển lý tưởng, không chỉ vậy màlối sống, phẩm chất đạo đức, quan niệm chân-thiện-mỹ đúng đắn, là động lực pháttriển chất lượng của cuộc sống Với sự phát triển của nước ta hiện nay, thì văn hóađược coi là nền tảng của tinh thần, của xã hội, là mục tiêu động lực phát triển bềnvững đất nước Văn hóa phải đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội Trongquan điểm của Đảng, xây dựng văn hóa gắn với con người, do con người và vì conngười Sự nghiệp đổi mới nước ta hiện nay, một mặt phải coi trọng cuộc cáchmạng tư tưởng văn hóa, phát huy vai trò tích cực của đời sống, mặt khác cần chăm
lo xây dựng ý thức xã hội tốt đẹp, lành mạnh tạo điều kiện tác động trở lại đối vớiphát triển kinh tế,” thực hiện mục tiêu xây dựng xã hội Việt Nam: dân giàu, nướcmạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Với ý nghĩa đó, Tôi chọn vấn đề nghiêncứu:”Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và vận dụng vào việc phát triển ýthức cộng đồng của người Việt hiện nay”
Trang 4Phần Nội Dung I.Cơ Sở Lý Luận 1.Khái niệm tồn tại và ý thức xã hội
1.1 Khái niệm tồn tại xã hội
Tồn tại xã hội là sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xãhội Trong những quan hệ xã hội vật chất, hai loại quan hệ cơ bản là quan hệ giữangười với tự nhiên và quan hệ vật chất giữa người với người Tồn tại xã hội đượcnghiên cứu với tính cách vừa là đời sống vật chất vừa là những quan hệ vật chấtgiữa người với người Theo ý nghĩa đó thì tồn tại xã hội không phụ thuộc vào ýthức xã hội và ý thức xã hội không bao quát được toàn bộ tồn tại xã hội
Tồn tại xã hội gồm các yếu tố cơ bản sau: điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh địa lý, dân
số và mật độ dân số, phương thức sản xuất vật chất Trong ba yếu tố cơ bản đó thìphương thức sản xuất vật chất là yếu tố cơ bản nhất Như vậy, tồn tại xã hội là mộtvật chất xã hội Mỗi giai đoạn phát triển của loài người có một đời sống vật chấtriêng - một tồn tại xã hội riêng Mặt khác, các yếu tố của tồn tại xã hội thườngxuyên thay đổi nên tồn tại xã hội có tính lịch sử
1.2 Khái niệm và kết cấu của ý thức xã hội
Khái niệm ý thức xã hội: ý thức xã hội là một mặt của đời sống tinh thần xã hội,bao gồm những quan điểm, tư tưởng cùng những tình cảm, tâm trạng, truyềnthống nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạnphát triển nhất định Khi nghiên cứu về khái niệm ý thức xã hội cũng cần thấy rõ sựkhác nhau tương đối giữa ý thức xã hội và ý thức cá nhân Ý thức cá nhân là thếgiới tinh thần của những con người riêng biệt và cụ thể Ý thức cá nhân đều phảnánh tồn tại xã hội ở những mức độ khác nhau, do đó nó không thể không mang tính
xã hội Ý thức cá nhân không phải bao giờ cũng thể hiện quan điểm tư tưởng, tìnhcảm phổ biến của một cộng đồng , một tập thể, một xã hội, một thời đại nhất định
Trang 5Nhưng thức xã hội và ý thức cá nhân cùng phản ánh tồn tại xã hội, chúng tồn tạitrong mối quan hệ hữu cơ, hòa nhập vào nhau và cùng trở lên tốt đẹp.
Kết cấu của ý thức xã hội: bao gồm tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội Trong hệ
tư tưởng xã hội, quan trọng nhất là các quan điểm, các học thuyết và các tư tưởng.Trong tâm lý xã hội có tình cảm, tâm trạng, truyền thống, nảy sinh từ tồn tại xãhội và phản ánh tồn tại xã hội ở những giai đoạn phát triển nhất định Tùy góc nhìn,
có thể chia ý thức xã hội thành các dạng
Ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận: ý thức xã hội thông thường là trithức, kiến thức, những quan niệm được hình thành thông qua những hoạt độngngày thường mà chưa được hệ thống, khái quát lại thành khái niệm hay quy luật Ýthức xã hội thông thường tuy trình độ thấp hơn với ý thức lý luận nhưng được tiếpxúc trực tiếp hơn trong cuộc sống hàng ngày Ý thức lý luận khoa học lại mang tínhkhái quát, chính xác và có thể nhìn ra được mối quan hệ của sự vật trong tồn tại xãhội
Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng: Tâm lý xã hội bao gồm toàn bộ tình cảm, mong ước,tập quán của con người, của một bộ phận xã hội hoặc toàn bộ xã hội hình thànhdưới ảnh hưởng trực tiếp của đời sống hàng ngày của họ và phản ánh đời sống đó.Tâm lý xã hội có đặc điểm phản ánh trực tiếp tồn tại xã hội, nhưng đó là trình độphản ánh cơ bản nhất, phản ánh tự phát tồn tại xã hội Những quan niệm của conngười mang tính chất kinh nghiệm, yếu tố trí tuệ đan xen với yếu tố tình cảm chưathể hiện về mặt lý luận Nó có vai trò quan trọng trong việc phát triển ý thức xã hội
Hệ tư tưởng là trình độ cao của ý thức xã hội, hình thành khi con người nhận thứcsâu sắc hơn về điều kiện vật chất và sinh hoạt của mình Hệ tư tưởng có sự ảnhhưởng rất lớn, hệ tư tưởng khoa học phản ánh chính xác và khách quan các mốiquan hệ vật chất của xã hội, hệ tư tưởng không khoa học cũng phản ánh mối quan
hệ vật chất của xã hội nhưng dưới mội hình thức sai lầm và không khách quan
Trang 6Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng có trình độ, phưởng thức phản ánh khác nhau của xãhội nhưng chúng lại có sự tác động lẫn nhau Với sự cộng sinh phong phú của đờisống thực tiễn thì giúp cho hệ tư tưởng giảm sai lầm Ngược lại, hệ tư tưởng giúplàm gia tăng trí tuệ cho tâm lý xã hội
2.Tính giai cấp của ý thức xã hội
Xã hội có giai cấp, mỗi giai cấp có sinh hoạt và điều kiện vật chất khác nhau Tínhgiai cấp của ý thức xã hội được biểu hiện ở tâm lý xã hội và hệ tư tưởng về tâm lý
xã hội, mỗi giai cấp đều cso thói quen riêng, đều có suy nghĩ theo hướng tích cựchoặc tiêu cực đối với giai cấp khác Ở trình độ hệ tư tưởng thì tính giai cấp của ýthức xã hội được biểu hiện rất sâu sắc Trong xã hội có đấu tranh giai cấp bao giờcũng xuất hiện những quan điểm, tư tưởng hoặc hệ tư tưởng đối lập nhau: đó là tưtưởng của giai cấp thống trị và giai cấp bị trị, bóc lột và bị bóc lột Những tư tưởngthống trị thời đại bao giờ cũng là tư tuỏng của giai cấp thống trị về nền kinh tế vàtrính trị trong thời đại đó Sự đối lập đó thể hiện: nếu hệ tư tưởng của giai cấpthống trị, bóc lột ra sức bảo vệ địa vị của giai cấp đó thì hệ tư tưởng của giai cấp bịtrị, bị bóc lột thể hiện khát khao mong cầu lợi ích của quần chúng lao động, chốnglại xã hội người bóc lột để xây lại một xã hội công bằng, bình đẳng Chủ nghĩa MácLênin là hệ tư tưởng khoa học và cách mạng của giai cấp công nhân, ngọn cờ giảiphóng cả những người bị bóc lột, phản ánh tiến trình khách quan của sự phát triển
Hệ tư tưởng chủ nghĩa Mác Lênin ngay từ khi hình thành đã đối lập với hệ tư tưởng
tư sản, đối lập với hệ tư tưởng bảo vệ lợi ích của giai cấp tư sản, bảo vệ chế độ bóclột người Cuộc đấu tranh giữa hai giai cấp diễn ra hàng thế kỉ nay và xảy ra trênhầu hết mọi lĩnh vực và hệ tư tưởng Cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực ý thức
hệ vẫn đâng tiếp tục diễn ra trong xã hội hiện nay Trước sự biến động phức tạp cảutình hình thế giới, các thế lực thù địch đang ra sức tấn công vào chủ nghĩa MácLênin, muốn phủ nhận chủ nghĩa Mác Lênin, phủ nhận chủ nghĩa xã hội Do vậybảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác Lênin trong điều kiện hiện nay là nhiệm vụ
Trang 7quan trọng của cuộc đấu tranh vì mục tiêu dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa xã hội củanhân dân ta.
3 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội
3.1 Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định
Công lao to lớn của Các Mác và Ph.Ăng ghen là phát triển chủ nghĩa duy vật đếnđỉnh cao, xây dựng quan điểm duy vật về lịch sử và lần đầu tiên giải quyết khoahọc về sự hình thành và phát triển của ý thức xã hội Chủ nghĩa duy vật đã chứngminh rằng: đời sống tinht hần của xã hội hình thành và phát triển trên cơ sở đờisống vật chất rằng không thể tìm nguồn gốc của tư tưởng, tâm lý xã họ trong bảnthân nó, nghĩa à không thể tìm trong đầu óc con người mà phải tìm trong hiện thựcvật chất
Chủ nghĩa duy vật đã chỉ rõ rằng: tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, ý thức xãhội phản ánh tồn tại xã hội, phụ thộc vào tồn tại xã hội Tồn tại xa hội cũng quyếtđịnh tính chất cách mạng hay phản ánh cách mạng, đối kháng hay không đối khángtrong ý thức xã hội
3.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội
Khi khẳng định vai trò quyết định cảu tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội, chủnghĩa duy vật lich sử không xem ý thức xã hội như một yếu tố thụ động, trái lại cònnhấn mạnh tác dụng tích cực của ý thức xã hội đối với đời sống kinh tế - xã hội,nhấn mạnh tính độc lập tương đối của ý thức xã hội trong mối quan hệ với tồn tại
xã hội Tính độc lập tương đối biểu hiện ở những điểm sau đây:
-Ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội
Lịch sử xã hội cho thấy, nhiều khi xã hội cũ mất đi, nhưng ý thức xã hội cũ tươngứng vẫn còn tồn tại dai dẳng, điều đó biểu hiện ý thức xã hội môna thoát ly khỏi sựràng buộc của tồn tại xã hội, biểu hiện tính độc lập tương đối Sở dĩ có biểu hiện đó
là do những nguyên nhân sau:
Trang 8Một là, ý thức xã hội là các phản ánh tồn tại xã hội nên nó chỉ biến đổi sau khi có
sự biến đổi của tồn tại xã hội Hơn nữa sự biến đổi của tồn tại xã hội do tác độngthường xuyên mạnh mẽ và trực tiếp qua những hoạt động thực tiễn của con người,nên nó thường diễn ra với tốc độ rất nhanh mà ý thức xã hội có thể không phản ánhkịp và trở nên lạc hậu
Hai là, do sức mạnh của nếp, truyền thống, tập quán cũng như tính lạc hậu, bảo thủcủa một số hình thái ý thức xã hội
Ba là, trong xã hội giai cấp, các giai cấp và lực lượng phản tiến bộ luôn có tư tưởnglợi ích cho bản thân nhằm chống lại các lực lượng xã hội tiến bộ
Như vậy ý thức lạc hậu, tiêu cực không mất đi một cách dễ dàng Cho nên sựnghiệp xây dựng xã hội mới phải thường xuyên tăng cường công tác tư tưởng, đấutranh chống lại âm mưu và hành động phá hoại những lực lượng thù địch về mặt tưtưởng, kiên trì xóa bỏ những tàn dư ý thức cũ
-Ý thức xã hội có thể vượt qua trước tồn tại xã hội
Khi khẳng định tính lạc hậu hơn của ý thức xã hội so với tồn tại xã hội, triết họcMác – Lênin đồng thời thừa nhận rằng, trong những điều kiện nhất định tư tưởngcủa con người, đặc biệt là những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sựphát triển của tồn tại xã hội, dự báo được tương lai và tác dụng của tổ chức, chỉ đạohoạt động thực tiễn của con người Sở dĩ có thể vượt trước được là do đặc điểm của
tư tưởng khoa học quy định Tư tưởng khoa học thường khái quát tồn tại xã hội đã
có và hiện có thể rút ra những quy luật chung của xã hội, quy luật đó không nhữngphản ánh đúng quá khứ, hiện tại mà còn dự đoán chính xác tồn tại xã hội sau này.Chẳng hạn, ngay từ khi quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đang trong thời kỳ pháttriển tự do cạnh tranh, Các mác đã dự báo quan hệ sản xuất đó nhất định sẽ bị quan
hệ sản xuất tiến bộ hơn thay thế
Trang 9Khi nói, tư tưởng tiên tiến có thể vượt trước tồn tại xã hội thì không có nghĩa ý thức
xã hội không còn bị tồn tại xã hội quyết định bởi cho đến cùng nó luôn bị tồn tại xãhội quy định
-Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển của mình
Vì kế thừa là quy luật chung của các sự vật, hiện tượng nên trong qua trình vậnđộng của ý thức xã hội nó cũng phải có tính kế thừa Mặt khác, sự tồn tại, phát triểncủa ý thức xã hội là phản ánh tồn tại xã hội, mà tồn tại xã hội cũng có tính kế thừa,
nó vận động liên tục nên ý thức xã hội cũng phản ánh quá trình đó, nó có tính kếthừa
Lịch sử phát triển cảu đời sống tinh thần xã hội cho thấy rằng, những quan điểm lýluận của mỗi thời đại không xuất hiện trên mảnh đất trống không mà được tạo ratrên cơ sở kế thừa những tài liệu lý luận của các thời đại trước Thí dụ, chủ nghĩaMác đã kế thừa những tinh hoa tư tưởng của loài người mà trực tiếp là nền triết họcĐức, kinh tế cổ điển Anh và chủ nghĩa xã hội không tưởng pháp
Trong xã hội có giai cấp, tính chất kế thừa của ý thức xã hội gắn với tính chất giaicấp của nó Những giai cấp khác nhau kế thừa những nội dung ý thức khác nhaucủa các thời đại trước các giai cấp tiên tiến thường kế thừa những di sản tư tưởngtiến bộ của xã hội cũ để lại Như khi làm cuộc cách mạng tư sản cống phong kiến,các nhà tư tưởng của giai cấp tư sản đã khôi phục những tư tưởng duy vật và nhânbản thời đại cổ đại, còn những giai cấp thỗi thời thì tiếp thu, khôi phục những tưtưởng, lý thuyết phản tiến bộ của thời kì lịch sử đi trước Thí dụ như, vào nửa sauthế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX, các thế lực tư sản phản động đã khôi phục và pháttriển những trào lưu triết học duy tâm, tôn giáo dưới những cái tên mới như chủnghĩa Cantơ mới, chủ nghĩa Tômát mới, để chống lại phong trào cách mạng củagiai cấp công nhân và chống chủ nghĩa Mác Lênin Chính vì thế, nên khi tiến hànhcuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực ý thức xã hội có ý nghĩa rất to lớn đối với sựnghiệp xây dựng nền văn hóa tinh thần của xã hội chủ nghĩa
Trang 10-Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội trong sự phát triển của chúng
Ý thức xã hội gồm nhiều bộ phận, nhiều hình thái khac nhau Những hình thái chủyếu của ý thức xã hội là: ý thức chính trị, ý thức đạo đức, ý thức khoa học, ý thứcthẩm mỹ, ý thức tôn giáo và triết học Theo nguyên lý mối liên hệ thì giữa các bộphận không tách rời nhau, mà thường xuyên tác động qua lại lẫn nhau, sự tác động
đó làm cho ở mỗi hình thái ý thức có những mặt, những tính chất không phải là kếtquả phản ánh trực tiếp của tồn tại xã hội hay bằng các điều kiện vật chất
Lịch sử phát triển của ý thức xã hội cho thấy, thông thường ở mỗi thời đại tùy theothời đại, hoàn cảnh lịch sử cụ thể có những hình thái ý thức nào đó nổi lên hàngđầu sẽ tác động mạnh đến các hình thái khác Ở Hy Lạp cổ dại, triết học và nghệthuật đóng vai trò đặc biệt quan trọng, còn ở Tây Âu thời trung cổ, tôn giáo ảnhhưởng mạnh mẽ đến mọi mặt đời sống tinh thần xã hội như triết học, nghệ thuật,đạo đức, chính trị, pháp quyền, ở giai đoạn lịch sử sau này thì ý thức chính trị lạiđóng vai trò to lớn tác động đến các hình thái ý thức xã hội khác nhau
Trong sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức xã hội, ý thức chính trị có vaitrò đặc biệt quan trọng, ý thức chính trị của giai cấp cách mạng định hướng cho sựphát triển theo chiều hướng tiến bộ của các hình thái ý thức khác Trong điều kiệncủa nước ta hiện nay, những hoạt động tư tưởng như triết học, văn học, nghệthuật mà tách rời đường lối chính trị đổi mới đúng đắn của đảng sẽ không tránhkhỏi rơi vào những quan điểm sai lầm, không thể đóng góp tích cực vào sự nghiệpcách mạng của nhân dân
-Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội
Chủ nghĩa duy vật lịch sử không những chống lại quan điểm duy tâm tuyệt đối hóavai trò của ý thức xã hội mà còn bác bỏ quan điểm duy vật tầm thường khi phủnhận tác động tích cực của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội Ph.Ăng ghen viết:
“sự phát triển về mặt chính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật