SỬ DỤNG BĐTD TRONG dạy học LỊCH sử

SỬ DỤNG BĐTD TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ PHÒNG GIÁO DỤC DIỄN CHÂU TRƯỜNG THCS DIỄN BÍCH SỬ DỤNG BĐTD TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Môn Lịch Sử 9 TỔ KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ VĂN TÍCH Năm học 2013 2014 SĐTCQ 0383 628192 0906157330 SỬ DỤNG BĐTD TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LÊ VĂN TÍCH I ĐẶT VẤN ĐỀ Thực trạng chất lượng dạy học môn lịch sử trong thời gian gần đây đang trở thành đề tài bàn luận nóng hổi của các diễn đàn báo chí Thực trạng đó đang đặt ra nhiều thách thức cho những người làm giáo dục Trong thời gian qua, giá.

PHÒNG GIÁO DỤC DIỄN CHÂU TRƯỜNG THCS DIỄN BÍCH

-*** -SỬ DỤNG BĐTD TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

Môn: Lịch Sử 9

TỔ KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ VĂN TÍCH

Năm học 2013 - 2014

SỬ DỤNG BĐTD TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

LÊ VĂN TÍCH

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Thực trạng chất lượng dạy học môn lịch sử trong thời gian gần đây đang trở thành đề tài bàn luận nóng hổi của các diễn đàn báo chí Thực trạng đó đang đặt ra nhiều thách thức cho những người làm giáo dục Trong thời gian qua, giáo viên đã

áp dụng nhiều tiến bộ của CNTT vào giảng dạy Tuy vậy, đó chỉ mới là nỗ lực từ phía người dạy, trong khi vấn đề quyết định đến hiệu quả học tập lại từ phía người học Sử dụng Bản đồ Tư duy(BĐTD) sẽ mang đến cho cả giáo viên và đặc biệt là học sinh một “luồng sinh khí mới” trong việc dạy học

Qua hai đợt tập huấn trong dự án VVOB của Sở GD&ĐT Nghệ An(4/2010)

và Dự án Phát triển Giáo dục THCS II của Bộ GD(1/2011), chúng tôi nhận thấy

BĐTD là phương tiện hiệu quả và phù hợp với việc dạy học lịch sử hiện nay Với

kỹ thuật này, chúng tôi cho rằng, nó sẽ tạo ra nhiều thay đổi khác biệt trong cách dạy học, đặc biệt là sẽ khắc phục được cách ghi bảng truyền thống, cách ghi vở “vô hồn” của học sinh

BĐTD(Mind Map) được phát triển bởi giáo sư Tony Buzan từ những năm

1960 Hiện nay, nó đã được phổ biến rộng rãi trên thế giới, ở Sing-ga-po học sinh

đã được sử dụng để học tập từ 15-20 năm trước Nói điều này ra để chúng ta không phải mất công bàn cãi về tính ưu việt của nó Theo giáo sư Tony buzan, BĐTD được kỳ vọng: Giảng dạy kiến thức; phát triển tư duy; giúp học sinh năng động, tự chủ và sáng tạo… Ông nói: “một hình ảnh có giá trị hơn cả ngàn từ… và màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh Màu sắc mang đến cho BĐTD những rung động cộng hưởng, mang lại sức sống và năng lượng vô tận cho tư duy sáng tạo.”

II NỘI DUNG

1 Thực trạng

1.1 Thực trạng dạy học lịch sử ở bậc THCS

Trong khoảng 5 năm trở lại đây, sự phát triển của CNTT với nhiều phần mềm hỗ trợ để thiết kế giáo án điện tử đã mang lại diện mạo mới cho dạy học môn lịch sử Thông qua bài dạy bằng giáo án điện tử của giáo viên, học sinh được tri nhận kiến thức bài học một cách sinh động, hiệu quả Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân mà việc áp dụng CNTT để giảng dạy là còn rất ít, chỉ một bộ phận rất nhỏ giáo viên có nhiệt tâm và khả năng để áp dụng còn đại bộ phận vẫn cứ tiếp tục lối dạy học truyền thống Đây là một thực tế nan giải mà ngành giáo dục không thể khắc phục trong một sớm một chiều vì phải đầu tư máy móc, phòng ốc đắt tiền, giáo viên chuẩn bị nhiều công sức và phải có kĩ năng tin học… Và việc áp dụng BĐTD là một trong những phương tiện góp phần khắc phục hạn chế này

1.2 Ưu điểm của BĐTD trong dạy học lịch sử

Lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ, dạy học lịch sử là tái hiện lại không gian, thời gian, chủ thể của quá khứ đó Vì vậy, nếu người dạy và người học ghi nhớ sự kiện lịch sử thông qua những hàng văn tự dày đặc và tràn lan sẽ rất khó

khăn Với BĐTD, người học sẽ được tri nhận kiến thức thông qua hình ảnh, sơ đồ, màu sắc… với cách ghi chép này sẽ gây hứng thú cho học sinh, độ tuổi đầy hiếu động và sáng tạo Đồng thời, tránh được sự nhàm chán, đơn điệu, phát huy khả năng tư duy khi trẻ tự lập ra bản đồ

Môn lịch sử ngoài chức năng quan trọng là giáo dục tư tưởng và rèn luyện nhân cách thì khi áp dụng BĐTD, nó còn tăng cường nhiều kỹ năng cần thiết cho học sinh như: trình bày ý tưởng một cách rõ ràng; kiến thức được thể hiện một cách tổng quan, không bỏ sót kiến thức; học sinh có thể tự chiếm lĩnh kiến thức một cách tự nhiên nhẹ nhàng do đặc tính hội họa; suy nghĩ sáng tạo và đặc biệt là tăng cường khả năng ghi nhớ- một kỹ năng bắt buộc để học tốt môn sử

Nếu như khi áp dụng CNTT giảng dạy nhà trường phải đầu tư một khoản kinh phí lớn về máy chiếu, máy tính, phòng chức năng, kĩ năng tin học của giáo viên…thì với BĐTD không bắt buộc phải tốn kém như vậy Cả giáo viên và học sinh chỉ cần phấn màu, bảng, bảng phụ, bút màu và giấy trắng là có thể thực hiện được Đối với những trường có điều kiện hơn thì có thể cài đặt phần mềm Mind Map vào máy tính để sử dụng

Với BĐTD, giáo viên có thể vận dụng một cách linh hoạt để giải quyết tất cả các khâu của quá trình dạy học: từ kiểm tra bài cũ, giới thiệu bài mới, trình bày bài mới, củng cố kiến thức, bài tập về nhà, ôn tập…Trong giới hạn của một sáng kiến kinh nghiệm, chúng tôi đưa ra các dạng vận dụng khi dạy lịch sử ở bậc THCS xem

nó như một gợi ý để cùng nhau tham khảo

2 Vận dụng BĐTD vào dạy lịch sử

2.1 Sử dụng BĐTD kiểm tra bài cũ

Thông thường khi kiểm tra bài cũ, giáo viên nêu câu hỏi và gọi học sinh lên bảng để trình bày lại một quá trình, nguyên nhân, diễn biến, kết quả hay ý nghĩa lịch sử của một sự kiện nào đấy Với cách kiểm tra này bắt buộc học sinh phải học thuộc làu một đoạn ký tự đã có sẳn trong vở ghi mới có thể trả lời được Cách trả bài này hạn chế ở chỗ là học sinh phải học vẹt mà đôi khi không hiểu gì về nội dung trả lời; đa số học sinh khi gọi lên bảng thường nói rất nhỏ giáo viên không thể nghe rõ, học sinh ngồi dưới cũng không nghe được gì để nhận xét và đa số học

sinh ở bậc học này còn rất hạn chế về ngôn từ nên khi trình bày không rõ ràng mạch lạc… Thay vì như vậy, giáo viên có thể gọi học sinh lên trình bày lại trên bảng bằng BĐTD Ví dụ: khi kiểm tra bài cũ của bài 16 – lịch sử 9, giáo viên nêu câu hỏi: Những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở Pháp(1917-1923)? Và vẽ sẳn BĐTD lên bảng phụ để các em điền các thông tin vào như sơ đồ hình 1

Hình 1: BĐTD Hoạt động của Nguyễn

Ái Quốc ở Pháp(1917-1923)

Với cách trả lời bằng BĐTD, tôi tin chắc rằng các em sẽ đỡ khó khăn hơn nhiều bởi các em không lúng túng, run khi đứng gần giáo viên, đối diện với cả lớp… mà học sinh chỉ nhìn lên bảng phụ để tư duy lại mảng kiến thức đã học trước đó Khi trình bày xong, cả giáo viên và học sinh ngồi dưới lớp có thể quan sát một cách đầy đủ trực quan và tránh được sự đánh giá chủ quan của giáo viên vì đã có học sinh dưới lớp giám sát Với cách trả bài đó không chỉ ôn lại kiến thức cho một học sinh mà là cơ hội để cả lớp cùng quan sát và ôn lại

Sau khi học sinh trình bày xong, giáo viên có thể hỏi: Trong các sự kiện trên, theo em sự kiện nào đã đánh dấu bước ngoặt trên con đường cứu nước của Nguyễn

Ái Quốc? (học sinh trả lời: sự kiện 12/1920, tại Đại hội Tua, khi người bỏ phiếu tán thành gia nhập Quốc tế III và tham gia sáng lập ĐCS Pháp) đó chính là phần hiểu bài của học sinh

2.2 Sử dụng BĐTD để trình bày kiến thức mới và thảo luận nhóm

Cũng như nhiều môn học khác, khi trình bày kiến thức bài mới của môn lịch

sử thường là các dấu gạch đầu dòng từ trên xuống dưới, từ trái qua phải của bảng bằng phấn trắng Có nhiều giáo viên do ôm đồm, không lựa chọn và khái quát được kiến thức cơ bản nên đến cuối tiết học thì dường như diện tích mặt bảng đã không còn một chỗ trống Học sinh theo ghi không thiếu một chữ của cô trên bảng Với cách ghi như vậy thì học sinh dù có chăm chỉ và xuất sắc đi chăng nữa cũng khó có thể để học thuộc và ghi nhớ được

Sử dụng BĐTD để trình bày kiến thức mới lên bảng của giáo viên và vào vở của học sinh sẽ mang đến nhiều tiện lợi Kiến thức được trình bày một cách tổng thể thông qua các nhánh rẽ, màu sắc khác nhau Ở đó cả người dạy và người học được tự do lựa chọn và sáng tạo để trình bày dựa trên quy luật của BĐTD

Khi trình bày kiến thức theo cách này giáo viên phải có sự chuẩn bị công phu Giáo viên phải chắt lọc, cô đọng kiến thức thật ngắn gọn, súc tích, tránh việc dài dòng, rườm rà Ngắn mà không thiếu, súc tích, cô đọng nhưng học sinh có thể

tự suy luận, hiểu được nội dung trình bày

Ví dụ: Khi dạy bài 23-sử 9: TỔNG KHỞI NGHĨA THÁNG TÁM NĂM 1945

VÀ SỰ THÀNH LẬP NƯỚC VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HÒA Đây là một bài học có nội dung ghi bảng tương đối dài Nếu giáo viên trình bày theo cách cũ thì

có thể sẽ hết bảng Để cho học sinh thấy được một cách tổng quan, ngắn gọn thời

cơ, sự chuẩn bị của Đảng cũng như quá trình và ý nghĩa của cách mạng tháng Tám, giáo viên nên thể hiện nó trên BĐTD như hình 2

Hình 2: BĐTD TỔNG KHỞI NGHĨA THÁNG TÁM 1945

Trước khi trình bày bài mới theo BĐTD,giáo viên

tổ chức học sinh thảo luận nhóm bằng BĐTD Giáo viên nên chuẩn bị trước trên ½ tờ giấy A4 Ví dụ ở mục I: giáo viên chia lớp thành 2 nhóm với 2 câu hỏi và 2 BĐTD như sau: 1 Tình hình thế giới trước cách mạng tháng 8 như thế nào?; 2 Trước tình hình đó Đảng ta có chủ trương gì?

Hình 3: BĐTD thiếu thông tin

Hình 4: BĐTD thảo luận nhóm đã hoàn thành

Hoặc là ở mục IV- Ý nghĩa lịch sử và nguyên nhân thắng lợi của cách mạng

tháng Tám, giáo viên cho học sinh thảo thảo luận theo 2 nội dung trên 2 BĐTD đã

thiết kế sẵn như sau: Nh1: Nguyên nhân thắng lợi?; Nh2: Ý nghĩa lịch sử?

Hình 5: BĐTD thiếu thông tin

Hình 6: BĐTD thảo luận nhóm đã hoàn thành

Đối với BĐTD để thảo luận nhóm, giáo viên nên chuẩn bị trên 1/2 tờ giấy A4, trên đó giáo viên đã vẽ sẳn sơ đồ với các nhánh và từ khóa theo chuẩn kiến thức có màu sắc và hình thức Học sinh căn cứ vào thông tin có trong SGK và sự định hướng trên BĐTD mà giáo viên đã thiết kế để hoàn thành yêu cầu thảo luận

Cuối cùng giáo viên thu kết quả thảo luận của từng nhóm, nhận xét, bổ sung…và hoàn thành kiến thức trên BĐTD trình bày bài mới Với cách trình bày này, kiến thức được thể hiện trên một sơ đồ tổng thể bắt đầu từ từ khóa trung tâm

và các nhánh rẽ khác nhau Mỗi nhánh rẽ được thể hiện trên một màu sắc nhằm để phân biệt rõ ràng rành mạch giữa các đơn vị kiến thức Về mặt này, so với cách trình bày truyền thống, tránh được sự dàn trải, tràn lan, học sinh dễ dàng phân biệt

và nghi nhớ các đơn vị kiến thức cơ bản

2.3 Sử dụng BĐTD để ôn tập và làm bài tập

Như đã nói, BĐTD là hình thức ghi chép nhằm khắc sâu kiến thức, mở rộng

và hệ thống hóa một đơn vị kiến thức hay một chủ đề học tập, công tác… BĐTD, với đặc tính tổng thể, hệ thống, rành mạch, sáng tạo, ấn tượng…nó tạo ra ưu thế vượt trội khi sử dụng để ôn tập, làm bài tập lịch sử

Nội dung ôn tập của môn lịch sử thông thường là rất dài Theo phân phối chương trình, thường 1 tiết học phải ôn tập 1-2 chương(khoảng từ 10-15 tiết đã học) Với tiết ôn tập truyền thống, giáo viên hướng dẫn học sinh lần lượt trả lời từ 5-7 câu hỏi theo sách giáo khoa Cách ôn tập này rất khó để chúng ta hoàn thành việc trả lời các câu hỏi, hoặc có trả lời hết thì học sinh cũng chỉ hoàn thành việc ghi chép nội dung mà không có thời gian, hình tượng để tư duy tổng thể được toàn

bộ kiến thức và nếu như vậy thì không đạt yêu cầu của 1 bài ôn tập Sử BĐTD sẽ khắc phục phần lớn điểm yếu này

Ví dụ: Ở bài 29 – sử 7 ÔN TẬP CHƯƠNG V VÀ CHƯƠNG VI Chương V

có 11 tiết bài mới, chương VI có 7 tiết bài mới, tổng cọng là 18 tiết nhưng chỉ ôn tập lại trong 1 tiết Chỉ có cách dùng BĐTD mới cho phép giáo viên trình bày một cách khái quát và nhanh nhất nội dung này

Hình 7: BĐTD ôn tập bài 29 – lịch sử 7

Từ BĐTD cho phép học sinh hình dung một cách đầy đủ về nội dung ôn tập

Có 4 mảng kiến thức lớn thể hiện trên 4 nhánh cấp 1 của BĐTD với 4 màu sắc khác nhau Ở từng mảng kiến thức, các đơn vị kiến thức nhỏ thể hiện trên các nhánh cấp 2, cấp 3, cấp 4…của bản đồ

Trên cơ sở kiến thức đã học ở lớp, câu hỏi sách giáo khoa, và định hướng của giáo viên bằng BĐTD “trắng” Sau mỗi bài mỗi chương, giáo viên yêu cầu học sinh về nhà hoặc ngồi tại lớp để hệ thống lại kiến thức trên BĐTD Đây là lúc để học sinh bộc lộ và khẳng định mình khi các em tự thiết kế ra BĐTD cho riêng mình Cách làm này chính là quá trình để các em tự học một cách tự giác, chủ động, sáng tạo Từ đó, các kĩ năng khái quát, tổng hợp, thiết kế trình bày, đặc biệt

là tư duy học sinh được phát triển một cách tự thân, tự giác, tránh sự áp đặt, nhồi nhét từ phía người dạy

Từ những trình bày trên, cho thấy BĐTD là một phương tiện để cho giáo viên và học sinh sử dụng một cách đơn giản, dễ dàng Nó có thể áp dụng trong nhiều khâu của quá trình dạy – học Tuy nhiên, việc tuyệt đối hóa một phương pháp nào đó là hoàn toàn sai lầm Khi sử dụng BĐTD, giáo viên và học sinh cần có

sự chọn lựa thích hợp tùy vào nội dung của từng bài cụ thể và quan trọng nhất là đạt được hiệu quả của bài học

III KẾT LUẬN

BĐTD là một phương pháp dạy – học mới lạ ở Việt Nam cho dù phương pháp này đã khá phổ biến ở những nước phát triển Sau đợt tập huấn trong dự án Phát triển Giáo dục THCS II, cho đến nay, chúng tôi đã mạnh dạn áp dụng vào công tác dạy học ở trường mình được 2 năm và thấy nó có những ưu nhược điểm sau đây

1 Ưu điểm

Đối với giáo viên, khi sử dụng BĐTD thì kiến thức lịch sử được trình bày một cách khái quát, ngắn gọn, tránh được sự tràn lan, dàn trãi Kiến thức cơ bản được thể hiện tổng thể, rõ ràng, minh bạch Làm cho người học đỡ thấy “ngán” trong quá trình học

Khi sử BĐTD để dạy học, buộc giáo viên phải nghiên cứu kĩ lưỡng bài để rút ra những kiến thức khái quát, ngắn mà không thiếu, súc tích mà học sinh vẫn có thể hiểu được Giáo viên phải chuẩn bị phấn màu, bảng phụ, bản đồ “trắng” trên phiếu học tập… nghĩa là quá trình làm việc của giáo viên sẽ tích cực hơn

Đối với học sinh, khi chúng tôi hướng dẫn và yêu cầu các em sử dụng BĐTD để ghi chép và làm bài tập thì thấy đa số học sinh rất hào hứng, các em ghi bài một cách tự giác chứ không phải là gượng ép như trước đây Vì thế, những kiến thức lịch sử cũng được các em tiếp nhận một cách nhẹ nhàng, tự nhiên Chính điều này đã góp phần xóa đi “định kiến” lịch sử là khô khan là khó nhớ như đa số học sinh vẫn thường hay nói Nếu trước đây, sau mỗi bài học, giáo viên yêu cầu học sinh nhắc lại thì thường các em rất lúng túng, lo lắng và khó để diễn đạt được một cách gọn gàng nhưng khi yêu cầu trình bày lại dưới dạng BĐTD “trắng” mà giáo

viên đã chuẩn bị trước thì các em lại rất mạnh dạn và tự tin cho dù phần trình bày của các em không hoàn toàn đúng

2 Hạn chế

Vì BĐTD là một cách ghi chép mới lạ, trên BĐTD lại thể hiện các loại màu sắc và hình thức khác nhau cho nên có một số em lại chỉ lo là trình bày BĐTD như thế nào cho đẹp, độc đáo mà quên đi cái chính là những kiến thức và hiểu được những kiến thức đó Tôi thường hay nói vui với học sinh đây là giờ học lịch sử chứ không phải là giờ học Mĩ thuật Vì thế giáo viên cần có sự quản lý, hướng dẫn tỉ

mĩ đối với học sinh

Vì BĐTD là một cách ghi chép mới, học sinh chưa quen cho nên khi trình bày vào vở thường chưa được hợp lý, đẹp mắt Nhưng chúng ta cũng nên chấp nhận vì đó là sản phẩm của tự bản thân các em, điều này là rất quan trọng để các

em rèn luyện kĩ năng độc lập, sáng tạo sau này

Với giáo viên, khi sử dụng BĐTD để dạy học phải mất nhiều thời gian và công sức hơn để chuẩn bị bài Từ việc định lượng các kiến thức cơ bản, khái quát, đến việc chuẩn bị bản đồ “trắng” trên bảng phụ, phiếu học tập phấn màu như thế nào cho hợp lý chứ không phải chỉ một loại phấn trắng như trước đây

Tóm lại, để có thể khắc phục tình trạng học sinh chán học lịch sử, gây hứng thú và lôi cuốn học sinh học lịch sử thì điều quan trọng nhất vẫn là sự tham gia giảng dạy của giáo viên Thời đại đang tạo ra những điều kiện, phương tiện, không gian rất thuận tiện, bên cạnh việc áp dụng CNTT, chúng tôi cho rằng BĐTD cũng

là một công cụ đắc lực để góp phần thay đổi “hình ảnh” công tác dạy học lịch sử hiện nay

Trong lịch sử có cái mới nào ra đời mà có thể đứng vững, không mắc những sai lầm… Những kết luận có được trên đây được rút ra từ thực tế áp dụng trong 2 năm qua Mong rằng các giáo viên dạy sử xem nó là như một kênh tham chiếu cùng nhau khắc phục cho môn lịch sử về đúng vị trí của nó

ĐCLL: Lê Văn Tích Trường THCS Diễn Bích, Diễn Châu, Nghệ An(0906157330)