1. Lý do chọn đề tài Tại Nhật Bản, sự dễ thương được xem là thứ văn hóa thịnh hành đã tồn tại trong thời gian dài. Hầu hết những món đồ sản xuất tại Nhật Bản đều mang một dáng vẻ dễ thương. Các thiết kế từ dụng cụ trang trí, văn phòng phẩm cho đến những linh vật đều mang sự đáng yêu khó tả. Có thể nói rằng, người Nhật “bị ghiền” sự dễ thương và “Kawaii” chính là từ để chỉ sự dễ thương ở đất nước Phù Tang này. Thực chất “Kawaii” là một cách đọc theo âm Hán của tính từ chỉ sự dễ thương trong tiếng Nhật. Nhờ sự phát triển văn hóa đại chúng và phim hoạt hình Nhật Bản, “Kawaii” trở thành từ tiếng Nhật phổ biến nhất trên thế giới vào thế kỷ 21. Đồng thời nó cũng phản ánh rõ nét nhất văn hóa đại chung của Nhật Bản. Hiện nay, có rất nhiều yếu tố “Kawaii” được thể hiện rõ trong những bộ manga, anime, phim ảnh, game hay cosplay ở Nhật Bản ngày càng được người hâm mộ biết đến biến nó thành một hiện tượng văn hóa đại chúng trên toàn thế giới. Trong bài tiểu luận cuối kỳ, tôi lấy đề tài “Văn hóa Kawaii” để hoàn thành bài tiểu luận. 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích thực nghiên cứu và tìm hiểu của bài tiểu luận nhằm tìm hiểu khái niệm, nội dung và phương thức để làm rõ sức ảnh hưởng của văn hóa “Kawaii” trong nền văn hóa đại chúng trên thế giới. 3. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu: Trong cộng đồng người Nhật và một số nước phụ cận Đối tượng nghiên cứu: Văn hóa “Kawaii” trong văn hóa đại chúng Nhật Bản 4. Phương pháp nghiên cứu Phương pháp phân tích và tổng hợp: Trên cơ sở kế thừa các công trình nghiên cứu về văn hóa đại chúng cũng như thu thập những tư liệu liên quan đến văn hóa “Kawaii”. Từ đó đưa ra các phân tích, tổng hợp về khái niệm, nội dung và phương thức, từ đó đi đến những kiến thức đặc trưng của nền văn hóa “Kawaii”. Phương pháp thống kê – phân loại: Phương pháp này được sử dụng để tổng hợp và phân loại số liệu để đưa ra kết quả thu thập dữ liệu nhằm cho thấy rõ thực trạng, các phương thức và nội dung của văn hóa “Kawaii”. Lấy đó làm căn cứ đánh giá và rút ra đặc điểm của cho cả đề tài.
Trang 1V Ă N H Ó A K AWA I I T R O N G V Ă N
H Ó A Đ Ạ I C H Ú N G N H Ậ T B Ả N
T I Ể U L U Ậ N C U Ố I K Ì
Trang 2MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Mục đích nghiên cứu 1
3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 1
4 Phương pháp nghiên cứu 1
PHẦN NỘI DUNG 2
1 Cơ sở lý luận 2
2 Nguồn gốc và ý nghĩa từ “Kawaii” 3
3 Sự phát triển văn hóa Kawaii 5
3.1 Chữ viết tay “Kawaii” 5
3.2 Vật phẩm “Kawaii” 6
3.3 Phong cách “Kawaii” 7
4 Hiện tượng “Từ ghép” hình thành các loại hình trong văn hóa Kawaii 10
5 Tính hai mặt của văn hóa Kawaii trong văn hóa đại chúng tại Nhật Bản 11 5.1 Ảnh hưởng tích cực 11
5.2 Ảnh hưởng tiêu cực 12
KẾT LUẬN 13
PHẦN TÀI LIỆU THAM KHẢO 14
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Tại Nhật Bản, sự dễ thương được xem là thứ văn hóa thịnh hành đã tồn tại trong thời gian dài Hầu hết những món đồ sản xuất tại Nhật Bản đều mang một dáng vẻ dễ thương Các thiết kế từ dụng cụ trang trí, văn phòng phẩm cho đến những linh vật đều mang sự đáng yêu khó tả Có thể nói rằng, người Nhật “bị ghiền” sự dễ thương và “Kawaii” chính là từ
để chỉ sự dễ thương ở đất nước Phù Tang này
Thực chất “Kawaii” là một cách đọc theo âm Hán của tính từ chỉ sự dễ thương trong tiếng Nhật Nhờ sự phát triển văn hóa đại chúng và phim hoạt hình Nhật Bản, “Kawaii” trở thành
từ tiếng Nhật phổ biến nhất trên thế giới vào thế kỷ 21 Đồng thời nó cũng phản ánh rõ nét nhất văn hóa đại chung của Nhật Bản Hiện nay, có rất nhiều yếu tố “Kawaii” được thể hiện rõ trong những bộ manga, anime, phim ảnh, game hay cosplay ở Nhật Bản ngày càng được người hâm mộ biết đến biến nó thành một hiện tượng văn hóa đại chúng trên toàn thế giới
Trong bài tiểu luận cuối kỳ, tôi lấy đề tài “Văn hóa Kawaii” để hoàn thành bài tiểu luận
2 Mục đích nghiên cứu
Mục đích thực nghiên cứu và tìm hiểu của bài tiểu luận nhằm tìm hiểu khái niệm, nội dung
và phương thức để làm rõ sức ảnh hưởng của văn hóa “Kawaii” trong nền văn hóa đại chúng trên thế giới
3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
- Phạm vi nghiên cứu: Trong cộng đồng người Nhật và một số nước phụ cận
- Đối tượng nghiên cứu: Văn hóa “Kawaii” trong văn hóa đại chúng Nhật Bản
4 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp phân tích và tổng hợp: Trên cơ sở kế thừa các công trình nghiên cứu về văn
hóa đại chúng cũng như thu thập những tư liệu liên quan đến văn hóa “Kawaii” Từ đó đưa
ra các phân tích, tổng hợp về khái niệm, nội dung và phương thức, từ đó đi đến những kiến thức đặc trưng của nền văn hóa “Kawaii”
Phương pháp thống kê – phân loại: Phương pháp này được sử dụng để tổng hợp và phân
loại số liệu để đưa ra kết quả thu thập dữ liệu nhằm cho thấy rõ thực trạng, các phương thức và nội dung của văn hóa “Kawaii” Lấy đó làm căn cứ đánh giá và rút ra đặc điểm của cho cả đề tài
Trang 4PHẦN NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận
Ngày nay Văn hóa đại chúng trở thành một hiện tượng mang tính toàn cầu, thời gian và sự kiện được truyền bá đồng bộ trên thế giới thông qua kỹ thuật khoa học điện tử đương đại
Nó chính là sự kết hợp của ba yếu tố: tiêu dùng – giải trí – truyền thông
Theo A.A Radughin nhận định về Văn hóa đại chúng – chủ biên cuốn giáo trình Văn hóa
học – Những bài giảng: “Văn hóa đại chúng là loại sản phẩm văn hóa được sản xuất hàng ngày với khối lượng lớn Người ta cho tằng tiêu thụ văn hóa đại chúng là tất cả mọi
người, không phụ thuộc vào địa điểm và đất nước sinh sống Đó là văn hóa của đời sống thường ngày, được giới thiệu cho công chúng rộng rãi nhất theo các kênh khác nhau, kể
cả các phương tiện truyền thông và đại chúng…”
Johen Storey cũng đưa ra nhiều định nghĩa khác nhau về Văn hóa đại chúng Tuy nhiên, các định nghĩa của ông đều nhận định rằng: Dù có định nghĩa theo cách nào thì Văn hóa
đại chúng cũng là loại hình văn hóa nổi lên cùng với quá trình công nghiệp hóa và đô thị
hóa với các đặc điểm như: là thứ văn hóa được yêu thích, ưa chuộng; là thứ văn hóa còn
sót lại sau khi chúng ta xác định được thứ văn hóa tinh chuyên, bác học là thứ văn hóa bắt nguồn từ “những con người”
Tại Việt Nam, nhà nghiên cứu Đoàn Văn Chúc và Mai Văn Hai coi: “Văn hóa đại chúng
là toàn thể các tác phẩm văn hóa được sản xuất cho một công chúng rộng rãi, không phân biệt cấu trúc xã hội, và được truyền bá bằng những phương tiện kỹ thuật công nghiệp…”
Theo TS Trương Văn Minh (2016) trong Truyền hình trong dòng chảy văn hóa đại chúng
quan niệm về Văn hóa đại chúng được hình thành từ ba tiền đề quan trọng: “Tiền đề thứ
nhất là nền sản xuất đại công nghiệp mang tính hàng hóa có khả năng đáp ứng nhu cầu
tiêu thụ hàng loạt của khối công chúng thuộc nhiều nhóm xã hội khác nhau trên không
gian địa lý rộng lớn và xuyên quốc gia Tiền đề thứ hai hay còn gọi là tiền đề dựa trên sự phát triển và sản hiện mới các phương tiện truyền thông đại chúng Tiền đề thứ ba, cũng
là tiền đề quan trọng nhất là sự nhận thức về con người đã thay đổi theo hướng nhìn nhận
tích cực vai trò của các cá nhân và nhóm người trong việc hình thành các xu hướng văn hóa và có khả năng tập hợp thành một khối công chúng văn hóa tác động trực tiếp lên quá
trình hoạt động sản xuất vật chất và sáng tạo giá trị tinh thần…” Từ ba tiền đề trên, có thể
định nghĩa Văn hóa đại chúng theo hai khía cạnh sản xuất và tiêu thụ Theo đó, trên phương
diện sản xuất, Văn hóa đại chúng là tất cả những gì con người tạo ra đáp ứng nhu cầu hàng
ngày từ ăn, mặc, giải trí, giao lưu… với khối lượng, hàng loạt Trên phương diện tiêu thụ,
Văn hóa đại chúng được “phân phối” thông qua các phương tiện truyền thông, thông tin với khả năng xuyên mọi rào cản về không gian và thời gian
Từ những định nghĩa, khái niệm trên: Văn hóa đại chúng là tổng thể các ý tưởng, quan
niệm, thái độ, hành động hay hành vi, được công nghiệp hóa theo cơ chế thị trường hội
Trang 5nhập quốc tế, phát tán thành các hình ảnh, sự kiện, hiện tượng văn hóa đa dạng Nó có đối tượng hưởng thụ là đại đa số dân chúng và được phổ cập, truyền bá rộng rãi thông qua các phương tiện thông tin đại chúng như báo chí, phát thanh, và ngày nay là truyền hình và internet
2 Nguồn gốc và ý nghĩa từ “Kawaii”
“Kawaii” không phải là một khái niệm mới và chỉ xuất hiện gần đây, nó là kết quả của sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại cùng với cả ảnh hưởng của văn hóa phương Tây, đặc biệt là từ sau chiến tranh thế giới thứ hai Tuy nhiên khái niệm này thậm chí còn bén rễ từ lâu hơn trước nữa Theo các tài liệu nghiên cứu về lịch sử phát triển ngôn ngữ của Nhật
Bản, “Kawaii” có nguồn gốc từ hai hình vị chính là “Ka” trong “Kaohayushi”(顔映し) có nghĩa là “gương mặt ửng hồng” chỉ vẻ mặt bối rối và “Ayui” trong “Mabayui” (眩い/目
映い)nghĩa là “sáng chói”
Còn trong văn học, định nghĩa đầu tiên về “Kawaii” xuất phát từ nữ văn sỹ Murasaki Shikibu (978-1019) dùng để chỉ những cô gái đáng thương Hay theo dòng lịch sử, một học giả người Nhật Shiokawa, trong thời kỳ Mạc phủ, dưới sự tiếp cận của tân nho giáo, quan niệm về phụ nữ cũng như từ Kawaii đã biến đổi từ “thóang đãng” sang “hiền thục”
Và nhiều người tin rằng nó thực sự bắt đầu vào thời đại Taiso (1912-1926) khi nhà thiết kế Yumeji Takeshisa tung ra những sản phẩm nữ tính dành riêng cho phụ nữ
Murasaki Shikibu qua nét vẽ của Utagawa Hiroshige (1842-1894)
Nhưng có một nguồn gốc trong tiếng Nhật được nhiều người biết đến nhất thì từ “Kawaii”
xuất phát từ thuật ngữ “Kawayushi” (かはゆし)chỉ cảm giác thông cảm cho sự bất hạnh
của nguồn khác Kể từ thời Muromachi (1336 – 1573), “Kawayushi” được chuyển thành
Trang 6“Kawaii”, với ý nghĩa được dùng như hiện nay là “bối rối, xấu hổ, thẹn thùng” hay “tốt, đẹp, xuất sắc” và thêm vào đó là nghĩa “đáng yêu, dễ thương” Tuy nhiên, “Kawayushi”
vẫn được Người Nhật sử dụng để chỉ những đáng, yếu kém và được biến tấu thành
Gương mặt thẹn thùng đúng nghĩa của Kawaii theo quan niệm người Nhật Bản
“Kawaii” trong tiếng Nhật hiện nay được viết là “かわいい” Và đặc biệt khi từ này được viết bằng Hán tự là “可愛い”, thì “可” là có thể/có khả năng và “愛” có nghĩa là yêu, nên khi dịch ra Hán Việt nó có nghĩa là “Khả ái” Vốn dĩ người Nhật nói “Kawaii” khi cảm thấy thứ gì đó đáng yêu hoặc bỗng nhiên bị bối rối trước những thứ nhỏ nhắn mang dáng
vẻ yếu đuối Giống như trường hợp nói “Cháu trai của tôi kawaii (dễ thương) quá" hay là
“Đứa trẻ kia khi cười có lúm đồng tiền thật kawaii (đáng yêu)"
Do đây là từ dùng chỉ ý nghĩa cho những thứ nhỏ bé và mang dáng vẻ yếu đuối nên lúc trước người ta từng cảm thấy thật thất lễ nếu dùng từ này cho người đã trưởng thành hay cấp trên, những người có địa vị cao trong xã hội Thế nhưng ý nghĩa gần đây đã dần phổ biến những cách dùng như “A, nụ cười của bà thật kawaii (đẹp)" hay là “Cô ơi, tóc của cô hôm nay nhìn kawaii (xinh) thật" Vì cách nói này được dùng trong những trường hợp người nói đoán rằng có thể khiến đối phương cảm thấy dễ chịu, nên cái khiến cho người nói thấy thích không chỉ đơn giản là vẻ bề ngoài mà còn rộng hơn là tính cách hay phong thái toát lên Chưa kể là từ “Kawaii" này không chỉ dùng cho người, mà cũng có thể dùng khi nói yêu một loài động vật hay trái cây nào đó, ví dụ như “Trông quả táo này kawaii (dễ thương) quá!", hay “Con mèo con này kawaii (đáng yêu) quá cơ!"
Trang 73 Sự phát triển văn hóa Kawaii
Sự hình thành và phát triển của Kawaii được thể hiện rõ qua nhiều yếu tố, chẳng hạn như chữ viết tay, các vật phẩm, phong cách sống,…Cột mốc đánh dấu sự xuất hiện lần đầu tiên của Văn hóa Kawaii là vào thời kỳ Edo (1603-1868), được thể hiện qua nghệ thuật khắc
tranh gỗ gọi là Dijinga, với nội dung là ca ngợi vẻ đẹp của các cô gái Thời hiện đại, Yumeji
khắc họa hình tượng “Kawaii” với nhữngcô gái dễ thương với đôi mắt to tròn, nhưng trước thập niên 70 hình ảnh đó thường bị coi là thô tục Thậm chí được dùng để ám chỉ người của tầng lớp xã hội thấp Tuy nhiên, sự đóng góp về mặt thể hiện hình tượng đã đưa khái niệm “Kawaii” gần hơn với đại chúng qua các tác phẩm hội họa làm tiền đề phát triển Văn hóa Kawaii sau này Để hiểu rõ thêm sự hình thành và phát triển Văn hóa Kawaii, tôi sẽ phân tích ở các hiện tượng trào lưu sau đây:
3.1 Chữ viết tay “Kawaii”
Đến giao đoạn năm 1970, trào lưu “Kawaii” bắt đầu nở rộ từ những bản viết tay của các
bé gái mới tập sử dụng bút chì Trong những năm này, các nữ sinh Nhật Bản đã dùng bút chì bấm để tạo ra phong cách chữ viết tay mới thanh mảnh hơn Bút chì bấm khiến cho những con chữ trở nên khác hẳn so với font chữ viết tay truyền thống của Nhật Bản cả về
độ dày và độ cao của con chữ Những con chữ này sẽ tròn trịa hơn, được trang trí thêm trái tim, ngôi sao, kaomoji và cả các ký tự Latin
Cách viết “Kawaii” của các bé gái
Trào lưu chữ viết “Kawaii” trở thành cách viết thịnh hành bởi sự “dễ thương và mới mẻ Thậm chí suốt những năm 1980, cách viết được các tạp chí và truyện tranh ưa chuộng sử
Trang 8dụng cho trang bìa hay trang quảng cáo Tuy nhiên, tại thời điểm lối viết này bị cấm ở các trường học vì phong cách chữ viết khó đọc hơn chữ viết thông thường
Từ năm 1984 – 1986, ông Kazuma Yamane đã nghiên cứu sâu về sự phát triển của loại chữ viết tay dễ thương này Loại chữ viết tay dễ thương của Nhật Bản này còn được gọi là: marui ji (丸い字), koneko ji (小猫字), manga ji (漫画字) và buriko ji (鰤子字) Mặc dù người ta thường cho rằng phong cách viết này là do thanh thiếu niên học từ truyện tranh, nhưng ông cho rằng những thanh thiếu niên ấy đã tự nghĩ ra phong cách này một cách tự phát như một xu hướng ngầm Tuy nhiên, trào lưu vẫn đem lại một hiệu ứng tích cực trong việc lưu truyền Văn hóa Kawaii trong đại chúng
3.2 Vật phẩm “Kawaii”
Bên cạnh sự phát triển của chữ viết “Kawaii” chính là sự trỗi dậy của những vật phẩm, hàng hóa “Kawai” Đặc biệt là sau những thập niên 70, những hình ảnh về các nhân vật
đáng yêu (Yurukara) xuất hiện trong các tạp chí dành cho nữ sinh Nhật Bản là một minh
chứng cho sự phát triển của văn hóa - thẩm mỹ “Kawaii” đang lan tỏa trong văn hóa đại chúng ở Nhật Bản Đồng thời, nhờ vào sự phát triển của nền kinh tế Nhật Bản và thương mại hóa, các sản phẩm “Kawaii” liên quan đến linh vật và các nhân vật anime hay manga ngày càng được phổ biến và trở thành trào lưu trên toàn thế giới
Linh vật Tochisuke của thành phố Tochigi tại Lễ hội linh vật năm 2019
Đến năm 1974, đây là một năm mà các chuyên gia nghiên cứu văn hóa đại chung nhận xét là một năm “đại bùng nổ” đưa văn hóa “Kawaii” ra khỏi khuôn khổ Nhật Bản, cơn sốt kéo dài 4 thập kỷ - Hello Kitty ra đời với sản phẩm tiêu thụ thu về lợi nhuận 5 tỷ USD mỗi
Trang 9năm đối với các nhà đối tác phân phối sản phẩm Giải thích cho hiện tượng này, bà Helen
McCarthy, chuyên gia phim hoạt hình và truyện tranh Nhật Bản, nhận xét: “Hello Kitty là
tên viết tắt của sự vô tội, sự chân thành của tuổi thơ và sự đơn giản của thế giới Phụ nữ
và trẻ em trên toàn thế giới cảm thấy hạnh phúc khi lưu giữ hình ảnh Hello Kitty như một
sự tin tưởng, một khao khát hoài cổ, sự yêu thương của thời thơ ấu.”
Sau sự thành công của Hello Kitty, Sanrio - công ty tạo ra Hello Kitty - đã phát hành thêm các nhân vật “Kawaii” với tính cách sâu sắc hơn, thu hút khán giả lớn tuổi hơn, chẳng hạn như Gudetama và Aggretsuko Những nhân vật này nhận được sự yêu thích mạnh mẽ
từ người hâm mộ bởi nét tính cách khác biệt bên cạnh sự dễ thương
Loạt nhân vật trong series Hello Kitty huyền thoại
3.3 Phong cách “Kawaii”
Phong cách “Kawaii” là một nét văn hóa mới riêng biệt ngày càng được lưu truyền rộng rãi, phổ biến và định hình trong dòng chảy văn hóa đại chúng qua ba yếu tố: phong cách thần tượng, phong cách sống và phong cách thời trang
3.3.1 Phong cách thần tượng
Vào những năm 1980, người ta bắt đầu nhận thấy được sự trỗi dậy của những thần tượng dễ thương Và Seiko Matsuda được cho là người khiến xu hướng này trở nên phổ biến Sau đó, phụ nữ Nhật bắt đầu bắt chước Seiko Matsuda ở phong cách thời trang cũng như cách cư xử dễ thương của cô Những thứ đó đã làm bật lên sự ngây thơ của các cô gái
Trang 10trẻ Thị trường vật phẩm Kawaii ở Nhật Bản đã từng chịu tác động lớn bởi nhóm đối tượng những cô gái Nhật Bản từ 15 - 18 tuổi
Nguồn ảnh: tikuroi1
Đến năm 2007 một hình thức thần tượng mới ra đời đó chính là "thần tượng ảo" – được tạo ra bởi các phần mềm điện tử và ngày càng nổi tiếng ở Nhật Bản Nhờ sự ra mắt của phần mềm Vocaloid 2 và nhân vật nổi tiếng Hatsune Miku, "thần tượng ảo" bắt đầu tạo được dấu ấn trong lòng khán giả và nổi tiếng rộng khắp thế giới, thu hút một lượng fan hâm mộ vững chắc Đồng thời tạo ra những trào lưu phong cách thời trang phỏng theo các
“thần tượng ảo”
3.3.2 Phong cách sống
Trong văn hóa Nhật Bản ngày nay, Kawaii được thể hiện theo nhiều cách Không chỉ
nữ giới mà cả nam giới cũng yêu thích văn hóa Kawaii Có thể thấy, nhiều nam diễn viên,
ca sĩ để tóc dài hơn Một số chàng trai còn “tiễn” lông chân để tạo nên vẻ ngoài như trai mới lớn Bên cạnh đó, các nghiên cứu cho thấy phụ nữ Nhật Bản thích một ngoại hình dễ thương cùng khuôn mặt bầu bĩnh như trẻ con với nét ngây thơ hiện lên trong cặp mắt to tròn Thực tế cho thấy, một số phụ nữ Nhật còn cố gắng thay đổi kích thước mắt bằng cách
đeo kính giãn tròng, gắn lông mi to, trang điểm mắt đậm hay phẫu thuật mí mắt
